Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теллер (немесе Iġaluŋniaġvik) – Аляска штатының Ном санақ аймағындағы қала. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 229 адамды құрады, бұл 2000 жылғы 268 адамнан азайған. Қала Инупиак тілінде Нуук деп аталатын мүйістің оңтүстік жартысында орналасқан, ол Порт-Кларенс шығанағын (қараңыз: Порт-Кларенс, Аляска) және Грантли гаваньын бөліп тұрады, сонымен қатар Имурук бассейнінің шығатын жерінде жатыр.
Teller ( or Iġaluŋniaġvik) is a city in the Nome Census Area, Alaska, United States. At the 2010 census the population was 229, a decrease from 268 in 2000. It is situated on the southern half of the spit called Nuuk in Inupiaq, which separates Port Clarence Bay (see also Port Clarence, Alaska) and Grantley Harbor, at the outlet of the Imuruk Basin.
Тарих
Инупиаттардың 19-ғасырдың басында Теллерден оңтүстікке қарай Нуук деп аталатын балық аулау лагері болған. 1825-1828 жылдарғы Бичи экспедициясы 1827 жылдың 1 қыркүйегінде Теллердің кейінгі орнының шамамен 10 миль (16 км) радиусы ішінде үш лагерь тапты, онда барлығы 400-ге жуық тұрғын және зираттары бар қысқы лагерь орналасқан. 1866 және 1867 жылдары Батыс Одақ телеграф экспедициясы Теллердің қазіргі орнында қысты өткізді; олар оны Либбивилл немесе Либби станциясы деп атады. АҚШ үкіметі Аляскада бұғы шаруашылығын енгізген кезде, Теллер бұғы шаруашылығы станциясы 1892 жылдан 1900 жылға дейін жақын жерде жұмыс істеді. Инупиаттарды оқыту үшін тәжірибелі сами бұғы шаруашылықтары мен отбасылары шақырылды. Станцияға 1892 жылы Шелдон Джексон АҚШ сенаторы және Ішкі істер министрі Генри Мур Теллердің есімі берілді. Теллер 1900 жылы оңтүстікке қарай Блустоун Пласер кенішінің табылуынан кейін құрылды және бұғы шаруашылығы станциясының атын алды. 20-ғасырдың басындағы өркендеу жылдарында Теллерде шамамен 5000 адам тұрды және ол аймақтың маңызды сауда орталығы болды. Диомед, Уэльс, Мэри Иглуы және Кинг аралынан келгендер сауда жасау үшін осы жерге келді. Норвегиялық евангелистік лютеран шіркеуі 1900 жылы Теллерден арнайы Теллер миссиясын салды. Миссия 1903 жылы пастор Т. Л. Брейвигтің есімімен Брейвиг миссиясы деп аталды, ол Теллердің алғашқы пошта бастығы болып та қызмет еткен, ол 1900 жылдың 2 сәуірінде тағайындалды. 1926 жылы Норвегиядан Номге Солтүк полюстен алғашқы рейсін жасаған "Норвегия" дирижаблі Теллерге тоқтап өтті. Теллердегі қазіргі тұрғындардың көпшілігі Мэри Иглуынан келген. Мэри Иглуы қазір жазғы балық аулау лагері болып табылады және тұрақты тұрғындары жоқ. Бүгінде Теллер – инупиаттардың аң аулау және балық аулауға тәуелді ауылы.
The Inupiat had a fishing camp called Nuuk south of Teller in the early 19th century. The 1825 28 Beechey expedition found three camps with a total of some 400 inhabitants and a winter camp site with burial grounds in a roughly 10 mile (16 km) radius around the later site of Teller on September 1, 1827. An expedition from the Western Union telegraph spent the winter at the present site of Teller in 1866 and 1867; they called it Libbyville or Libby Station. When the United States Government introduced reindeer herding in Alaska, the Teller Reindeer Station operated from 1892 to 1900 at a nearby site. A group of experienced Sami reindeer herders and families were brought in to train the Inupiat. The station was named for United States Senator and Secretary of the Interior Henry Moore Teller in 1892 by Sheldon Jackson. Teller was established in 1900 after the Bluestone Placer Mine discovery to the south. It took its name from the reindeer herding station. During the boom years in the early 20th century, Teller had a population of about 5,000 and was a major regional trading center. Natives from Diomede, Wales, Mary's Igloo, and King Island came to trade there. The Norwegian Evangelical Lutheran Church built Teller Mission across the harbor from Teller in 1900. The mission was renamed Brevig Mission in 1903, after the Reverend T. L. Brevig, who also served briefly as Teller's first postmaster, a post to which he was appointed April 2, 1900. The dirigible Norge detoured to Teller on its first flight over the North Pole from Norway to Nome in 1926. Many present residents of Teller came from Mary's Igloo. Mary's Igloo is now a summer fishing camp and has no permanent residents. Today, Teller is an Inupiat village that depends on subsistence hunting and fishing.
География
Теллер Севард түбегіндегі Ном қаласының солтүстік-батысындағы мүйісте орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 2,1 шаршы миль (5 км²), оның ішінде 1,9 шаршы миль (5 км²) құрлық және 0,2 шаршы миль (1 км²) (9,00%) су алабын құрайды.
Teller is located on a spit northwest of Nome on the Seward Peninsula. According to the United States Census Bureau, the city has a total area of 2.1 square miles (5 km2), of which 1.9 square miles (5 km2) is land and 0.2 square miles (1 km2) (9.00%) is water.
Климат
Теллерде континенталды субарктикалық климат (Köppen: Dfc) басым, алайда оның климаты тундралық климатқа (Köppen: ETs) жақын келеді.
Teller has a continental subarctic climate (Köppen: Dfc), although its climate nearly qualifies as a tundra climate (Köppen: ETs).
Климаттың өзгеруі
Теллердің барлық қоғамдық және коммерциялық ғимараттары, сондай-ақ Теллердегі тұрғын үйлердің екі үшін бір бөлігі Таунсайтте орналасқан – үш жағынан сумен қоршалған, тегіс құмды тілме. Ғасыр басынан бері зиянды дауылдар жиілеп, күшейіп, су тасқыны да нашарлап барады. Теллер соңғы үш онжылдықта эрозиядан қашу үшін әуежайын және қоқыс полигонын төбеге қарай, шамамен 6 шақырымға көшіруге мәжбүр болды. Спутниктік суретте жарты ай пішінде көрінетін Спенсер мүйісі – Солтүстік Американың батыс жағалауындағы ең солтүстік табиғи порты. Спенсер мүйісі Теллерді Беринг теңізінің көптеген дауылдарынан қорғайды, бірақ батыс-оңтүстік-батыстан (WSW) жел мен толқындар соққанда, Теллер дауылдық су тасқынына ұшырайды. 2005 жылдың қыркүйегінде Теллерде федералдық апат (DR 1618) орын алды. Су тасқыны мектеп, электр станциясы, емхана және тұрғын үйлерді қоса алғанда, тілмедегі барлық инфрақұрылымға әсер етті. Дауылдың ең қатты кезінде басты жол суға батып, қаланы екіге бөліп тастады. Жергілікті тұрғындар қайықтармен жоғарырақ жерге эвакуацияланды. 2009 жылдың мамырында болған дауыл Теллердің теңіздік қабырғасына зақым келтірді, бірақ оны жөндеуге қаражат табылған жоқ. 2011 жылдың қарашасында болған дауыл Теллердің теңіздік қабырғасының қалған бөлігін қиратты, мектептің канализациялық лагунасын бұзып, адам қалдықтарымен ластанған, тізеге дейін су басқан су тасқынымен қала көшелерін жапты. Сол дауыл Теллер мен Бревиг Миссиясы арасындағы жаңадан салынған 6,5 миллион долларлық электр желісін толығымен жойды. Бүгінгі күнге дейін Теллер теңіздік қабырғаны жөндеу үшін қаржы жинауға қол жеткізе алмады. Теллер тайпасының басшылары климаттық өзгеріске бейжай қарамайды. "Теллер" экологиялық бейімделу және зиянды әсерді азайту тобының тұрғын үй жобасы сегіз жаңа үй салуды және 32 үйді қауіпті аймақтардан жақын маңдағы, құрлыққа қарай және төбеге көтерілген қауіпсіз жерге көшіруді көздейді. Беринг Бөлігінің Тұрғын Үй Басқармасы (BSRHA) 2024 жылдың көктемінде он бес акрлық қиыршық тас алаңшасын салу арқылы жобаны бастайды. Содан кейін құрылыс және көшіру жұмыстары жүргізіледі. Егер олар жедел әрекет ете алса, Теллердегі тарихи тұрғыда маргиналданған, көбінесе төмен кірісті жергілікті үй иелері климаттық өзгеріс қайтадан соққы бермес бұрын қауіптен шығуға мүмкіндік алады.
All of Teller's public and commercial buildings and two thirds of Teller's occupied homes are at the Townsite, a low lying sand spit that is surrounded on three sides by water. Since the turn of the century damaging storms have been coming more often, the storms have been getting bigger, and the flooding has been getting worse. Teller has been forced to relocate its airport and landfill four miles uphill over the past three decades to escape intense erosion. Point Spencer, visible as a crescent shape in the satellite image, is the northernmost natural harbor on the West coast of North America. Point Spencer protects Teller from many Bering Sea storms, but when sustained wind and waves come out of the WSW, Teller is inundated with storm driven coastal flooding. In September 2005 Federal disaster (DR 1618) struck Teller. All infrastructure on the spit, including the school, power plant, clinic, and homes, were impacted by flooding. During the worst part of the storm, the main road flooded, splitting the town in two. Community members were evacuated to higher ground on boats. A storm in May 2009 damaged Teller's seawall; no funding was available to repair it. A storm in November 2011 washed out the remaining portion of Teller's seawall, breached the School's sewage lagoon and flooded downtown streets with knee deep flood waters contaminated with human waste. That same storm completely destroyed a newly constructed $6.5 million electrical intertie between Teller and Brevig Mission. To date, Teller has been unable to secure funding to repair the seawall. Teller's Tribal Leaders aren't standing still in the face of Climate Change. The Teller Environmental Adaptation and Mitigation TEAM Housing project, aims to construct eight new homes and move 32 existing homes from at risk locations to a safer location nearby, inland and uphill. Bering Straits Regional Housing Authority (BSRHA) will begin the project by constructing a fifteen acre gravel pad in the Spring of 2024. Construction and relocation will follow. If they are able to move swiftly enough, then Teller's historically marginalized predominately low income Native homeowners will be able to get out of the way of Climate Change before it strikes again.
Демография
Теллер алғаш рет 1910 жылғы АҚШ халық санағында ресми құрылмаған ауыл ретінде тіркелді. Халық санағы бюросы қателікпен оның атын Фуллер деп жазған. 1920 жылдан бастап Теллер деп дұрыс жазыла бастады. Ресми түрде 1963 жылы құрылды. 2000 жылғы халық санағы бойынша қалада 268 адам, 76 шаруашылық және 61 отбасы тұрды. Халық тығыздығы анықталмады. 87 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы есептелмеді. Қала халқының этникалық құрамы: 7,46% ақ нәсілді және 92,54% американдық индейлер. Халықтың 0,37% -ы испаниялық немесе латын американдықтар. 76 шаруашылықтың 53,9% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 36,8% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 15,8% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 19,7% -ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 18,4% -ы жеке адамдардан тұрады, ал 5,3% -ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрады. Шаруашылықтың орташа мөлшері 3,53 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,80 адамды құрайды. Қаладағы халықтың жас бойынша бөлінуі: 18 жасқа дейінгілер 41,4%, 18-24 жастағылар 9,7%, 25-44 жастағылар 26,5%, 45-64 жастағылар 15,7% және 65 жасқа жоғары жастағылар 6,7%. Медианалық жас 24 жас. Әр 100 әйелге 135,1 еркек келеді. 18 жастан асқан әр 100 әйелге 134,3 еркек келеді. Шаруашылықтың орташа табысы 23 000 доллар, ал отбасының орташа табысы 20 000 доллар. Ер адамдардың орташа табысы 25 625 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 31 250 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 8617 доллар. Отбасылардың 33,9% және халықтың 37,7% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 45,0% және 65 жастан асқандардың 27,8% кедейлікте өмір сүреді.
Teller first appeared on the 1910 U. S. Census as an unincorporated village. The census bureau erroneously reported the name as Fuller. It reported correctly as Teller since 1920. It was formally incorporated in 1963. As of the census of 2000, there were 268 people, 76 households, and 61 families residing in the city. The population density was There were 87 housing units at an average density of The racial makeup of the city was 7.46% White and 92.54% Native American. 0.37% of the population were Hispanic or Latino of any race. Of the 76 households, 53.9% had children under the age of 18 living with them, 36.8% were married couples living together, 15.8% had a female householder with no husband present, and 19.7% were non families. 18.4% of all households were made up of individuals, and 5.3% had someone living alone who was 65 years of age or older. The average household size was 3.53 and the average family size was 3.80. In the city, the age distribution of the population shows 41.4% under the age of 18, 9.7% from 18 to 24, 26.5% from 25 to 44, 15.7% from 45 to 64, and 6.7% who were 65 years of age or older. The median age was 24 years. For every 100 females, there were 135.1 males. For every 100 females age 18 and over, there were 134.3 males. The median income for a household in the city was $23,000, and the median income for a family was $20,000. Males had a median income of $25,625 versus $31,250 for females. The per capita income for the city was $8,617. About 33.9% of families and 37.7% of the population were below the poverty line, including 45.0% of those under the age of 18 and 27.8% of those 65 or over.
Білім
Теллер Беринг бұғазы мектеп округінің қызмет аймағында орналасқан. Джеймс С. Изабелл мектебі балабақшадан бастап 12-ші сыныпқа дейін оқушыларды қабылдайды.
Teller is served by the Bering Strait School District. James C. Isabell School serves grades Pre K through 12.