Кіріспе

Албан жазушысы, ғалым, дипломат, саясаткер, тарихшы, оратор және епископ (1882–1965) Теофан Стилиан Ноли, Фан Ноли (6 қаңтар 1882 – 13 наурыз 1965) – албан жазушысы, ғалым, дипломат, саясаткер, тарихшы, оратор, архиепископ, митрополит және Албания православие шіркеуінің және Америкадағы албан православие архиепископтығының негізін қалаушы. 1924 жылғы маусым төңкерісі кезінде Албанияның премьер-министрі және регенті қызметін атқарды. Фан Ноли Албанияда әдебиет, тарих, теология, дипломатия, журналистика, музыка, ұлттық бірлік және экуменизмнің жақтасы ретінде құрметтеледі. Ол албан тілінің Албанияның мемлекеттік тілі ретінде бекітілуіне зор үлес қосты, әлемдік әдебиет шедеврлерін көптеп аударды. Сондай-ақ ол ағылшын тілінде де кеңінен жазды: Скандербег, Шекспир, Бетховен, діни мәтіндер және аудармалар туралы бірқатар ғылыми еңбектердің авторы болды. Ол – православие дінін ұстанатын албан. Ноли, бүгінгі Оңтүстік Албаниядан қашып, аймақтық қақтығыстардың салдарынан халық азайып кеткен Фракияға қоныс аударған православие христиан албандардың ұрпағы еді. Жастық шағында Ноли грек мектептерінде білім алды. Албан эмигранттық қозғалысымен байланысқа түскеннен кейін, ол елдің ұлтшылдық қозғалысының белсенді қолдаушысы болды және 1906 жылы АҚШ-қа көшті. Алғашқыда Нью-Йорктегі Буффало қаласында ағаш өңдеу зауытында жұмыс істеді, содан кейін Массачусетс штатының Бостон қаласына көшіп, банкаларға таңба басатын машина операторы болып жұмыс істеді.

Хадсон оқиғасы

Бостонға көшіп келген алғашқы православиелік христиан албандықтар грек православие шіркеуінің мүшелері болды, олардың басшылары албандық ұлтшылдыққа қатысты өте қарсы болды. Грипптен қайтыс болған жас фабрика жұмысшысы Кристак Дишницаны, православиелік христиан болғандықтан және өзін албандық деп ұсынғандықтан, грек православие шіркеуінен автоматты түрде шеттетуге болатындықтан жерлеуден бас тартқан кезде, Фан Ноли және Жаңа Англиядағы албан эмигранттары тобы тәуелсіз, автокефальды албан православие шіркеуін құруға кірісті. Бұл оқиға, кейіннен Хадсон оқиғасы деп аталды, албан православие христиан діни санасын қалыптастырудағы маңызды сәт болды. Албан православие шіркеуінің автокефалиясын патриархтық деңгейде мойындату және православиелік литургияны түпнұсқа грек мәтінінен тоск албан тіліне толық аудару арқылы Ноли Албаниядағы православие шіркеуінің реакционерлері тарапынан таратылған грек ирредентизмінің идеологиялық платформасын бейбіт жолмен бейтараптандыруға және жоюға, сондай-ақ православиелік христиан албандардың грек көршілерімен сектанттық «Мегали Идея» ықпалына ұшырамаған зайырлы республикада бірге өмір сүру құқығын қорғауға ұмтылды. Ноли албан патриоттық бірлігін және діннің мемлекеттен бөлінуін қатты қолдады, сонымен қатар діни лауазымдарды албан тілінде еркін сөйлейтін және албан азаматтығына ие дін қызметкерлерінің атқаруы маңызды деп есептеді.

Саяси және діни қызмет

1908 жылы Ноли Гарвардта оқуға түсіп, 1912 жылы бакалавр дәрежесін аяқтады. Албанияның тәуелсіздігін жариялау мақсатымен ол Еуропаға оралып, 1913 жылы алғаш рет Албания жеріне қадам басты. АҚШ және Женевадағы оның дипломатиялық күш-жігері президент Вудро Вильсонның тәуелсіз Албанияны қолдауына әкелді және 1920 жылы елді жаңадан құрылған Ұлттар Лигасына мүше етіп қабылдады. Албания 1912 жылы тәуелсіздігін жариялағанмен, Ұлттар Лигасына кіргені елге бұрын қол жеткізе алмаған халықаралық мойындықты сыйлады. 1921 жылы Ноли либералдық, британдық бағытталған «Халық партиясы» өкілі ретінде Албания Парламентіне енді. Басқа партиялар – Мехди Фрашери құрған және Ахмет Зогу басқарған консервативтік, итальяндық «Прогрессивтік партия» және Хафер Ипидің «Халық партиясы» болды. Зогудың консерваторлары саяси аренада басымдыққа ие болды. 1922 жылы Бератта өткен съезд Албания православ шіркеуінің негізін қалау үшін шақырылды, ол Фан Нолиді Корча епископы және Албанияның рухани басшысы етіп тағайындады. Шіркеудің құрылуы албан ұлттық бірлігін сақтау үшін маңызды деп есептелді. Ноли Шафер Ипи үкіметінде қысқа мерзімге сыртқы істер министрі болып қызмет етті. Бұл либералдар мен консерваторлар арасындағы шиеленістің күшті кезеңі болды. Зогуға жасалған сәтсіз қастандықтан кейін консерваторлар кек қайтарды және тағы бір танымал либерал саясаткер, Авни Рустемини өлтірді. Рустемидің жерлеу рәсімінде Нолидің сөйлеген сөзі соншалықты күшті болды, либералдық жақтастар Зогуға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, оны Югославияға қашуға мәжбүр етті (1924 жылдың наурызы). Зогудың орнына әуелі оның қайнағасы Шефкет Верлачи, содан кейін либерал саясаткер Ильяз Вриони келді. Ноли 1924 жылдың 16 маусымында премьер-министр және регент болып тағайындалды.