Кіріспе

Француз жазушысы Марсель Ашар (5 шілде 1899 – 4 қыркүйек 1974) – француз драматургі және сценарийші, оның көпке танылған сезімтал комедиялары бес онжылдық бойы өз елінің театр және әдебиет дамылындағы ең танымал тұлғалардың бірі ретінде сақталды. 1959 жылы Франция академиясының мүшесі болып сайланды.

Философиялық көзқарастағы тақырыптар мен өзгерістер

Францияның екінші ірі мегаполисі – Лион қалалық қауымдастығының Рон департаментінде туған Марсель Огюст Ферреол, қаланың шетіндегі Сант-Фой-Лес-Лионда дүниеге келді және 1920-ші жылдардың басында жазушылық жолын бастағанда өзіне есім таңдады. Оқуға жақсы қабілетті болғандықтан, 1916 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 17 жасында ауылдық мектеп мұғалімі болды. 1919 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 20 жастағы болашақ жазушы Парижге келді және Théâtre du Vieux Colombier-де суфлёр, ал Le Figaro және басқа да басылымдарда журналист болып жұмыс істеді. Марсель Ашар алғашқы пьесасын 1922 жылы жазды, ал келесі жылы белгілі актер-режиссер Шарль Дуллин оның «Менімен ойнағыңыз келе ме?» пьесасын қойғанда үлкен жетістікке жетті. Бұл пьеса цирк пен оның клоундары туралы нәзік комедия болды, және драматургтің өзін клоунның бірі ретінде кішкентай рөлге шақырды. Бұл қойылым оның кейінгі театрлық шығармаларының үлгісі болды, олардың көпшілігі 20 ғасырдағы итальяндық дәстүрлі Commedia dell'arte кейіпкерлері мен жағдайларын жаңаша өңдеуден тұрады. Пьеро мен Колумбина кейіпкерлері қазіргі заманға көшіріліп, көбінесе махаббатқа толы, кейде сентименталдық немесе ностальгиялық сюжеттерге енгізіледі, онда күлкі мен өкініш бірге келеді. Осы тақырыптар оның ең танымал пьесаларында кеңінен дамытылды – 1929 жылғы «Жан де ла Лун» («Айдың Және») және 1932 жылғы «Домино». «Жан де ла Лун» пьесасында адал Пьероның прототипі Джефтің берік сенімі, оның арамза әйелін қалай идеалданған бейнеге айналдыратыны көрсетілсе, «Домино» пьесасында басқа адал емес әйелі күйеуінің назарын аудару үшін жиголоға құда түсуді ұсынады, бірақ жиголо рөлін осылай шынайы ойнайды, оған әйел ғашық болып қалады. Ашардың пьесаларының ерекшелігі – олардың арманға толы, сезімтал меланхолиялық көңіл-күйі, ал пьесалардың аттары көбінесе сол заманғы танымал, ағысып тұратын әндерден алынған. 1924 жылғы «Марлборо соғысқа кетеді», 1935 жылғы «Кокос жаңғағы», 1946 жылғы «Жанымның жанында», «Кәдімгі капустаны қалай отырғызуға болады?» және 1948 жылғы «Біз Вальпараисоға барамыз» осы стильдің бірнеше мысалы болып табылады.

Соғыс аралығындағы мансабының шыңы

Ашардың ең үлкен жетістіктері мен танымалдылығы екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезеңде болды. Осы кездегі сыншылар оны Пьер де Мариво және Альфред де Муссе сияқты белгілі француз драматургтерімен салыстырып, жақсы бағалады. Соғыстан кейінгі сарапшылар мұндай жылы пікір білдірмеді, оның адам психологиясын өте тар шеңберде бейнелегенін айтып, поэтикалық қиялын әуекейлік деп сынап, оны «махаббат маманы» деп атайтын. Сыншылар, әрине, Ашардың ең танымал пьесаларына назар аударды, бірақ оның оларды жазуын жалғастыруының себебі – осы пьесалардың үнемі сәттілікке ие болуында еді. Дегенмен, оның көпке танылмаған туындылары жаңаша техникалар мен түпнұсқалық тақырыптарды ұсынады. 1929 жылғы «La Belle Marinière» [Каналдың әдемі ханымы / Әдемі баржагері] пьесасында әлі де поэтикалық диалогтар кездеседі, бірақ бұл, бастысы, баржагер, оның әйелі және жақын досы арасындағы махаббат үшбұрышын шыншыл бейнелейтін пьеса. Сол сияқты, 1933 жылғы «Ақ киімдегі әйел» пьесасында да жаңа тәсіл қолданылып, оқиғалар кейіпкерлердің айтуынша көрерменге қайта жаңғыртылады. 1938 жылғы «Le corsaire» [Карақшы] пьесасында Луиджи Пиранделло бастаған «пьеса ішінде пьеса» әдісі қолданылып, киноактерлер бұрынғы қарақшының өмірін сомдайды, олар өзінің ұқсастықтардың шексіз айналымында таптырылады. Осы жылы оның ең даулы пьесасы – «Адам» қойылды, ол бақытсыз гомосексуалдың күйреген сезімдерін түсінуге тырысты. Ол кезде бұл тақырыпты талқылауға рұхсат болмағандықтан, пьеса скандалды деп есептелді. Бірақ үш он жылдан кейін, 1960 жылдардың аяғындағы ашық және радикалды мәдениетте, автор 70 жасқа жақындағанда, пьеса қысқа ғана уақытқа қайта қойылды. Бірақ бұл жолы бұрынғыдан өзгеше, пьеса Ашардың әдеби стандартынан төмен, ескірген туынды деп бағаланды.

Соғыстан кейінгі табысты пьесалар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, сынға қарамастан, Ашардың әдеби шығармашылығы тоқтамай жалғасты. Оның кейінгі пьесаларының арасында ең табыстылары – 1952 жылғы «Маржоланың серіктері» («Les compagnons de la Marjolaine») және 1955 жылғы «Махаббат ауруы» («Le mal d'amour») болды. Дегенмен, ең үлкен танымалдылыққа 1957 жылғы «Патат» [Spud] лақап атымен белгілі болған ашулы мінезді кейіпкер туралы комедия және 1962 жылғы «Идиот» («L'Idiote») комикалық детективі қол жеткізді. «Идиот» Америкада «Қараңғыда атыс» пьесасы мен фильмінің негізі ретінде кеңінен танымал болды. Ашардың төрт пьесасы Бродвейде де қойылды. «Доминоны» актриса-драматург Грейс Джордж өңдеді. Ол 1932 жылғы 16 тамызда Плейхаус театрында ашылып, жеті көрсетілімнен кейін жабылды. Басты рөлді үнсіз киноның жұлдызы Род Ла Рокке ойнады, оның мансабы дыбысты фильмдердің пайда болуынан кейін сарқылып кетті, ал әйел басты рөлді Джесси Ройс Лэндис сомдады. Он жеті жыл өткен соң, «Маған ақ шашымды» («Auprès de ma blonde») пьесасы С.Н. Берманның «Менің сүйіктіме білемін» («I Know My Love») өңдеуімен жақсы қабылданды. Ол 1949 жылғы 2 қарашада Шуберт театрында ашылып, 3 маусымда 1950 жылы жабылып, 247 көрсетілімді өткізді. Оны Альфред Лант режиссерлік етіп, өзі де басты рөлде ойнады, ал оның серігі әдеттегідей, әйелі Линн Фонтан болды. Алайда, бұл премьерадан тоғыз жыл өткен соң, Парижде толық салынған залдарда көрсетілген «Патат» пьесасы американдық көрермендерге өзінің ерекше шармын жеткізе алмады және бұрынғы бір атты кейіпкердің («Домино») жеті көрсетілімдік сәтсіздігін қайталады. Атаулық рөлді Том Эуэлл ойнады, ал әйел басты рөлді Сьюзан Оливер сомдады, ол өнерлерін үшін «Театр әлемі» сыйлығына ие болды. Ирвин Шоудың өңдеуі 1958 жылғы 28 қазанда Генри Миллер театрында ашылып, 1 қарашада жабылды. Соңында, үш жылдан кейін «Қараңғыда атыс» ең ұзақ сақталған қойылым болды. Гарри Курниц өңдеген және Харольд Кларман режиссерлік еткен бұл қойылым 1961 жылғы 18 қазанда Бут театрында ашылып, 1962 жылғы 22 қыркүйекте жабылып, 389 көрсетілімді өткізді. Басты рөлдерде Джули Харрис, Уолтер Маттау және Уильям Шатнер ойнады. Ашардың көптеген сценарийлері, көбінесе салыстырмалы түрде жақындағы тарихи оқиғалар мен тұлғаларға арналған, олардың ішінде 1936 жылғы «Майерлинг», 1938 жылғы «Ораж» және 1942 жылғы «Фелиция Нантьюль» бар. Ол 1958 және 1959 жылдары Канн кинофестивалінің төрағасы болды және 1960 жылы Венеция кинофестивалінде де осындай қызмет атқарды. Сондай-ақ, 1959 жылы ол 60 жасқа толғанда Француз академиясының мүшесі болып сайланды.

Өлім

Марсель Ашар 75 жасқа толғаннан кейін екі ай өткен соң Париждегі үйінде диабеттен қайтыс болды. Одан кейін әйелі Лили өмір сүрді.