Мидхат Фрашери: Албан дипломаты, ақын және ұлтшыл саясаткер
Mid'hat Frashëri
Мидхат Фрашери (1880-1949) – албан дипломаты, ақын, саясаткер. Албан ұлттық қозғалысының қайраткері, «Balli Kombëtar» президенті. Албан ұлтшылдығының әкесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мидхат Бей Фрашери (Lumo Skëndo; Fraşerli Mithat Bey; 25 наурыз 1880 – 3 қазан 1949) – албан дипломаты, ақын, жазушы және саясаткер. Ол Абдыл Фрашеридің ұлы, 1908 жылы Монастыр конгресіне қатысқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Ұлттық фронт» (Balli Kombëtar) албан ұлтшылдық, жақтас және коммунизмге қарсы қозғалысының президенті болды. Фрашери қазіргі албан ұлтшылдығының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады.
Albanian diplomat and poet (1880–1949)
Mid'hat Bey Frashëri (also known by his pen name as Lumo Skëndo; Fraşerli Mithat Bey; 25 March 1880 – 3 October 1949) was an Albanian diplomat, writer and politician. The son of Abdyl Frashëri, one of the most important activists of the Albanian National Awakening in 1908 he participated in the Congress of Monastir. In 1942 he became the president of Balli Kombëtar (National Front), an Albanian nationalist collaborationist and anti communist movement during the Second World War. Frashëri is referred to as one of the fathers of modern Albanian nationalism.
Ерте өмір
Мидхат бей Фрашери – 19 ғасырдағы көрнекті албан саясаткері және мемлекет қайраткері Абдыл Фрашеридің (Осман империясынан кең автономия алу қозғалысын бастаған) ұлы, сондай-ақ ақын және ұлтшыл Наим Фрашери мен Сами Фрашеридің сіңілісі. Оның отбасы Осман әкімшілігінде жұмыс істеген және албан ұлтшыл қозғалысын ұйымдастырған. 1897 жылы Мидхат Фрашери «Албания» газетінің бір данасы болғаны үшін Осман билігімен тұтқындалды, бірақ оның ағасы Сами Фрашери араласуынан кейін босатылды. 1901 жылы Мидхат Фрашери өзінің сіңілісі Наим Фрашери туралы өмірбаян жариялады. Фармакологияны оқуын тоқтатқаннан кейін, 1905 жылдан 1910 жылға дейін Салоника вилайетіндегі Осман әкімшілігінде жұмыс істеді. «Лумо Скендо» деген псевдониммен Салоникада «Лирия» атты апталық газетті шығара бастады, ол 1910 жылға дейін жарық көрді. 1908 жылы Монастыр конгресіне қатысты, ал келесі жылдың қаңтар айында Албанияның мәдени, әдеби және ғылыми мүдделеріне арналған «Дитурия» атты ай сайынғы журналдың редакторы болды. Осман билігі албан тілінде жазуға тыйым салғандықтан, көптеген басылымдар шетелде жарық көрді. Сол заманғы басқа жазушылар сияқты, Фрашери да осы шектеулерді айналып өту үшін «Мали Кокоджа» деген псевдонимді пайдаланды. 1911 жылдың соңында Фрашери, оның ілесінде тағы он адам «Азаттық және келісім» партиясына қосылды. Бұл партия жас түркілерге қарсы болды және Осман империясының саясатын, үкіметтің орталықтандырылмауын және этникалық азшылықтардың құқықтарын жақтады.
Mid'hat bey Frashëri was the son of prominent Albanian politician and statesman from 19th century Abdyl Frashëri (who initiated the movement of a wide autonomy from Ottoman Empire) and nephew of the poets and nationalists Naim Frashëri and Sami Frashëri. where his family worked in the Ottoman administration and organised the Albanian nationalist movement. In 1897 Mid'hat Frashëri was arrested by Ottoman authorities for having a copy of the newspaper Albania, and was released after intervention by his uncle Sami Frashëri. During 1901, Mid'hat Frashëri published a biography on his uncle Naim Frashëri. Giving up his studies of pharmacology, he worked for the Ottoman administration in the vilayet of Salonika from 1905 to 1910. Using the pen name Lumo Skendo, he began publishing the weekly newspaper "Lirija" in Salonika, which lasted until 1910. He participated in the Congress of Monastir in 1908, and in January of the next year, he began editing a monthly magazine entitled "Diturija", a magazine based on the cultural, literary and scholarly interest of Albania. Ottoman authorities forbid writing in Albanian that resulted in publications being published abroad and like other writers of the time Frashëri used a pseudonym Mali Kokojka to bypass those restrictions for his works. By late 1911, Frashëri had joined the Freedom and Accord Party which was founded by him and ten others who were opponents of the Young Turks and advocated for Ottomanism, government decentralisation and the rights of ethnic minorities.
Монастыр съезі
Мидхат Фрашеридің пікірінше, білімнің және азаматтықтың негізі – албан тілі болды. Тіл үшін күрес – тіршілік үшін күрестің бір түрі. Осы өмірлік себепті ол Монастыр конгресіне төрағалық етті. Мидхат Фрашери қазіргі албан алфавитін жасауға көмектескен елу делегаттың бірі болды, Парашкеви Кириазимен бірге, ол алфавит комиссиясының төрағасы еді. Алфавит конгресінде Фрашери албан тілі үшін латын әріптерінен тұратын Стамбул алфавитін қабылдауды қолдады.
According to Mid'hat Frashëri, the foundation of knowledge and citizenship was the Albanian language. The struggle for language is another form of struggle for survival. For this existential reason, he presided over the Congress of Monastir. Mid'hat Frashëri was one of the fifty delegates that who helped form the modern Albanian alphabet. along with Parashqevi Qiriazi who was chairwoman of the commission of the alphabet. During the alphabet congress Frashëri supported the adoption of the Latin character Istanbul alphabet for writing the Albanian language.
Албанияның тәуелсіздік жариялауы
Мидхат бейдің саяси көзқарастары Балқан соғыстары кезінде және Осман империясының құлдырауы тұсында, Албанияның Балқан көршілері тарапынан бөліну қаупі туған кезде ұлттық сипатқа ие болды. Түркия болып қалыптасқан жерде қалған туыстарынан өзгеше, Фрашери Осман империясы құлағаннан кейін Албанияға көшті. Мидхат Фрашери 1912 жылғы қарашада Влореде өткен сексен үш көшбасшының бірі болды. Ол тәуелсіздік жариялауға қол қойғандардың қатарында болды және Албанияның Уақытша үкіметінде Қоғамдық жұмыстар министрі болды. Мидхат бұл лауазымда ұзақ тұрмады, себебі Исмаил Кемали Балқан соғысының әртүрлі майдандарында болған албан офицерлері мен жасақтарын үйлеріне қайтуға шақырды. Мидхат премьер-министрдің бұйрығына қарсы болды және екі рет Влорадан Иоаннинаға барып, албан резервистерін соғысты аяғына дейін жалғастыруға үндеді, осылайша Чамериені Албания құрамына қосуға болатынын ойлады. Мидхат мұны Албания үкіметінің министрі ретінде емес, жеке тұлға ретінде жасады, бұл Исмаил Кемалимен арадағы жарысты күшейтті. 1913 жылғы 30 наурызда Мидхат премьер-министрдің (Исмаил Кемали) Иоаннинаны қоршауға қатысты ұстанымына наразылық білдіріп, лауазымынан кетті. Мемлекеттік қызметтен кеткеннен кейін Мидхат "Përlindj' e Shqipënia" газетінде жазуға кірісті. Пермети I үкіметінің кезінде және Вильгельм цу Видтің келгенімен шаруалардың көтерілісі басталды. Мидхат Эссад паша Топтаниды айыптаған мақалалар жариялады, олар: "Эссадизм апокалиптикалық үштік негізінде қалыптасты: Эссад Топтани, муфтий Мұса Казими және Хаджи Камили – амбиция, сатқындық және ашкөздіктің үш символы". Мидхат, Ұлттар Лигасындағы албандық делегацияның төрағасы ретінде, албан мемлекетінің заңдылығы туралы Югославиялық делегат Слободан Йовановичке қарсы сәтті күресті. Йованович "Тирана үкіметінің" "мұсылман жер иелерінің" құралы екенін және барлық албандарды білдірмейтінін айыптап, де-факто Мирдита Республикасын мысал ретінде келтірді. Мидхат Тирана үкіметінің мұсылмандық үкімет емес екенін және оның кабинетінде барлық албан діндерінің өкілдері бар екенін мәлімдеді. 1921 жылғы 29 сәуірде Албан делегациясының президенті Мидхат Фрашери Югославиямен болған қиындықтарды еске алып, Грекиямен туындаған мәселелерге назар аударды. Ол Грекияның Корчадан шығысқа қарай орналасқан жиырма албан ауылынан тұратын ауданды әлі де басып алып отырғанын, оның эвакуациясы туралы Ұлы державалардың шешімін күтіп отырғанын мәлімдеді. Фрашери және епископ Фан Ноли грек оппозициясының өкілі Франгулисқа қарсы шығып, Албанияның шекаралары 1913 жылы Лондон мен Флоренцияда белгіленгенін, ал сол кезде жасалған "шарттар" күшін жойған жоқ екенін дәлелдеді. 1913 жылы анықталған аумақ үкіметтің иелігінде екені, Корча ауданын қоршаған аймақтан басқа, ол 1920 жылғы мамыр айында француз әскерлерінің шығуынан кейін грек әскерлері басып алғанын атап өтті. 1925 жылғы желтоқсанда Мидхат Ахмет Зогтың (содан кейін Албания президенті) Сент-Наум мен Вермошты Югославияға беру туралы келісімге қол қоюына байланысты лауазымынан кетті.
Mid'hat bey's political views took on a nationalist character during the Balkan Wars and in the final collapse of the Ottoman Empire when Albania was on the verge of being carved up by its Balkan neighbours. Unlike some of his cousins who remained in what later became Turkey, Frashëri moved to Albania after the collapse of the Ottoman Empire. Mid'hat Frashëri was one of the eighty three leaders meeting in Vlorë in November 1912. He was one of the signers of the declaration of independence and became the Minister of Public Works in the Provisional Government of Albania. Mid'hat did not stay in this role for long as Ismail Qemali invited all Albanian officers and militias who were on different fronts in the Balkan War to return to their homes. Mid'hat was against the order from the Prime Minister and went twice from Vlora to Ioannina to encourage the Albanian reservists to continue the war until the end, thinking that this could bring Çameria to be a part of Albania. Mid'hat could not do this as a Minister of the Albanian government, but as an individual and caused a further rift between himself and Ismail Qemali. On March 30, 1913, Mid'hat resigned from office due to indignation against the attitude of the prime minister (Ismail Qemali) towards the siege of Ioannina. After resigning from Public office, Mid'hat began writing for newspaper "Përlindj' e Shqipënia". Under the Përmeti I Government and the arrival of Prince Wilhem zu Wied, a Peasant Revolt emerged. Mid'hat published articles condemning Essad Pasha Toptani, writing "Essadism took shape and form under an apocalyptic trinity: Essad Toptani, mufti Musa Qazimi and Haxhi Qamili, three heads of grace who represented ambition, betrayal and greed". Mid'hat, as the chairman of the Albanian delegation in the League of Nations, successfully countered Slobodan Jovanović, the Yugoslav delegate, on the legitimacy of an Albanian state. Jovanovic made accusations that the 'Tirana government' was a tool of 'muslim landowners' and did not represent all Albanians, using the de facto Mirdita Republic as an example. Mit'hat argued that the Tirana government was not a Mohammedan government and its cabinet consists of representatives from all Albanian religions. A renewed appeal, made by Mid'hat Frasheri, President of the Albanian Delegation, on April 29, 1921, after dilating upon the trouble with Yugoslavia, called attention to the difficulties with Greece. This latter state, it was asserted, continued ‘to occupy a district containing twenty Albanian villages east of Korçë, pending a decision of the Great Powers with regard to its evacuation.’ Frasheri and Bishop Fan Noli countered the Greek opposition, Frangoulis, arguing that the frontiers of Albania were those established at London and Florence in 1913, since the ‘treaties’ then made had not been abrogated. It was pointed out that the government was in possession of the territory defined in 1913, with the exception of an area encircling the district of Korçë, which was occupied by Greek troops after the withdrawal of the French troops in May, 1920. In December 1925, he resigned from this position due to Ahmet Zog (then President of Albania) signing of the agreement by which Saint Naum and Vermosh were given to Yugoslavia.
Тыныш кезең
1925 жылы Зог режимі тұсында Мидхат қоғамдық өмірден шығып, Тиранада "Lumo Skëndo" кітап дүкенін ашты, сонымен қатар фармацевт ретінде жұмыс істеді. Оның өзінде шамамен 20 000 томдық өте кең жеке кітапханасы болды, ол сол кездегі елдегі ең ірі жиын болды. 1938 жылдың ақпанында ол өзінің кітапханасын Албандық зерттеулер институтына ұсынды. Ахмет Зогу, енді король Зог, Мидхатқа өзінің үкімет кабинетінде қызмет етуді ұсынды, бірақ ол бас тартты, себебі Зогтың үкіметінің құрамында болу отбасының атына нұқсан келтіреді деп ойлады. Оның туысы Мехди Фрашери неміс қолдауымен құрылған Албания үкіметінде Албанияның премьер-министрі болды.
Under the Zog regime in 1925, Mid'hat left public life and opened up the Lumo Skëndo Bookstore in Tirana, and also worked as a pharmacist. He himself possessed an exceptionally large private library of some 20,000 volumes, the largest collection in the country at the time. In February 1938, he offered his collection to the Institute of Albanian Studies. Ahmet Zogu, now King Zog, offered Mid'hat a role in his government cabinet but refused, believing it would dishonour his family name to be a part of Zogu's government. His cousin, Mehdi Frashëri, served as Albanian Prime Minister under a German backed Albanian Government.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және өлім
1945 жылы Албанияда коммунистер соғысты жеңіп алды. Мидхат коммунистерден қашып, Италияның оңтүстігіне ұшып кетті. Салқын соғыстың басында Мидхат Фрашери Батыста, Ұлыбритания мен АҚШ-та коммунизмге қарсы оппозициялық күштердің коалициясын құруға тырысты. Оның Балқандағы ең көрнекті кітапханалардың бірі Албания Ұлттық кітапханасының негізі болды. Фрашеридің 20 000 томға жуық кітаптан тұратын толық кітапханасы, сол кездегі Албаниядағы ең ірі кітапхана, жаңа үкімет тарапынан тартып алынды. Кітапханаға Франц Нопкса фон Фелсо Силвастан қалған маңызды альбанологиялық еңбектер де кірді.
In 1945, the communists won the war in Albania. Mid'hat escaped the communists by fleeing to southern Italy. The early years of the Cold War found Mid'hat Frashëri in the West trying to patch together a coalition of anti communist opposition forces in Britain and the United States. His library, one of the finest in the Balkans, became the basis for the Albanian National Library. Frashëri's entire library of some 20,000 volumes, the largest in Albania at that time, was confiscated by the new regime. The library included significant albanological works inherited from Franz Nopcsa von Felsö Szilvás.