Кіріспе

1922-1939 жылдар аралығында Албанияның басшысы I Зог (Ахмед Мухтар Зоголли; 8 қазан 1895 – 9 сәуір 1961) – 1922-1939 жылдар аралығында Албанияның басшысы болды. 27 жасында ол алдымен Албанияның ең жас премьер-министрі (1922–1924), содан кейін президент (1925–1928), ал соңында король (1928–1939) қызметін атқарды. Османдық Албаниядағы бейлік отбасында дүниеге келген Зог, жас кезінен-ақ албан саясатына қатысып, Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия-Мажарстан жағынан шайқасты. 1922 жылы Ахмед Зогу деген атты қабылдады. 1924 жылғы маусымда елден қуылғанға дейін албан үкіметінде түрлі министрлік лауазымдарды иеленді, бірақ соңынан Югославия және Ақ Ресейдің әскери көмегімен қайтып оралып, премьер-министр болып сайланды. 1925 жылғы қаңтарда Зог президент болып сайланды және оған диктаторлық билік берілді. Ол осы билік арқасында маңызды ішкі реформаларды жүзеге асырып, азаматтық еркіндіктерді шектеді және Бенито Муссолинидің Италиясымен одақ құрды. 1928 жылғы қыркүйекте Албания монархия болып жарияланды, ал ол Албанияның I Зог патшасы ретінде таққа отырды. 1938 жылы Джеральдин Аппони де Наг Апониге үйленді, ал бір жылдан кейін олардың жалғыз баласы Лека дүниеге келді. Зогтың билігі кезінде Албания Италияның ықпалына көбірек түсті, және 1930 жылдардың соңына қарай ел Зогтың қарсылығына қарамастан Италияға толыққанды тәуелді болды. 1939 жылғы сәуірде Италия Албанияға басып кірді және ел тез арада жаулап алынды. Муссолини Албанияны король Виктор Эммануил III басқаруымен итальян протектораты деп жариялады, бұл Зогты елден қуғынға ұшыратуға мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англияда тұрды, бірақ Энвер Ходжаның коммунистік режимі оның Албанияға оралуына тыйым салды. Зог өмірінің қалған бөлігін Францияда өткізіп, 1961 жылғы сәуірде 65 жасында қайтыс болды. Оның мәйіті Париждің жанындағы Тиаас зиратына жерленді, ал 2012 жылы Тиранадағы патшалық мавзолейіне қайта жерленді.

Саяси мансабының алғашқы кезеңдері

Зог 1895 жылы солтүстік Албаниядағы Буррел қаласының жанындағы Бургажет қамалында, Хемал паша Зоголлидің үшінші ұлы және екінші әйелі Садиже Топтанидің тұңғыш ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы Мати аймағында феодалдық билікке ие болған жер иелері бейлік әулеті болды. Оның әкесі Хелал паша Зоголли еді. Оның анасының Топтани әулеті Албанияның ең ұлы ұлттық батыры, 15 ғасырдың генералы Скандербегтің қарындасынан таратынын мәлімдеді. Ол Осман империясының астанасы Бейоғлудағы Галатасарай орта мектебінде (французша: Lycée Impérial de Galatasaray) білім алды. 1911 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Зоголли ағасы Желал Бей Зоголлиден бұрын Маттың губернаторы болып тағайындалды. 1912 жылы ол Мать ауданының өкілі ретінде Албанияның тәуелсіздік декларациясына қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Зоголли жас кезінде Аустрия-Мажарстан жағында ерікті болып қызмет етті. Ол 1917 және 1918 жылдары Венада, 1918 және 1919 жылдары Римде ұсталды, содан кейін 1919 жылы Албанияға оралды. Венада ол батыс еуропалық өмір салтына үйренді. Отанына оралғаннан кейін Зоголли Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған жаңа албан үкіметінің саяси өміріне қатысты. Оның саяси қолдаушыларының ішінде оңтүстік феодалдық жер иелері – бейлер болды, түрік тілінде «облыс басшысы» деген мағынаны білдіреді, атағының түрлері – Бейг, Бегум, Быгжыми. Бей атағы оның кірген әлеуметтік тобын көрсетеді, оны солтүстіктегі ақсүйек отбасылармен қатар саудагерлер, өнеркәсіпшілер және зиялылар да қолданды. 1920 жылдардың басында Зоголли Шкодердің губернаторы (1920–1921), Ішкі істер министрі (1920 жылдың наурыз-қараша айлары, 1921–1924) және албан әскерінің бас қолбасшысы (1921–1922) қызметтерін атқарды. Оның басты қарсыластары Луиджи Гуракуки және Фан С. Ноли еді. 1922 жылы Зоголли өз тегін Зоголлиден албан тіліне жақынрақ келген Зогуға өзгертті. 1923 жылы ол Парламентте атылып, жараланды. 1924 жылы Зогудың өнеркәсіпші қарсыласы Авни Рустеминің қазасынан кейін дағдарыс туды; осыдан кейін солшыл көтеріліс Зогуды және оның 600 одақтасын 1924 жылдың маусымында елден қууға мәжбүр етті. Ол Югославия күштерінің және Югославиядағы генерал Петр Врангельдің ақ гвардиялық әскерлерінің, орыс генералы Сергей Улагай басқаруымен Албанияға оралды және премьер-министр болды.

Албания Президенті

Жогу 1925 жылғы 21 қаңтарда Конституциялық жиналыс шешімімен Албанияның тұңғыш президенті болып сайланды. Ол 1 ақпанда жеті жылдық мерзімге қызметке кірісті. Жаңа конституция Зогуға кең ауқымды атқару және заң шығару биліктерін берді, нәтижесінде ол тиімді түрде диктаторға айналды. Ол барлық маңызды мемлекеттік лауазымдарға адамдарды тағайындауға, сондай-ақ төменгі палатаның үштен бір бөлігіне өкілдерді бекітуге құқылы болды. Жогу бірнеше маңызды реформалар жүргізді. Осы кезеңде оның басты серігі Италия Корольдігі болды, ол Албанияның қаржы саясатындағы ықпалын күшейту үшін оның үкіметіне қаржылай көмек берді. Оның басшылығындағы үкімет Косово албандықтарының басшыларымен, оның ішінде Хасан Приштина мен Баджрам Кури сияқты тұлғалармен келіспеушіліктерге тап болды. Алайда, Зогудың Албаниясы полициялық мемлекет болып саналды, онда азаматтық құқықтар мен бостандықтар дерлік болмады және баспасөз қатаң бақылауда болды. Саяси оппозиция өкілдері түрмеге қамалды және көбінесе өлтірілді. Де-факто, ол ұлттың барлық басқару билігін өз қолында шоғырландырды.

Албания патшасы

1928 жылдың 1 қыркүйегінде Албания корольдыққа айналды, ал президент Зогу өзін албандардың патшасы деп аталатын Зог I деп жариялады. Оның кеңесшісі Мехмед Орхан болды. Ол өзінің патшалық есімі ретінде өзінің тегін таңдады, себебі исламдық есім, Ахмет, оны еуропалық аренада оқшаулатуы мүмкін еді. Ол бастапқыда "Скандербег III" деген параллель есімді де қабылдады (Зогу Скандербегтің әпкесі арқылы оның мұрагері екенін мәлімдеді; "Скандербег II" деген ат ханзада Видке берілген, бірақ ол қолданыстан шықты). Ол өзін патша деп жариялаған күні (техникалық түрде таққа отырған жоқ), сонымен қатар Корольдік албан армиясының фельдмаршалы болып жарияланды. Ол Италиядағы сол кездегі үкіметке ұқсас конституциялық монархияны жариялады, күшті полиция күшін құрды және зогистік сәлемдесуді (алақанмен жүрекке қарап, алақан төмен қаратылып) енгізді. Зог алтын монеталар мен құнды тастарды жинады, олар Албанияның алғашқы қағаз валютасын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Зогтың анасы Садиже Албанияның патшайымы деп жарияланды, ал Зог өзінің бауырлары мен қарындастарына ханзада және ханшайым мәртебесін берді. Оның қарындастарының бірі, Сениже (шамамен 1897 – 1969), Түркияның сұлтан Абдул Хамид II-нің ұлы, Түркия ханзадасы Мехмед Абид Эфендиге үйленді. Зогтың конституциясы Корольдік үйдің кез келген мүшесіне премьер-министр немесе кабинет мүшесі болуға тыйым салды және корольдік отбасының жойылу мүмкіндігі туралы ережелерді қамтыды. Алайда, кейінгі оқиғаларды ескере отырып, конституцияда албан тағын кез келген басқа елдің тағымен біріктіруге тыйым салынғаны да қызық. Зогистік конституция бойынша, бельгиялықтардың патшасы сияқты, Албания патшасы да парламент алдында ант бергеннен кейін ғана таққа отырып, корольдік билікті жүзеге асыратын болды; Зог өзі елді біріктіру мақсатымен Киелі кітап пен Құранға ант берді (патша мұсылман болғандықтан). 1929 жылы король Зог Албанияда ислам заңын жойып, оның орнына швейцарлық үлгідегі азаматтық кодексті қабылдады, бұл Ататүріктің Түркиясы да сол онжылдықта жасаған болатын. Бірақ мұндай жаңартудың құны жоғары болды. Формальды түрде конституциялық монарх болғанымен, іс жүзінде Зог президент кезінде ие болған диктаторлық өкілеттіктерді сақтап қалды. Осылайша Албания әскери диктатура болып қала берді.

Патшалық өмір

Аристократ және тұқым қуалайтын бей ретінде туғанына қарамастан, Зог патшаны Еуропаның басқа монархтары шамалы ғана назарда ұстады, себебі ол өзін-өзі монарх деп жариялаған, еуропалық ешқандай патшалық отбасымен байланысы жоқ еді. Дегенмен, оның Араб әлеміндегі мұсылман патша отбасыларымен, әсіресе Мысырмен тығыз байланысы болды, оның билеуші әулеті албандық текті болған. Патша ретінде оны Италия, Люксембург, Египет, Югославия, Франция, Румыния, Грекия, Бельгия, Болгария, Венгрия, Польша, Чехословакия және Австрия үкіметтері құрметпен қабылдады. Зог патша болғанға дейін Шефкет Бей Верлачидің қызымен никелесуге келісім берген. Бірақ патша таққа отырғаннан кейін көп ұзамай ол келісімді бұзды. Албанияда сол кезде кең таралған қанымен кек алудың дәстүрлі әдет-ғұрыптарына сәйкес, Верлачидің Зогты өлтіруге құқығы және міндеті болды. Сондықтан патша өзін жеке күзетпен қоршап, көпшілік ортада сирек көрінді. Ол сондай-ақ уланудан қорқып, патшаның анасы патшалық асхананың бақылауын өз міндетіне алды. 1938 жылдың сәуір айында Зог Геральдин Аппони де Нагг Аппони графына, жартылай мажар, жартылай американдық католик аристократына үйленді. Салтанатты рәсім «Радио Тирана» арқылы Тирана қаласының барлық айманына таратылды, ал радио станциясы патшаның бес айдан кейін ресми түрде іске қосылды. Олардың жалғыз баласы, тәж мұрагері Лека 1939 жылдың 5 сәуірінде Албанияда дүниеге келді.

Адам өлтіруге әрекеттену

Зогқа қарсы 600-ге жуық қандық дау болған, ал оның билігі кезінде ол 55-тен астам қастандықтан мүжілген деген хабар бар. Осы қастандықтардың бірі 1924 жылғы 23 ақпанда Албания Парламенті ғимаратының дәлізінде болды. Бекір Валтери, Зогпен бір аймақтан шыққан, оны күтіп тұрып, кенеттен атыс ашты. Зог екі рет жараланды. Валтери сол кезде қашып кетіп, милициямен қоршалып, бір әбдену бөлмесіне тығылып, берілуден бас тартып, патриоттық әндер шырқады. Екрем Влораның естеліктерінде айтылғандай, Зог Валтериді кешіруге уәде берген. Авни Рустеми басқарған революциялық «Башкими» («Одақ») комитетінің мүшесі Валтери Тирана сотында бұл жеке әрекет деп танылғаннан кейін босатылды. Алайда, барлық күмәндар оппозицияға, әсіресе Рустемиге қатысты. Екі аптадан кейін Зог пен Валтери жеке кездесті. Ұзақ өтпей Рустеми өлтірілді. Тағы бір қастандық 1931 жылғы 21 ақпанда Зог Вена мемлекеттік опера театрында «Пальяччи» қойылымын тамашалағанда жасалды. Бұл Венада 1925 жылы Әли Келцира, Сейфи Влламмаси, Хемал Бушати және т.б. бастамасымен құрылған Зог қарсыластарының эмигранттық одағы еді. Зог министр Екрем Либоховамен бірге болды, ол жараланды, ал Зогтың күзетшісі Ллеш Топаллажды Гелёши Зог деп қате түсініп, басының артына үш рет оқ атты. Чамидің мылтығы істен шығып, оқ атпады. Зог оқиғадан зардапсыз шықты, бұл албан консулы Зеф Серреки мен жергілікті полицияның жедел әрекеттерінің арқасы болды. Венадағы барлық албандық саяси эмигранттар, Хасан Приштинадан басқа, тұтқындалды. Олардың көпшілігі тез босатылып, Австриядан қуылды. Гелёши 3 жыл 6 айға, Чами 2 жыл 6 айға сотталды.

Италиямен қарым-қатынастар

Бенито Муссолинидің Италиядағы фашистік үкіметі Жогты оның президенттігінің басында-ақ қолдады; осы қолдау албан істерінде итальяндық ықпалдың күшеюіне әкелді. Италиялықтар Зогты Тирана шартының (1926) мерзімін ұзартудан бас тартуға мәжбүр етті, бірақ Зог итальяндықтардың қысымымен алынып тасталған британдық офицерлерді жандармерияда сақтап қалды. 1930 жылдардың басындағы әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде Зогтың үкіметі Муссолиниге дерлік толығымен тәуелді болды, тіпті Албанияның Ұлттық банкінің кеңсесі Римде орналасты. Астық импортталуға мәжбүр болды, көптеген албандар эмиграцияға кетті, ал итальяндықтарға Албанияда қоныстануға рұқсат берілді. 1932 және 1933 жылдары Албания Албанияның экономикалық даму қоғамынан алған қарыздарының сыйақысын төлей алмады, ал итальяндықтар бұл жағдайды одан әрі үстемдік ету үшін желеу етіп пайдаланды. Олар Тиранадан жандармерия басшылығына итальяндықтарды тағайындауды, Италиямен кеден одағына қосылуды және Албанияның қант, телеграф және электр энергиясы монополияларын Италия Корольдігіне беруді талап етті. Соңында Италия Албания үкіметінен барлық албан мектептерінде итальян тілін оқытуды міндеттеуді талап етті, бірақ Зог бұл талапты дереу қабылдамады. Итальяндықтардың талаптарына наразылық білдіре отырып, ол ұлттық бюджетті 30 пайызға қысқартуға бұйрық берді, барлық итальяндық әскери кеңесшілерді қызметтен босатып, Албания халқына итальяндық ықпалды азайту мақсатында Албанияның солтүстігіндегі итальяндық католик мектептерін мемлекеттік меншікке алды. 1934 жылы Франция, Германия және Балқан елдерімен байланыс орнатуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Осыдан кейін Албания қайтадан итальяндық орбитаға қайта оралды. 1939 жылдың 7 сәуірінде (Ұлы жұма күні) Зогтың ұлы мен мұрагері дүниеге келгеннен кейін екі күн өткен соң, Муссолинидің Италиясы ешқандай айқын қарсылыққа тап болмай Албанияға басып кірді. Албан армиясы итальяндық кеңесшілер мен офицерлердің басымдығымен толыққандықтан, қарсылық көрсетуге жарамсыз болды және итальян армиясына тең келмейтін. Дегенмен, итальяндықтарға жандармерия мен халықтың шағын топтары қарсылық көрсетті. Корольдік отбасы өміріне қауіп төніп тұрғанын сезіп, Тирана мен Дуррес қалаларындағы Ұлттық банкте сақталған алтын қорын алып, елден қашып кетті. Корольдік отбасы итальяндықтардың басып кіруін күткендіктен, алтынды жинау алдын ала басталған еді. "О, құдай, ол қаншалықты қысқа болды" - король Зогтың Албания топырағында Джеральдинаға айтқан соңғы сөздері болды. Муссолини Албанияны Италия королі Виктор Эммануэль III билігіндегі протекторат деп жариялады. Бір замандағы мәліметтерге сәйкес, кейбір албандар қарсылық көрсетуді жалғастырғанмен, "халықтың көп бөлігі итальяндықтарды ынтамен қарсы алды".

Бұрынғы мұрагер

Принц Лека дүниеге келгенге дейін, мұрагерлік құқығы Косованың ханзадасы Тати Эсад Мурад Крызиуге тиесілі болған. Ол 1923 жылдың 24 желтоқсанында Тиранада туған және корольдің әпкесі, принцесса Нафидженің ұлы болған. 1928 жылы, бес жасында Корольдік албан армиясының құрметті генералы атанды. 1931 жылы "Косованың ханзадасы" (Princ i Kosovës) атағымен және "Оның Шаңырағы" (Его Высочество) мәртебесімен мұрагер деп жарияланды. Патшалық үйінен қуылғаннан кейін Францияға көшіп, 1993 жылдың тамызында 69 жасында қайтыс болды.

Албанияға қайта оралу

2012 жылдың қазан айында Албания үкіметі 1961 жылы Францияда қайтыс болған бұрынғы корольдің мәйітін елге әкелуге шешім қабылдады. Зогтың денесі 2012 жылдың 15 қарашасында Париждегі Тиаас зиратынан қайта қазылды. Француз президенті салтанатты форма киген француз легионерлерінен құралған құрметті қарауыл жасады. Зогтың мәйіті 2012 жылдың 17 қарашасында Албанияның тәуелсіздігінің 100 жылдығына орай өткен мемлекеттік салтанатта елге қайтарылды. Король мен оның отбасы мүшелерінің мәйіттері қазір астана Тиранадағы қайта жаңартылған патшалық мавзолейінде жатыр. Қайтыс болғандарды жерлеу рәсіміне Албания үкіметі, оның ішінде президент және премьер-министр, сондай-ақ Румыния, Черногория, Ресей және Албанияның бұрынғы патшалық отбасыларының өкілдері қатысты.

Мәдени сілтемелер

Зогтың есімі 1972 жылы ағылшын тіліндегі палеонтологиялық есімдіктерде Ұлыбританияның төменгі карбон жүйесінің бір бөлігіндегі аймақтық индекстік қазбалардың атаулары үшін қолданылған (атап айтқанда, Cleistopora, геологтар оны 'k аймағы', Zaphrentis, Caninia, Seminula және Dibanophylum деп атады): "Патша Зог сифилиспен ауырып қайтыс болды". Джеймс Бондтың "Алтын мылтықты ұстаған адам" романында Йән Флеминг жалған Франсиско Скарамганның өз отандастарына Ямайканың растафарилерінің "Эфиопия короліне, осы "Король Зогқа немесе қалай десеңіз" адалдығын сақтағанына сенетінін" айтқандығын жазады. Флемингке Албания Италияға қосылғаннан кейін елден айдалып кеткен Зогты сүйемелдеу міндеті жүктелген еді. 1987 жылғы британдық антологиялық фильм "Арияда" Зог әрқайсысы әртүрлі режиссердің және әрқайсысы әртүрлі опера ариясын қамтыған он жеке сегменттің біріншісінде кейіпкер болды. Бұл сегмент Джузеппе Верди операсының атымен "Un ballo in maschera" деп аталды, оны Николас Рог режиссерлік етті, ал актриса Тереза Расселл 1931 жылы Венаға жасаған сапары және сол қаланың опера үйінің алдындағы қастандық әрекеті туралы ойдан шығарылған оқияда король Зог рөлін сомдады (бұрын айтқанымыздай, Зог нағыз шабуылдан бұрын "Паглиаччи" спектаклін көрген болатын). "Жаңа" Doc Savage целлюлозалық фантастикалық романында, "The Whistling Wraith" (шілде 1993 ж., Bantam/Spectra), сагалардың негізгі авторы Лестер Денттің бастапқы жазбаларынан, бірақ қазір Уилл Мюррейдің романы ретінде аяқталды, Зогтың өмірі мен тұлғасы, сондай-ақ Албанияның саяси проблемалары мен Муссолинидің Италиясымен сыртқы саясат мәселелері сюжеттің кілті болып табылады. Бұл оқиға 1938 жылы Doc Savage уақыт жолына енгізіледі (61-бетке сәйкес, "The Motion Menace" оқиғасынан кейін бірнеше апта өткен соң). Эгил I Гоз I патша Зог I патшаның орнына қойылған, себебі екеуі де мұсылман және екеуі де Балқан мемлекетінің алғашқы президенттері болған, содан кейін алғашқы патшалары атанған. (Италия – Санта-Белланка, ол Африкадағы әрекеттерімен жамандыққа ұшырап, Эфиопияны басып алу мен жаулап алумен байланысты.) "Disenchantment" анимациялық сериалында король Зог Албанияның бірінші және жалғыз королі ретінде еске алынады. "Monty Python's Flying Circus" сериалының 13-ші эпизодында ол ProbeAround деп аталатын ойдан шығарылған жаңалықтар бағдарламасының тілшісі ретінде айтылады, бірақ кенеттен қайтыс болады.