Кіріспе

Француз трагедиясы (1606–1684)

Пьер Корнель (pjɛʁ kɔʁnɛj; 6 маусым 1606 – 1 қазан 1684) – француз трагедиясының авторы. Ол Мольер мен Расинмен қатар XVII ғасырдың үш ұлы француз драматургі ретінде танылады. Жастық шағында ол классикалық трагедияны қатаң қағидалар бойынша дамытуға тырысқан кардинал Ришельедің қолдауын алды, бірақ кейін онымен, әсіресе оның ең белгілі пьесасы – ортағасырлық испан сарбазы туралы «Ле Сид» туындысынан туған дауларға қатысты. Бұл пьеса жаңадан құрылған Француз академиясымен бірліктерді бұзғаны үшін сыналыпты. Ол содан кейін шамамен қырық жыл бойы жақсы қарсы алынған трагедиялар жазуын жалғастырды.

Алғашқы жылдар

Корнель Францияның Нормандия аймағындағы Руан қаласында Марта Ле Пезант пен Пьер Корнель отбасында дүниеге келді. Оның інісі Томас Корнель де танымал драматург болды. Ол Бурбон колледжінде (1873 жылдан бері Пьер Корнель лицейі) иезуиттердің қатаң білімін алды, онда сахнада актерлік шеберлік оқытудың бір бөлігі болды. 18 жасында заң оқуды бастады, бірақ оның заң саласындағы тәжірибесі көбінесе сәтсіз аяқталды. Корнельдің әкесі оған Руанның Орман және өзендер департаментінде екі лауазым қамтамасыз етті. Осы департаментте жұмыс істеген кезінде ол өзінің алғашқы пьесасын жазды. Оны қашан жазғаны белгісіз, бірақ «Мелит» комедиясы 1629 жылы Корнель оны көшпелі актерлер тобына көрсеткен кезде пайда болды. Актерлер осы туынды мақұлдап, репертуарына қосты. Пьеса Парижде сәтті болды, содан кейін Корнель пьеса жазуды жүйелі түрде бастады. Ол сол жылы Парижге көшіп келді және көп ұзамай француз сахнасының жетекші драматургтерінің біріне айналды. Оның алғашқы комедиялары, «Мелиттен» бастап, француз фарсы дәстүрінен өзгешеленіп, сәнді париждік қоғамның жоғары мәдениетін және әдет-ғұрыптарын көрсетеді. Корнель өзінің комедиялық стилін «әдепті адамдардың сөйлесуі» деп сипаттайды. Оның тұңғыш трагедиясы – 1635 жылы жазылған «Медея».

Сидтің тартысы

Ришельемен қарым-қатынасын үзгеннен кейінгі жылдары Корнель өзінің ең үздік пьесасы деп саналатын пьесасын жазды. Le Cid пьесасы Гиллем де Кастроның Mocedades del Cid (1621) пьесасына негізделген. Екі пьеса да Орта ғасырдағы Испанияның әскери қайраткері Родриго Диас де Вивардың (қарапайым тілде «Эль Сид Кампеадор») аңызына құрылған. Ойынның 1637 жылғы түпнұсқа басылымы трагикомедия деп аталды, бұл оның классикалық трагедия мен комедия арасындағы шешімді бұзуға тырақтағанын мойындады. Le Cid пьесасы зор халыққа танымал болғанымен, ол «Querelle du Cid» немесе «Ле Сид дауы» деп белгілі болған драмалық практика нормалары туралы қызу пікірталасқа себеп болды. Кардинал Ришельедің Француз академиясы пьесаның табысын мойындады, бірақ оның уақыт, орын және іс-қимылдың классикалық біртүтастығын сақтамағаны үшін кемшіліктері бар деп тапты (Уақыт біртүтастығы пьесадағы барлық оқиғалар 24 сағаттың ішінде орын алуы керек екенін талап етеді; Орын біртүтастығы, әрекет үшін тек бір орын болуы керек; және Іс-қимыл біртүтастығы, сюжет бір ғана қақтығысқа немесе мәселеге ортақталуы керек). Жаңадан құрылған Академия мәдени қызметті мемлекеттік бақылауда ұстауға тиіс орган болды. Ол көбінесе француз тілін стандарттаумен айналысса да, Ришелье өзі Le Cid пьесасын талдауға бұйрық берді. Пьесаға қатысты әдепсіздік туралы айыптаулар танымал памфлеттер арқылы таратылды. Бұл шабуылдар театрдың адамгершілік тәрбие беру орны деген классикалық теорияға негізделген. Академияның пьесаға қатысты ұсынымдары Жан Шапеленнің «Француз академиясының пікірлері» (Sentiments de l'Académie française sur la tragi comédie du Cid) (1638) еңбегінде жазылған. Тіпті танымал жазушы Жорж де Скудери өзінің «Сид туралы ойлар» (Observations sur le Cid) (1637) еңбегінде пьесаны қатаң сынады. Корнельдің «Арристеге кешірім» (Excuse À Ariste) деген мақтаныш өлеңі бұл «памфлет соғысының» қарқындылығын одан әрі күшейтті, онда ол өз өнерімен мақтанып, ешкімнің өзіне тең бола алмайтынын мәлімдеді. Осы өлеңдер мен памфлеттер бірінен соң бірі жарияланып, бұрын «құрметті» драматургтер бір-біріне қарақалпы сөздер айтысты. Бір кезде Корнель Жан Майренің отбасы мен тегін сынап, шабуыл жасады. Сол кезде Майренің жақын досы болған Скудери Корнельдің «жаман мінезіне» түспей, Le Cid пьесасын және оның бұзушылықтарын сынауды жалғастырды. Скудери тіпті Le Cid туралы «пьесадағы барлық әдемілік дерлік плагиат» деп мәлімдеді. Бұл «памфлет соғысы» ақырында Ришельеге пьесаны талдау үшін Француз академиясына жүгінуге итерді. Академияның соңғы шешімінде Корнель уақыт біртүтастығын сақтауға тырысқанымен, Le Cid пьесасының көптеген біртүтастықтарды бұзғаны және оның құнды емес екені айтылды. Осы дау-дамай мен академияның шешімі Корнельге тым ауыр болды, ол Руанға қайтуға шешім қабылдады. Бір пьесасы жағымсыз сынға ұшырағанда, Корнель қоғамдық өмірден шеттеуге бейім болды. Ол көп уақыт бойы көпшілік алдында үнсіз қалды, бірақ жеке өмірінде ол «мазасыз және мәселелермен толған, пьесаға көптеген түзетулер енгізген» деп айтылды.

Сид талабына жауап

1640 жылы театрдан біраз үзіліс жасаған соң, Корнель қайта оралды. "Сид дауы" Корнельдің классикалық драмалық ережелерге көбірек назар аударуына себеп болды. Бұл оның келесі пьесаларында, атап айтқанда классикалық трагедияларында – "Гораций" (1640, Ришельеге арналған), "Цинна" (1643) және "Полиэкт" (1643) – айқын байқалды. Бұл үш пьеса және "Ле Сид" бірлесіп Корнельдің "Классикалық тетралогиясы" деп белгіленеді. Корнель Академияның сын-ескертпелеріне жауап ретінде "Ле Сидті" классикалық трагедияның қағидаларына сәйкес етуі үшін бірнеше рет қайта жөндеді. 1648, 1660 және 1682 жылғы басылымдары енді "трагикомедия" деп емес, "трагедия" деп аталатын. Корнельдің танымалдылығы артып, 1640 жылдардың ортасында оның пьесаларының алғашқы жинағы жарық көрді. Корнель 1641 жылы Мари де Лампериерге үйленді. Олардың жеті баласы болды. 1640 жылдардың ортасы мен соңында Корнель көбінесе трагедиялар жазды: "Помпейдің өлімі" (1644 жылы қойылды), "Родогуна" (1645 жылы қойылды), "Теодор" (1646 жылы қойылды) және "Гераклий" (1647 жылы қойылды). Ол осы кезеңде бір комедия да жазды – "Жалғаншы" (1644). 1652 жылы "Пертарита" пьесасы сыншылар тарапынан жағымсыз пікірлер алды, көңілі қалған Корнель театрдан кетуге шешім қабылдады. Ол Томас а Кемпистің "Христос үлгісі" атты еңбегінің ықпалды өлеңмен аудармасын жасауға кірісіп, 1656 жылы аяқтады. Шамамен сегіз жылдық үзілістен кейін Корнель 1659 жылы қайтадан сахнаға оралуға көндірілді. Ол Людовик XIV-тің ұнатуына ие болған "Эдип" пьесасын жазды. Келесі жылы Корнель өзінің стилін қорғау мақсатында "Драмалық поэзия туралы үш диссертация" жариялады. Бұл жазбаларды Корнельдің "Сид дауына" берген жауабы деп қарастыруға болады. Ол бірқатарда классикалық драмалық ережелердің маңыздылығын сақтап, "Ле Сид" пьесасындағы осы ережелерді бұзуын ақтады. Корнель Аристотельдің драмалық нұсқауларының қатаң сөзбе-сөз түсіндіруге арналмағанын дәлелдеді. Оның орнына, олар интерпретацияға ашық екенін ұсынды. Классикалық ережелердің маңыздылығы сақталғанымен, Корнель ережелердің жаңашылдықты басу үшін тирандық болмауы керек екенін айтты.

Кейінгі пьесалары

Корнель сахнаға оралғаннан кейін 1659 жылдан кейін 14 жыл бойы жылына бір пьеса жазса да, оның кейінгі пьесалары оның ерте мансабындағыдай сәтті болмады. Басқа жазушылар да танымал бола бастады. 1670 жылы Корнель мен Жан Расин, оның драмалық бәсекелесінің бірі, бір оқиға бойынша пьеса жазуға шақырылды. Әр драматург екіншісіне де бұл шақыру жіберілгенін білмеді. Екі пьеса да аяқталғаннан кейін Корнельдің "Тит және Беренис" (1671) пьесасы Расиннің "Беренис" пьесасынан нашар екені анық болды. Мольер де сол кезде танымал болды, тіпті Корнель онымен (және Филипп Киньомен) бірлесіп "Психея" (1671) комедиясын жазды. Корнель сахнаға оралғаннан кейін жазған пьесаларының көпшілігі трагедиялар болды. Олардың ішінде ("Алтын жүн", 1660), "Серторий" (1662), "Отон" (1664), "Агезилас" (1666) және "Аттила" (1667) пьесалары бар. Ол 1674 жылы "Сурена" атты соңғы шығармасын жазды, ол толық сәтсіздікке ұшырады. Осыдан кейін ол сахнадан түпкілікті ретпен кетіп, 1684 жылы Париждегі үйінде қайтыс болды. Оның Эглиз Сен-Рох шіркеуіндегі қабірі 1821 жылға дейін ескерткішсіз қалды.

Мұра

Драматург, автор және философ Вольтер Француз академиясының қолдауымен Корнейдің драмалық шығармаларының он екі томдық түсіндірмелі жинағын, «Корней туралы пікірлерді» жазды. Бұл Вольтердің әдеби сын туралы ең ауқымды еңбегі болды. Вольтер Академияға ұсынған ұсынысында Корнельдің француз тілі үшін Гомер грек тілі үшін жасағандай жасағанын айтты: әлемге оның ұлы өнерді жеткізе алатынын көрсету. Корнель туралы сыншылардың пікірлері бұрыннан-ақ қарама-қарсы болған. Вольтердің араласуы пікір таласын одан әрі күшейтті, ал кейбір сыншылар оның сын-ескертпелерін ұсақ-түйекшіл және қызғаныштан туған деп санады. 1989 жылғы «Батыс дәстүрі» видеолекциялар сериясының 31-ші тарауында UCLA профессоры Эвген Вебер мырза Корнельдің шығармаларына қосымша түсініктеме береді:

«Бірақ Корнельдің пьесалары уағыздарға, нұсқауларға, сезімталдыққа бейімделмейтін аристократияға арналған екенін есіңізде сақтаңыз. Сондықтан ол оларды өзіңді-өзің ұстаудың және қалауын істемеудің, ең бастысы – міндетіңді орындаудың ұлылығын көрсету арқылы әсер етті. Корнельдің христиан сияқты, міндетіңді орындау сені жақсы етеді демейтінін ескеріңіз, ол міндетіңді орындау сені ұлы етеді деді. Корнель құмарлық пен борыш арасындағы күресті көрсеткенде, бұл жаңалық емес еді. Корнельдің жаңалығы – ол бір заңды құмарлықты, екінші, одан кем заңды құмарлыққа қарсы қойды. Пікір таласын дұрыс пен бұрыс арасындағы тартыстан екі құқық арасындағы тартысқа көтеру маңызды болды. Өйткені, төбелес келіп шыққан джентльмен өзінің қателескенін мойындамайды, бірақ сіз оның ниеті адал екенін айтсаңыз, ол кем дегенде сіздің аргументіңізді қарастыруға келіседі, осы арқылы Корнель пікір таласын жоғары деңгейге көтерді. Ал оның оқиғалық пьесаларын ұнатқан XVII ғасыр адамдары, оларда бұрын сезінген емес нәрсені алар екенін сезінді. Олар дұрыс айтады. Олар бұрын оны білмеді, себебі ол гректермен бірге жоғалып кеткен еді. Римдік ойлау тым заңдық, ал христиандық ойлау екі құқықтың болуын, қақтығыстың екі жағын қабылдауға тым қарапайым болды. Бұл өте күрделі көзқарас, және ол тек өте күрделі саналарға ғана лайықты. Ал XVII ғасырдағы Корнельді оқыған, оның пьесаларын көрген қоғамның аз бөлігі тым күрделі емес еді, бірақ олар кем дегенде тырыса бастады».