Кіріспе

Теллер (немесе Iġaluŋniaġvik) – Аляска штатының Ном санақ аймағындағы қала. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 229 адамды құрады, бұл 2000 жылғы 268 адамнан азайған. Қала Инупиак тілінде Нуук деп аталатын мүйістің оңтүстік жартысында орналасқан, ол Порт-Кларенс шығанағын (қараңыз: Порт-Кларенс, Аляска) және Грантли гаваньын бөліп тұрады, сонымен қатар Имурук бассейнінің шығатын жерінде жатыр.

Тарих

Инупиаттардың 19-ғасырдың басында Теллерден оңтүстікке қарай Нуук деп аталатын балық аулау лагері болған. 1825-1828 жылдарғы Бичи экспедициясы 1827 жылдың 1 қыркүйегінде Теллердің кейінгі орнының шамамен 10 миль (16 км) радиусы ішінде үш лагерь тапты, онда барлығы 400-ге жуық тұрғын және зираттары бар қысқы лагерь орналасқан. 1866 және 1867 жылдары Батыс Одақ телеграф экспедициясы Теллердің қазіргі орнында қысты өткізді; олар оны Либбивилл немесе Либби станциясы деп атады. АҚШ үкіметі Аляскада бұғы шаруашылығын енгізген кезде, Теллер бұғы шаруашылығы станциясы 1892 жылдан 1900 жылға дейін жақын жерде жұмыс істеді. Инупиаттарды оқыту үшін тәжірибелі сами бұғы шаруашылықтары мен отбасылары шақырылды. Станцияға 1892 жылы Шелдон Джексон АҚШ сенаторы және Ішкі істер министрі Генри Мур Теллердің есімі берілді. Теллер 1900 жылы оңтүстікке қарай Блустоун Пласер кенішінің табылуынан кейін құрылды және бұғы шаруашылығы станциясының атын алды. 20-ғасырдың басындағы өркендеу жылдарында Теллерде шамамен 5000 адам тұрды және ол аймақтың маңызды сауда орталығы болды. Диомед, Уэльс, Мэри Иглуы және Кинг аралынан келгендер сауда жасау үшін осы жерге келді. Норвегиялық евангелистік лютеран шіркеуі 1900 жылы Теллерден арнайы Теллер миссиясын салды. Миссия 1903 жылы пастор Т. Л. Брейвигтің есімімен Брейвиг миссиясы деп аталды, ол Теллердің алғашқы пошта бастығы болып та қызмет еткен, ол 1900 жылдың 2 сәуірінде тағайындалды. 1926 жылы Норвегиядан Номге Солтүк полюстен алғашқы рейсін жасаған "Норвегия" дирижаблі Теллерге тоқтап өтті. Теллердегі қазіргі тұрғындардың көпшілігі Мэри Иглуынан келген. Мэри Иглуы қазір жазғы балық аулау лагері болып табылады және тұрақты тұрғындары жоқ. Бүгінде Теллер – инупиаттардың аң аулау және балық аулауға тәуелді ауылы.

География

Теллер Севард түбегіндегі Ном қаласының солтүстік-батысындағы мүйісте орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 2,1 шаршы миль (5 км²), оның ішінде 1,9 шаршы миль (5 км²) құрлық және 0,2 шаршы миль (1 км²) (9,00%) су алабын құрайды.

Климат

Теллерде континенталды субарктикалық климат (Köppen: Dfc) басым, алайда оның климаты тундралық климатқа (Köppen: ETs) жақын келеді.

Климаттың өзгеруі

Теллердің барлық қоғамдық және коммерциялық ғимараттары, сондай-ақ Теллердегі тұрғын үйлердің екі үшін бір бөлігі Таунсайтте орналасқан – үш жағынан сумен қоршалған, тегіс құмды тілме. Ғасыр басынан бері зиянды дауылдар жиілеп, күшейіп, су тасқыны да нашарлап барады. Теллер соңғы үш онжылдықта эрозиядан қашу үшін әуежайын және қоқыс полигонын төбеге қарай, шамамен 6 шақырымға көшіруге мәжбүр болды. Спутниктік суретте жарты ай пішінде көрінетін Спенсер мүйісі – Солтүстік Американың батыс жағалауындағы ең солтүстік табиғи порты. Спенсер мүйісі Теллерді Беринг теңізінің көптеген дауылдарынан қорғайды, бірақ батыс-оңтүстік-батыстан (WSW) жел мен толқындар соққанда, Теллер дауылдық су тасқынына ұшырайды. 2005 жылдың қыркүйегінде Теллерде федералдық апат (DR 1618) орын алды. Су тасқыны мектеп, электр станциясы, емхана және тұрғын үйлерді қоса алғанда, тілмедегі барлық инфрақұрылымға әсер етті. Дауылдың ең қатты кезінде басты жол суға батып, қаланы екіге бөліп тастады. Жергілікті тұрғындар қайықтармен жоғарырақ жерге эвакуацияланды. 2009 жылдың мамырында болған дауыл Теллердің теңіздік қабырғасына зақым келтірді, бірақ оны жөндеуге қаражат табылған жоқ. 2011 жылдың қарашасында болған дауыл Теллердің теңіздік қабырғасының қалған бөлігін қиратты, мектептің канализациялық лагунасын бұзып, адам қалдықтарымен ластанған, тізеге дейін су басқан су тасқынымен қала көшелерін жапты. Сол дауыл Теллер мен Бревиг Миссиясы арасындағы жаңадан салынған 6,5 миллион долларлық электр желісін толығымен жойды. Бүгінгі күнге дейін Теллер теңіздік қабырғаны жөндеу үшін қаржы жинауға қол жеткізе алмады. Теллер тайпасының басшылары климаттық өзгеріске бейжай қарамайды. "Теллер" экологиялық бейімделу және зиянды әсерді азайту тобының тұрғын үй жобасы сегіз жаңа үй салуды және 32 үйді қауіпті аймақтардан жақын маңдағы, құрлыққа қарай және төбеге көтерілген қауіпсіз жерге көшіруді көздейді. Беринг Бөлігінің Тұрғын Үй Басқармасы (BSRHA) 2024 жылдың көктемінде он бес акрлық қиыршық тас алаңшасын салу арқылы жобаны бастайды. Содан кейін құрылыс және көшіру жұмыстары жүргізіледі. Егер олар жедел әрекет ете алса, Теллердегі тарихи тұрғыда маргиналданған, көбінесе төмен кірісті жергілікті үй иелері климаттық өзгеріс қайтадан соққы бермес бұрын қауіптен шығуға мүмкіндік алады.

Демография

Теллер алғаш рет 1910 жылғы АҚШ халық санағында ресми құрылмаған ауыл ретінде тіркелді. Халық санағы бюросы қателікпен оның атын Фуллер деп жазған. 1920 жылдан бастап Теллер деп дұрыс жазыла бастады. Ресми түрде 1963 жылы құрылды. 2000 жылғы халық санағы бойынша қалада 268 адам, 76 шаруашылық және 61 отбасы тұрды. Халық тығыздығы анықталмады. 87 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы есептелмеді. Қала халқының этникалық құрамы: 7,46% ақ нәсілді және 92,54% американдық индейлер. Халықтың 0,37% -ы испаниялық немесе латын американдықтар. 76 шаруашылықтың 53,9% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 36,8% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 15,8% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 19,7% -ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 18,4% -ы жеке адамдардан тұрады, ал 5,3% -ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрады. Шаруашылықтың орташа мөлшері 3,53 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,80 адамды құрайды. Қаладағы халықтың жас бойынша бөлінуі: 18 жасқа дейінгілер 41,4%, 18-24 жастағылар 9,7%, 25-44 жастағылар 26,5%, 45-64 жастағылар 15,7% және 65 жасқа жоғары жастағылар 6,7%. Медианалық жас 24 жас. Әр 100 әйелге 135,1 еркек келеді. 18 жастан асқан әр 100 әйелге 134,3 еркек келеді. Шаруашылықтың орташа табысы 23 000 доллар, ал отбасының орташа табысы 20 000 доллар. Ер адамдардың орташа табысы 25 625 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 31 250 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 8617 доллар. Отбасылардың 33,9% және халықтың 37,7% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 45,0% және 65 жастан асқандардың 27,8% кедейлікте өмір сүреді.

Білім

Теллер Беринг бұғазы мектеп округінің қызмет аймағында орналасқан. Джеймс С. Изабелл мектебі балабақшадан бастап 12-ші сыныпқа дейін оқушыларды қабылдайды.