Кіріспе

Американдық таушы Джон Бойден Адамс (Джеймс Кепен Адамс және Гризли Адамс деп те аталады) (22 қазан 1812 – 25 қазан 1860) – Калифорниядағы әйгілі таушы, ол гризли аюлары мен басқа да жабайы жануарларды қолға түсіріп, оларды жануарлар қорықтарына, зоологиялық бақтарға және цирктерге жаттықтырған.

Алғашқы жылдар

Гризли Адамс 1812 жылғы 22 қазанда Элеазар Адамс пен Сибил Капеннің ұлы Джон Бойден Адамс ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы ағылшын тегінен шыққан. Бостон қаласының маңындағы Медуэйде туып өскен ол, көбінесе білім алмады. Адамс он төрт жасында аяқ киім өндірісінде шәкірт болып жұмысқа орналасты. Жиырма бір жасында ол бұл мамандықтан қол үзді, өйткені шын сүйіктісі – табиғат пен дала еді. Ол зоологиялық коллекционер ретінде шоумендер тобына қосылды. Джон Мэн, Вермонт және Нью-Гэмпшир штаттарының ең қауқасулы аймақтарында аң аулап, тірі жануарларды ұстады, сонда ол дала шеберінің, тіршілік ету дағдыларының және мергендік шеберлігінің білімін жетілдірді. Бірақ Адамс Хиттеллге, жұмыс берушілері үшін жаттықтыруға тырысқан Бенгал жолбарысынан ауыр жарақат алғаннан кейін аң аулау және тұзақ қою мансабы күрт аяқталғанын айтты. Ол отбасына салмақ болғысы келмей, бір жыл емделгеннен кейін Бостон қаласындағы (Массачусетс штаты) аяқ киімше жасау орталығына қайта оралды. 1836 жылы Джон Силена Дрюриге үйленді және олардың үш баласы болды: Арабелла, Аратуза және Сеймур.

Калифорния және Батыс штаттар, 18491860

1849 жылы Калифорнияда алтын асығысы кезінде Джон өмірінің барлық жинағынан – 6000 доллардан астам ақшаны (шамамен … доллар) аяқ киім сатып алуға жұмсады және оны Миссури штатының Сент-Луис қаласына жіберді. Ол тауарларын Сент-Луис арқылы өтіп бара жатқан мыңдаған 1849 жылғы алтын іздеушілерге үлкен пайдаға сатуды жоспарлады. Өз кінәсінен емес, Сент-Луис кемежайындағы өрттен барлық инвестициясынан айырылды. Көп ұзамай Джонның әкесі өз-өзіне қол жұмсады; мүмкін, ол Джонның жоспарларына көп қаржы салған шығар. Осы кезде Джон ештеңе жоғалтпайтынын сезінді. Оны алтын қызуы және саяхатқа деген құштарлық биледі. Кен орындарында жоғалтқан инвестициясын қайтарып ала алмаса да, кем дегенде Калифорнияның игерілмеген жабайы далаларында аң аулап, тұзаққа түсіріп, өзін асырап ала алатынын білді. Ол отбасы мен туыстарын Массачусетс штатында қалдырып, Калифорнияға бет алған 1849 жылғы алтын іздеушілерге қосылды. Санта-Фе және Гила жолдарымен сапар шеккенде, ол екі рет өлімге тәуекел ететін аурулардан аман қалды және 1849 жылдың соңында Калифорнияның алтын кендеріне жетті. Адамс өзінің бағын кен өндіруде, аң аулауда, сауда жасауда, соңында мал шаруашылығы мен егіншілікте сынап көрді. Кейде ол бай болып, кейде тез арада мүсірленді. 1852 жылдың соңында ол Калифорния штатының Стоктон қаласының жанындағы ранчосын кредиторларға жоғалтып берді. Адамс жергілікті мивоктардың көмегімен үй және сарай салып, қысты жалғыз Сьерра тауларында өткізді. Джон шебер аңшы болды және Жаңа Англияда аяқ киім жасау және былғары өңдеуде алған тәжірибесі оған қара теріден киім мен мокасиндер жасауға қажетті дағдыларды берді (ол өмірінің соңына дейін күнделікті киім ретінде киген киім). Ол сондай-ақ өзіне арқан, жүк арқандары, қарға аяқ киімдері және басқа да қажетті заттар жасады. Адамс Калифорниядағы базалық лагерінен жаяу, жылқымен немесе қашырмен немесе өгіздер жеккен арбамен үлкен қашықтықтарды жүрді. 1853 жылы ол Калифорниядағы базалық лагерінен Шығыс Вашингтон аймағына (қазіргі Батыс Монтана) 1930 шақырымға аң аулау және тұзақ қою экспедициясын жасады. Ол жерде бір жасар аналық гризли аюын ұстап алып, оны Леди Вашингтон деп атады. Ол бір жастағы және өте жабайы болса да, оны қолға үйретіп, өзін ұстауға үйретті. Кейіннен ол оған жүкті көтеріп, жүк тартатын шананы тартуды үйретті. Ол тіпті суық күндері Джонды жылыту үшін оның қасына жатып алатын. Соңында Леди Вашингтон Джонға өзінің арқасына мінуге рұқсат берді. 1854 жылы Адамс Йосемити аңғарының жанындағы анасынан екі апталық еркек гризли аюдың екі баласын алып келді. Ол олардың біреуін Бенджамин Франклин деп атады. 1855 жылы Адамсқа аналық гризли шабуыл жасағанда Бен Джонның өмірін сақтап қалды. Джон мен Бен екеуі де содан кейін өмір бойы сол шабуылдың іздерін сақтап жүрді. Джонның шабуыл кезінде алған бас жарақаты бес жылдан кейін оның өліміне себеп болды. 1854 жылдың жазында Джон Роки тауларына аң аулауға және тірі жануарларды жинауға барды. Ол және оның аң аулау серіктері Орегон және Мормон жолдарының айырылған жеріне жақын (Оңтүстік-Батыс Вайоминг) Эмигранттар жолындағы көшпенділерге ет, тері және кейбір тірі жануарларды сатты. Олар сондай-ақ Вайоминг штатындағы Форт-Бриджерде сауда жасады. Бұл экспедиция кезінде Леди Вашингтон Роки тауларындағы гризли аюмен кездесті. Бұл жұптасудан келесі жылы Адамспен бірге Калифорнияның жағалау тауларының шығыс жағындағы Коррал Холлоуда еркек бала дүниеге келді. Адамс оның баласын Джон С. Фремонттың құрметіне Генерал Фремонт деп атады. 1854 жылдың қысында Гризли Адамс Адамс салған ең үлкен торда Калифорниялық ірі гризли аюын ұстады. Джон оған Самсон деген ат қойды. Аю кейіннен сабанмен өлшенгенде 1500 фунт салмақ көрсетті (бұл тірі ұсталған ең үлкен гризли аюларының бірі). 1855 жылы Адамс және оның серіктері Калифорнияның жағалау тауларында аң аулап, тұзақ қойды, Керн өзенінің кен орындарына сапар шекті, содан кейін оңтүстікке қарай Техачапи таулары мен Теджон асуына қарай жүрді. Теджон асуынан қайтып келген Адамс Сан-Мигель және Сан-Хосе арқылы Ескі испан жолымен жүрді. Олар кездескен адамдардың қызығушылығына байланысты Джон жазғы саяхатында жинаған аюлары мен басқа жануарларын көрсетіп қойды. Бұл шоулар оның цирк мансабының бастауы болды және Сан-Мигельде, Санта-Кларада, Сан-Хоседе, секводаларда және соңында Сан-Францискода өтті. 1856 жылы Джон өзінің барлық жануарларын Калифорния штатының Стоктон қаласына жақын жердегі Говардтың ранчосынан алып келді, ол ол болмағанда оларға күтім жасау үшін қалдырған еді. Содан кейін ол Сан-Францискодағы Клей-стриттегі жертөледе Тау-кеншілер мұражайын ашты. Т. Х. Хиттеллдің Сан-Францискодағы күнделікті "Evening Bulletin" газетінде жариялаған хабарламаларының арқасында Адамстың шоуына көптеген адамдар келді. Одан кейін Адамс өзінің мал бағы мен мұражайын, енді Тынық мұражайы деп аталатын, жақсырақ жерге көшіре алды. Жаңа ғимаратта көбірек көрермендерді қабылдауға және көбірек жануарлар мен көрмелерді орналастыруға болатын. 1858 жылға қарай ол Сан-Франциско газетінде "Тынық мұхитының Барнумы" деп аталды. 1858 жылдың қаңтарында қайғылы оқиға болды, Джонның сүйікті гризлиі Бен аурудан қайтыс болды. Адамс оның қазасына қатты қайғырды, бірақ жануарларын күнделікті көрсетуді жалғастырды. Ол сондай-ақ мұражайына жаңа жануарлар мен басқа да қызықты заттар қосып қойды. 1859 жылы ол тым көп шығынға барып, мұражай ғимараттарын кредиторларға жоғалтып берді. Алайда, ол мал бағының көп бөлігін сақтап алып, оны уақытша басқа ғимаратқа көшірді. Гризли Адамстың денсаулығы нашарлап, өмірінің аяқталуы жақын екенін сезді. Ол Массачусетс штатындағы әйелінен он жылдан астам уақыт болғандықтан, қайтыс болмас бұрын оған жеткілікті сома ақша қалдыруды қалады. Ол мал бағы мен жинақтарын Нью-Йоркке көшіруге келісім жасады, P. T. Барнумның шоуына қосылуға үміттенеді. 1860 жылдың 7 қаңтарында Адамс және оның мал бағы Сан-Францискодан "Golden Fleece" клиперімен Нью-Йорк қаласына Кап-Горн арқылы 3,5 айлық сапарға шықты. Нью-Йорк қаласында Гризли Адамс, әлі де Джеймс Капен Адамс ретінде таныстырып, Барнумпен бірігіп, Калифорниялық мал бағын тігістелген шатырларда алты апта бойы көрсетті. Оның денсаулығы нашарлай берді және дәрігер оған өзінің ісін ретке келтіру керектігін айтқаннан кейін, Адамс мал бағын Барнумға сатуға шешім қабылдады. Алайда, дәрігерінің болжамын ескермей, ол Барнумды оның жануарларын тағы он апта көрсетуге келісуге көндірді, оған 500 доллар бонус берілді. Адамстың еркі келісім соңына дейін сақталды, бірақ соңында ол сахнаға баруға қиналды. Мал бағын сатудан түскен ақша мен бонустың арқасында ол әйелі үшін жеткілікті сома ақша жинау мақсатына жетті.

Өлім

Адамс 1855 жылы Калифорнияның Сьерра-Невада тауларында аю шабуылынан бас және мойын жарақатын алды. Оның бас терісі жыртылып, маңдайының үстінде күміс доллардай ойыс қалды. Адамс бірнеше аюды үйретіп, олармен жаттығу кезінде және көрсетулерде жиі күреске түсетін. Мұндай бір кездесуде оның ең тәртіпсіз аюы, генерал Фримонт (Джон С. Фримонттың құрметіне аталған), Адамстың басына соққы беріп, жарасын қайта ашты. Кейіннен жарасы бірнеше рет қайта жараланды, соңында Адамстың ми тіні ашылып қалды. 1860 жылдың жазында Жаңа Англияда циркпен гастрольде жүрген кезде, ол жаттықтыруға тырысқан маймылдың жараға шаққандығы да жағдайды ушықтырды. Калифорниялық аңдар үйімен (menagerie) төрт айдан астам уақыт өнер көрсеткеннен кейін, жарақаттан туындаған асқынулар Адамстың қосымша өнер көрсетуге мүмкіндік бермеді. П.Т. Барнумпен келісімшартын аяқтағаннан кейін ол Непонсетке (Массачусетс штаты) зейнеткерлікке шықты. Адамстың қазасын естіген Барнум терең қайғыға батты. Адамс Массачусетс штатының Чарлтон қаласындағы Бей Патх зиратында жерленді. Оның қабір тасын П.Т. Барнум тапсырыс берген деп есептеледі. Жақын жерде оның анасы, әкесі, әпкесі, әйелі, ұлы және екі қызының бірі де жерленген.

Теодор Х. Хиттелл және Чарльз С. Нальмен байланысы

Грифзли Адамстың Сан-Францискодағы гризли аюлары мен басқа да үйретілген жануарлар көрмесі кезінде ол 1857 жылдың шілдесінен 1859 жылдың желтоқсанына дейін Хиттеллмен жұмыс істеді. Хиттелл Адамстың әңгімелерін күнделікті шамамен бір сағаттап тыңдап, мұқият жазбалар жасады және Адамстан ақиқатты білу үшін сұрақтар қойып тексерді. Адамс Хиттелл мырзаның өзінің әңгімелеріне негізделген кітап жазу ниеті бар екенін білді және оған қуанды. Осы кезеңде суретші Чарльз Нэхл Адамстың боз аюларына қызығушылық танытып, Хиттеллмен бірлесіп, Хиттеллдің жақын арада шығатын кітабы үшін иллюстрациялар (олардың бірі осы мақаланың басында келтірілген) дайындады. Оның салған бір картинасы кейін Калифорния штатының туындағы гризли аюының үлгісіне айналды. 1860 жылы Адамс Нью-Йоркке көшкеннен кейін, Теодор Х. Хиттелл өзінің "Джеймс Кепен Адамстың оқиғалары, Калифорния тауларындағы және гризли аюларын аулайтын саятшы" атты кітабын Сан-Францискода, ал содан кейін сол жылы Бостонда жариялады.

Цирк адамдарымен байланысы

1833 жылы Джон Адамс шоумендер тобымен бірге жабайы жануарларды жинауға жұмысқа орналасты. Осы кезде Жаңа Англия аймағында бірнеше мал шаруашылықтары жұмыс істеді, ең ірісі – June, Titus компаниясының Ұлттық мал шаруашылығы, сондай-ақ Grand National Menagerie деп те аталады. Адамс тұрған Бостон, Массачусетс қаласы осындай мал шаруашылықтарына көптеген орындар ұсынып, ол иелерімен және артистермен танысып, араласуға мүмкіндік алды. Джон Калифорнияға жеткен кезде Тынық мұхитының жағалауында цирктер мен мал шаруашылықтары болды, олардың бірі – Джозеф А. Роудың Олимпиадалық циркі, ол Сан-Франциско мен Сакраментода, Калифорнияда келген кезде өнер көрсетті. Адамс Хиттеллге екі рет Жаңа Англиядағы танысымен байланыста болғанын айтты. Бұл адам, әдетте, цирк және мал шаруашылығы бизнесімен байланысты болған. Адамс Хиттеллге ол кісінің өзінің ағасы, Уильям екенін айтты, бірақ Адамстың осындай есімді ағасы болған жоқ. Эрл Уильямстың айтуынша, Адамстың 1852 жылы Калифорния штатының Стоктон қаласының жанындағы ранчосы кейін Генри С. Ли мен Джон Р. Маршалл иеленген, олар Ли мен Маршалл циркінің иелері болды. Ли Дэвид Ховардты Стоктоннан оңтүстік-шығысқа қарай 13 шақырым жердегі Марипоса жолында орналасқан ранчоны басқаруға жалдады. Grizzly Adams көбінесе өзінің малын және ұсталған жануарларын «Ховардтың ранчосында» қалдырып, Ховард пен Лидің цирк қызметкерлеріне күтім тастауды тапсыратын. Лидің циркі қысқы маусымда цирк малын, вагонды және басқа да заттарды сақтау үшін ранчоны пайдаланды. Уильямстың айтуынша, 1856 жылы Сан-Францискода Grizzly Adams өзінің Таушылар мұражайын құрғанда, мал шаруашылығы Лидің циркінің қосымша көрсетілімі болды. Адамс пен оның бірнеше аюлары қараша айында Роудың Pioneer циркімен бірге өнер көрсетті. 1857 жылы Адамстың Шепард есімді серігі болды. 1859 жылы Т. В. Таннер Адамспен серіктес болды (бұл Адамстың Тынық мұражайының жартысына ие болған адам болуы мүмкін, Адамс 1860 жылдың қаңтарында Нью-Йоркке кеткенге дейін). Адамс 1860 жылдың сәуір айында Нью-Йоркке келгенде, П. Т. Барнуммен сөйлескен кезде Барнум Адамстың Калифорниялық мал шаруашылығының жартысын сатып алғанын (мүмкін, Таннерден) білді. 1860 жылдың 30 сәуірінде Адамс пен Барнум Нью-Йорктегі Бродвей мен Төртінші көшенің бұрышында орналасқан холст шатырда Калифорниялық мал шаруашылығын ашты. Көрсетілім алты аптаға созылды. Адамстың денсаулығы нашарлап, ол мал шаруашылығының қалған үлесін Барнумға сатты. Адамс содан кейін Массачусетс, Коннектикут және Нью-Гэмпшир штаттарында Nixon & Company циркінің құрамында жазғы турнеге шықты. Ол өзінің аюларымен және басқа да үйретілген жануарларымен 1860 жылдың қазан айының соңына дейін өнер көрсетуді жалғастырды.

Адамс отбасымен байланысты

Джон Адамс – АҚШ құрылысына және ерте тарихына үлес қосқан көптеген маңызды адамдар мен әйелдерді қамтитын Жаңа Англияның Адамс отбасының мүшесі болды. Оның бес буын бұрынғы атасы Генри Адамс (1583–1646) 1632 жылы отбасымен бірге Англиядан Массачусетс штатының Бостон қаласына көшіп келді, осылайша Америкада әйгілі Адамс отбасын құрды. Генридің ұрпақтарының арасында патриот Сэмюэл Адамс және екі президент – Джон Адамс және президент Адамстың ұлы Джон Куинси Адамс бар. Грызли Бостон қаласының шетінде, Массачусетс штатында дүниеге келді және туыстар мен немерелердің арасында өсті. Грызли Адамстың балалық шағында президент Джон Адамс Массачусетс штатының Куинси қаласында, жақын жерде тұрды. Осы мақаланың тақырыбы – Джон Адамс, ол Элеазер Адамс (1776–1849) пен Сибил (Капен) Адамс (1785–1844) отбасындағы үшінші бала және тұңғыш ұл болды. Оның жеті бауырласы болды: Сьюзан Б., Алми, Чарльз, Джеймс Капен, Зилфа, Фрэнсис және Альберт. 1836 жылы Джон Силена Дрюриге үйленді. Олардың үш баласы болды: Арабелла, Аратуза Элизабет және Сеймур. Оның ұлы Сеймур ешқашан үйленбегендіктен, Грызли Адамстың Адамс тегін алып жүрген еркек ұрпақтары болған жоқ. Джонның інісі Джеймс Капен Адамс ("Гризли" Адамс қолданған псевдоним) үйленді және жеті баланың әкесі болды. Қызықтысы, Грызли Адамс 1860 жылдың жазында циркпен Коннектикут штанында гастрольде болғанда, оның ағасы (нағыз) Джеймс Капен Адамс және оның отбасы сол кезде Коннектикут штатының Норфолк қаласында тұрды.

Мұра

Бірнеше жылдық аулау тәжірибесінде Джон "Гризли" Адамс керемет жетістіктерге қол жеткізді. Ричард Диллон оны "барлық Калифорния тау адамының ең ұлысы" деп есептейді, ал МакКраккен оны "Тамаша мистер "Гризли" Адамс" деп атайды. Қазіргі заманғы аңшылардың жоғары қуатты, дәлдігі жоғары қаруларымен аңға Адамс сияқты жақын арада келуі сирек. Ол қажет болған жағдайда қолға түспей немесе пышақпен күресуден тартынбады, және сол аз жылдар ішінде ол басқа ешкімге қарағанда көбірек гризли аюларын тірі ұстады. Бұдан өзге, ол жүздеген түрлі жабайы жануарларды тұтқындап, оларды мал бағдары мен зоопарктарға жеткізді. Грызли Адамс көптеген аюларды, оның ішінде гризлилерді де өлтіргенімен, оны тамақ немесе терісі үшін істеді. Ол заманауи түсінік бойынша табиғатты қорғаушы болған жоқ. Дегенмен, ол шын жүректен табиғатты, жабайы жануарларды және табиғи сұлулықты жақсы көрді, ал ысырапты жек көретін. Батыс Даңқ залы 1911 жылы Адамстың еңбектерін "Калифорнияның батырлары" құрметімен марапаттады.

Зоологиялық бақтар

Оның таушылардың жануарлар жинағы Батыс жағалаудағы тірі және салынған жануар үлгілерінің ең ірі коллекциясы болды. Бұл жинақ Сан-Францискодағы Тынық мұхиты мұражайына айналды, онда ол және оның жануарлары алыстан келген адамдарды көңілді қылып, білім берді. Сан-Франциско газетінде жарияланған мақалада оны "Тынық мұхитының Барнумы" деп атады. Оның көрмелері басқаларды зоопарктар құруға шақырып, науқан жүргізуге ынталандырды, нәтижесінде Вудвард саябағы және кейіннен Сан-Францискодағы әйгілі Флейшхакер зообағы құрылды. Шығыс жағалауда Нью-Йорктің Орталық паркіндегі Зоологиялық бақ 1860 жылы, ал Бронкс зообағы 1899 жылы ашылды.

Калифорнияның туы

Чарльз С. Наль Адамстың гризлилерін үлгі етіп алып, түрлі сахналарда гризли аюларының суреттерін, гравюраларын және картиналарын жасады. Оның эскиздері (оның ішінде осы мақаланың жоғары жағындағы сурет) Хиттелдің Адамс туралы кітабын иллюстрациялау үшін қолданылды. Нальдың 1855 жылғы Калифорниялық гризли суреті Адамстың Самсон аюын бейнелейді, оны таушы сол жылы Сан-Хосе және Сан-Францискоға көрсету үшін әкелген; осы сурет Калифорния штатының туының бастапқы нұсқасы болды, ал оның ресми дизайндық талаптары 1953 жылы заңмен бекітілді. Сондай-ақ, заң арқылы гризли Калифорния штатының құрлықтағы ресми жануары деп жарияланды.

Қасқырларды байқау

Адамс колледж немесе университете табиғаттанушы ретінде білім алмағанымен, аң аулау және тұзақ қою арқылы гризли аюлардың мінез-құлқы мен фактілерін тікелей өзі үйренді. Осының арқасында ол Калифорниялық гризли аю туралы ең көп білген адам болды. Адамс Хиттелге баяндаған ақпарат "Джеймс Кепен Адамстың оқиғалары" кітабында жарияланды. Оның білімі Сторр және Райт сияқты табиғаттанушыларға, сондай-ақ тарихшыларға аса құнды болды.