Кіріспе

Мидхат Бей Фрашери (Lumo Skëndo; Fraşerli Mithat Bey; 25 наурыз 1880 – 3 қазан 1949) – албан дипломаты, ақын, жазушы және саясаткер. Ол Абдыл Фрашеридің ұлы, 1908 жылы Монастыр конгресіне қатысқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Ұлттық фронт» (Balli Kombëtar) албан ұлтшылдық, жақтас және коммунизмге қарсы қозғалысының президенті болды. Фрашери қазіргі албан ұлтшылдығының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады.

Ерте өмір

Мидхат бей Фрашери – 19 ғасырдағы көрнекті албан саясаткері және мемлекет қайраткері Абдыл Фрашеридің (Осман империясынан кең автономия алу қозғалысын бастаған) ұлы, сондай-ақ ақын және ұлтшыл Наим Фрашери мен Сами Фрашеридің сіңілісі. Оның отбасы Осман әкімшілігінде жұмыс істеген және албан ұлтшыл қозғалысын ұйымдастырған. 1897 жылы Мидхат Фрашери «Албания» газетінің бір данасы болғаны үшін Осман билігімен тұтқындалды, бірақ оның ағасы Сами Фрашери араласуынан кейін босатылды. 1901 жылы Мидхат Фрашери өзінің сіңілісі Наим Фрашери туралы өмірбаян жариялады. Фармакологияны оқуын тоқтатқаннан кейін, 1905 жылдан 1910 жылға дейін Салоника вилайетіндегі Осман әкімшілігінде жұмыс істеді. «Лумо Скендо» деген псевдониммен Салоникада «Лирия» атты апталық газетті шығара бастады, ол 1910 жылға дейін жарық көрді. 1908 жылы Монастыр конгресіне қатысты, ал келесі жылдың қаңтар айында Албанияның мәдени, әдеби және ғылыми мүдделеріне арналған «Дитурия» атты ай сайынғы журналдың редакторы болды. Осман билігі албан тілінде жазуға тыйым салғандықтан, көптеген басылымдар шетелде жарық көрді. Сол заманғы басқа жазушылар сияқты, Фрашери да осы шектеулерді айналып өту үшін «Мали Кокоджа» деген псевдонимді пайдаланды. 1911 жылдың соңында Фрашери, оның ілесінде тағы он адам «Азаттық және келісім» партиясына қосылды. Бұл партия жас түркілерге қарсы болды және Осман империясының саясатын, үкіметтің орталықтандырылмауын және этникалық азшылықтардың құқықтарын жақтады.

Монастыр съезі

Мидхат Фрашеридің пікірінше, білімнің және азаматтықтың негізі – албан тілі болды. Тіл үшін күрес – тіршілік үшін күрестің бір түрі. Осы өмірлік себепті ол Монастыр конгресіне төрағалық етті. Мидхат Фрашери қазіргі албан алфавитін жасауға көмектескен елу делегаттың бірі болды, Парашкеви Кириазимен бірге, ол алфавит комиссиясының төрағасы еді. Алфавит конгресінде Фрашери албан тілі үшін латын әріптерінен тұратын Стамбул алфавитін қабылдауды қолдады.

Албанияның тәуелсіздік жариялауы

Мидхат бейдің саяси көзқарастары Балқан соғыстары кезінде және Осман империясының құлдырауы тұсында, Албанияның Балқан көршілері тарапынан бөліну қаупі туған кезде ұлттық сипатқа ие болды. Түркия болып қалыптасқан жерде қалған туыстарынан өзгеше, Фрашери Осман империясы құлағаннан кейін Албанияға көшті. Мидхат Фрашери 1912 жылғы қарашада Влореде өткен сексен үш көшбасшының бірі болды. Ол тәуелсіздік жариялауға қол қойғандардың қатарында болды және Албанияның Уақытша үкіметінде Қоғамдық жұмыстар министрі болды. Мидхат бұл лауазымда ұзақ тұрмады, себебі Исмаил Кемали Балқан соғысының әртүрлі майдандарында болған албан офицерлері мен жасақтарын үйлеріне қайтуға шақырды. Мидхат премьер-министрдің бұйрығына қарсы болды және екі рет Влорадан Иоаннинаға барып, албан резервистерін соғысты аяғына дейін жалғастыруға үндеді, осылайша Чамериені Албания құрамына қосуға болатынын ойлады. Мидхат мұны Албания үкіметінің министрі ретінде емес, жеке тұлға ретінде жасады, бұл Исмаил Кемалимен арадағы жарысты күшейтті. 1913 жылғы 30 наурызда Мидхат премьер-министрдің (Исмаил Кемали) Иоаннинаны қоршауға қатысты ұстанымына наразылық білдіріп, лауазымынан кетті. Мемлекеттік қызметтен кеткеннен кейін Мидхат "Përlindj' e Shqipënia" газетінде жазуға кірісті. Пермети I үкіметінің кезінде және Вильгельм цу Видтің келгенімен шаруалардың көтерілісі басталды. Мидхат Эссад паша Топтаниды айыптаған мақалалар жариялады, олар: "Эссадизм апокалиптикалық үштік негізінде қалыптасты: Эссад Топтани, муфтий Мұса Казими және Хаджи Камили – амбиция, сатқындық және ашкөздіктің үш символы". Мидхат, Ұлттар Лигасындағы албандық делегацияның төрағасы ретінде, албан мемлекетінің заңдылығы туралы Югославиялық делегат Слободан Йовановичке қарсы сәтті күресті. Йованович "Тирана үкіметінің" "мұсылман жер иелерінің" құралы екенін және барлық албандарды білдірмейтінін айыптап, де-факто Мирдита Республикасын мысал ретінде келтірді. Мидхат Тирана үкіметінің мұсылмандық үкімет емес екенін және оның кабинетінде барлық албан діндерінің өкілдері бар екенін мәлімдеді. 1921 жылғы 29 сәуірде Албан делегациясының президенті Мидхат Фрашери Югославиямен болған қиындықтарды еске алып, Грекиямен туындаған мәселелерге назар аударды. Ол Грекияның Корчадан шығысқа қарай орналасқан жиырма албан ауылынан тұратын ауданды әлі де басып алып отырғанын, оның эвакуациясы туралы Ұлы державалардың шешімін күтіп отырғанын мәлімдеді. Фрашери және епископ Фан Ноли грек оппозициясының өкілі Франгулисқа қарсы шығып, Албанияның шекаралары 1913 жылы Лондон мен Флоренцияда белгіленгенін, ал сол кезде жасалған "шарттар" күшін жойған жоқ екенін дәлелдеді. 1913 жылы анықталған аумақ үкіметтің иелігінде екені, Корча ауданын қоршаған аймақтан басқа, ол 1920 жылғы мамыр айында француз әскерлерінің шығуынан кейін грек әскерлері басып алғанын атап өтті. 1925 жылғы желтоқсанда Мидхат Ахмет Зогтың (содан кейін Албания президенті) Сент-Наум мен Вермошты Югославияға беру туралы келісімге қол қоюына байланысты лауазымынан кетті.

Тыныш кезең

1925 жылы Зог режимі тұсында Мидхат қоғамдық өмірден шығып, Тиранада "Lumo Skëndo" кітап дүкенін ашты, сонымен қатар фармацевт ретінде жұмыс істеді. Оның өзінде шамамен 20 000 томдық өте кең жеке кітапханасы болды, ол сол кездегі елдегі ең ірі жиын болды. 1938 жылдың ақпанында ол өзінің кітапханасын Албандық зерттеулер институтына ұсынды. Ахмет Зогу, енді король Зог, Мидхатқа өзінің үкімет кабинетінде қызмет етуді ұсынды, бірақ ол бас тартты, себебі Зогтың үкіметінің құрамында болу отбасының атына нұқсан келтіреді деп ойлады. Оның туысы Мехди Фрашери неміс қолдауымен құрылған Албания үкіметінде Албанияның премьер-министрі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және өлім

1945 жылы Албанияда коммунистер соғысты жеңіп алды. Мидхат коммунистерден қашып, Италияның оңтүстігіне ұшып кетті. Салқын соғыстың басында Мидхат Фрашери Батыста, Ұлыбритания мен АҚШ-та коммунизмге қарсы оппозициялық күштердің коалициясын құруға тырысты. Оның Балқандағы ең көрнекті кітапханалардың бірі Албания Ұлттық кітапханасының негізі болды. Фрашеридің 20 000 томға жуық кітаптан тұратын толық кітапханасы, сол кездегі Албаниядағы ең ірі кітапхана, жаңа үкімет тарапынан тартып алынды. Кітапханаға Франц Нопкса фон Фелсо Силвастан қалған маңызды альбанологиялық еңбектер де кірді.