Кіріспе

Албанияның негізін қалаушы және 1-ші премьер-министрі Исмаил Кемали (16 қаңтар 1844 – 26 қаңтар 1919), кейде ескі дипломатиялық хат-хабарларда Исмаил Кемал деп те жазылады, қазіргі Албанияның негізін қалаушы саналатын албан саясаткері және мемлекет қайраткері. 1912 жылдың желтоқсанынан 1914 жылдың қаңтарында отставкаға кеткенге дейін Албанияның тұңғыш премьер-министрі болды. Албандық ақсүйек отбасында Влореде дүниеге келген Кемали тілдерге ерте қызығушылық танытып, Иоаннинада осман түрік, грек, итальян және француз тілдерін меңгерді, кейін Стамбулда құқық тануды оқыды. Ол Еуропаны, әсіресе Бельгияны, Францияны, Англияны және Италияны аралап, Жас түркі төңкерісінен кейін Албанияға оралды. Осман оппозициясының құрылтайына қатысты. 1912 жылғы албан көтерілісінде маңызды рөл атқарды. Тәуелсіздік жарияланымның негізгі авторы, 1912 жылдың қарашасында Бүкіл албан құрылтайының шешімімен Албанияның Уақытша үкіметінің басшысы болып сайланды. Албанияның премьер-министрі және сыртқы істер министрі болды. Кемали уақытша Осман империясымен одақтасып, Косовоны Осман империясынан алу үшін Сербияға қарсы шабуыл жоспарлады. Бірақ олардың жоспары жария болды, және Халықаралық бақылау комиссиясы Влорені басып алды, нәтижесінде Кемали отставкаға кетті. Кейін Италияда эмиграцияда тұрып, 1919 жылы қайтыс болды. Оны көбінесе «Ұлт атасы» (Бабаи Комбит) деп атайды.

Ерте өмір

Исмаил Кемали 1844 жылдың 16 қаңтарында Осман империясының бір бөлігі болған Влоре қаласында дүниеге келді. Бастауыш білімін туған жерінде алды. Кейіннен Янинадағы Зосимая мектебінде оқып, Стамбулдағы Осман құқық мектебін бітірді. Кемали грек әйелі Клеоники Сурмелиге үйленді және балаларын Грекияға білім алуға жіберді.

Саяси мансап

Қамали 1860 жылдың мамыр айында Стамбулға көшкеннен кейін Осман империясының мемлекеттік қызметкері ретінде мансапқа кірісіп, империяның Еуропа және Азия бөліктерінде жоғары лауазымдарға жетті. Ол Осман империясының Конституциясының авторы Мидхат Пашаның либералды реформалық қанатымен солғақ болды, Қемали оның жақын серігі болды және Балқандағы бірнеше қаланың губернаторы болды. Осы жылдары ол албан алфавитін стандартизациялауға, албан тілін жазу үшін латын әріптерін қолдауға және албан мәдени қауымдастығын құруға қатысты. 1877 жылға қарай Қемали Осман әкімшілігінде маңызды қызметтерге таяу болғандай көрінді, бірақ Осман сұлтаны Абдулхамид II Мидхатты премьер-министр лауазымынан босатқанда, Исмаил Қемали батыс Анатолияға жер аударылды, бірақ сұлтан кейін оны қайта шақырып, Бейрут губернаторы етіп тағайындады. 1892 жылы Қемали сұлтанға Балқан конфедерациясы жоспарын ұсынды. Бұл Балқан мемлекеттері мен империя арасындағы келісімдермен байланысты, олар өзара қорғаныс және ресурстарды экономикалық дамыту туралы келісімдермен біріктірілді, Осман империясы орталық болған біртұтас Ұлы Шығыс мемлекеті құрылды және бұрынғы шекаралар қайта орнатылды. Осы аяқта Албания, Солтүстік Македония сияқты жеке мемлекет ретінде қарастырылмады, бірақ Осман мемлекетінің бір бөлігі ретінде қарастырылды. Уақыт өте келе оның либералды саясаты ұсыныстары сұлтанның оған деген құрметін жоғалтты. Қемали 1895 жылғы армян дағдарысынан туындаған Ұлы державалардың араласу қаупіне империяның жақын болғанын білді. Абдулхамид II Қемалиге Триполи губернаторы (вали) лауазымын берді, бірақ ол осы жоғары лауазымды қуғын-сүргін ретінде қарастырды.

Жер аудару

1900 жылғы мамыр айында Исмаил Кемали британ елшісінің яхтасына мініп, саяси баспана сұрап, империядан тысқары шығарылды. Ол келесі сегіз жыл бойы эмиграцияда өмір сүрді. Кемали Афинаға кетіп, империя қызметінен бас тартқанын түсіндіретін жарияламалар жасады, ал Осман билігі оның қашуына наразылық білдірді. Осы оқиғаларға дейін Албан мәселесіне деген қызығушылығы шектеулі болған, ал Кемалидің албан ұлттық қозғалысына қатысуы албандықтар арасында беделді тұлға ретінде қарастырылды. Ол албан мұсылмандарына ықпал ете алатын және осы мақсатты қолдауға шақыратын күш болды. Сонымен қатар, ол Осман империясында конституциялық билікті орнатуға жұмыс істеді. Парижде Фаик Коницамен кездесіп, екеуі албандық мәселелер бойынша газет арқылы қысқа мерзімге бірлесіп жұмыс істеді. Кемали албан халқының бірлігін, экономикалық дамуын, прогресін қадағалап, Балқан мемлекеттері тарапынан болашақта туындауы мүмкін бағыну қаупі туралы ескертті. Бірақ Кемалидің Коницамен жұмыс істеуі қиын болғандықтан, ал Коница оның саясаткерлікке ден қоюын және грекшіл саясатын мақұлдамағандықтан, екеуінің арасы суытылып кетті. Кейін Кемали Осман түрік, албан және грек тілдерінде шығатын «Сәләмет» (Құтқару) газетін құрды. Ол албандар мен гректердің геосаяси мүдделерінің ортақтығын ескере отырып, олардың арасында ынтымақтастық орнатуға шақырды. Бірақ ұлттық қозғалысқа қатысқан кейбір албандық белсенділер бұл көзқарасты күмәнді деп санады және оны грек саясатының бір құралы ретінде қарастырды, бұл оның албандар арасындағы беделін төмендетті. Бастапқыда Кемали Австрия-Мажарстанды албандарға болашақтары туралы біртұтас ұлттық пікір қалыптастыруға, зайырлы албан мектептерін ашуға, тілдерін дамытуға және автономияға қол жеткізуге көмектесу үшін күшті держава ретінде қарады. Кейін ол итальяндық албандармен жақын қарым-қатынас орнатып, Италияға бейімделіп, Балқандағы Австрия-Мажарстанның аумақтық амбицияларына қарсы тұру үшін Италияның Албания саясатын қолдады. Осман үкіметі «Жас түріктер» қозғалысының (Бірлік және прогресс комитеті) мүшелері мен жақтастарын қуғындады. Кемалидің ұлы Махмуд, Мемлекеттік кеңестің лауазым иесі болып, қызметтен алынды. Парижде Кемали ханзада Сабахетдин ұйымдастырған Осман оппозициясының (1902) конгресіне қатысып, реформалар, азшылықтардың құқықтары, революция және империяға еуропалық араласуды талап ететін фракцияны қолдады. 1902 жылғы конгресс Балқанда ешқандай ұйым құрылмауымен аяқталды, ал белгісіз біреу Кемали болып көрініп, Болгарияның әртүрлі қалаларына саяхаттап, көптеген мұсылмандарды алдады. 1902 жылғы конгрестен кейін жаңа орталық комитет құрылып, «тұрақты комитет» құруға тырысты, бірақ Кемали мен Осман әміршілері Сабахетдин мен Лютфулла армяндардан қолдау таба алмады. Кейіннен княздер үйінде жаңа комитеттің тұрақты мүшелерінің жиналысында Кемали төраға болып сайланды. CUP-тың ресми газеті «Османлидің» бақылауы орталық комитеттің бұрынғы мүшелерінен жаңа орталық комитеттің ханзадасы Сабахетдин мен Кемалиге берілді. Жаңа комитет армяндықтардың қолдауын алу үшін этникалық айырмашылықтардың жоқтығы туралы әңгімелер арқылы тырысты, ал армяндық ұйымдар Кемали сияқты тұлғаларға жағымды жауап берді. Кемалидің маңызды рөліне байланысты албандар жаңа комитет тарапынан «Османли» газетінде жарияланған мақалалар арқылы мақсат етілді. Бұл басылымдар Албанияда Кемали үшін жұмыс істейтін Хемил Влора (Авлоняли Джемил) сияқты белгілі серіктестер арқылы жасырын түрде таратылды. Кемали албан қозғалысының басшылығын қолдады, мысалы, Юп Кастратиге үндеулер дайындады немесе Парижде албан кеңесін құрды. Кемали қолдаған журналдар албан автономиясын жариялады, бірақ жаңа комитет албандардың арасында өз жақтарына қолдау таба алмады. Кемали мен Осман әміршілері өздерін Танзимат реформасы дәуірінің мемлекет қайраткерлерімен салыстырды. Осы кезеңде Кемалидің ұстанымдары сұлтанды құлату мен албан ұлттық қозғалысын қолдау арасында ауытқып отырды. Ол Албанияның болашағы туралы албандық тегі бар князь Альберт Гикамен және болашақ автономиялы Албанияда Кемалидің қатысуы туралы Пренг Дочимен хат алмасты. Гикамен жақсы қарым-қатынас сақталды, ал румын князімен байланысы бар албандық саясаткер Дервиш Хима Осман билігі Кемалидің құралы ретінде қарастырылды.

Сұлтанға қарсы соғыс

1902-1903 жылдары Біріккен прогресс және бірлік комитеті (КПП) Әбділхамид II-ні құлату үшін төңкеріс жоспарлады. Полковник Шевкет Бей және Рекшеп Паша Мати (Режеп Паша) жоспардың әскери аспектілерін ұйымдастыруға жауапты болды, ал Кемели мен принц Сабахеддинге дипломатиялық және қаржылық қолдау алу, сондай-ақ жоба үшін екі кеме сатып алу міндеті жүктелді. Кемелидің міндеті жоспардың ең қиын бөлігі болды: ол Парижде бір бөлімді сақтап, эмиграциядағы жоғары саяси лауазымда саяси қызметпен айналысты және Осман үкіметінің оның нақты мақсаттарын анықтауға мүмкіндік бермей, Лондонға көптеген сапарлар жасады. Осман билігі оның әрекеттерін жақыннан бақылады және Кемалимен байланысы бар деп саналған адамдарды оның ниеттерін анықтау үшін сәтсіз әрекеттер жасап, әскери сотқа берді. Парижде Кемели Стефан Лаузанн және Уильям Мортон Фуллертон сияқты журналистермен жақын байланыс орнатты. 1902 жылдың шілдесінде Кемели британдық қолдау алу үшін Лондонға барды, британ үкіметінің өкілдерімен, соның ішінде Эдмунд Монсонмен және Томас Сандерсонмен хат алмасып, кездесті. Ол Сыртқы істер министрлігінен жауап алды, бірақ Кемели британдық қолдау деңгейін асыра бағалады, ол тек моральдық қолдау ғана болды және жоба үшін түсініксіздік тудырды. Британдықтармен байланыс Кемелидің беделін арттырды, сонымен қатар ол олармен ұлының Битлис қаласына жер аударылу мәселесін талқылады. Британдықтар Кемели мен оның серіктерінің қызметінен хабардар болды. Кемели сондай-ақ жас түркілер үшін жасырын жұмыс істеген Решид Сади сияқты Лондонға негізделген Осман дипломаттарымен жоспар бойынша хат алмасты. Кемели Лорд Кромерді «түрік мәселесінің» шұғыл мәселе екеніне көндіруге тырысты, ол осы пікірмен келісті және Сыртқы істер министрлігіне жауап беруге уәде берді. Ол сондай-ақ Мысырдың Аббас II-сімен құпия кездесіп, қаржы алуға тырысты. Кедив жоспар үшін ағылшын банкіне 4000 фунт стерлинг салды, бірақ кейіннен Кемелиге қатысты күмән туғандықтан Мысыр басшысы қаржыны тоқтатуға мәжбүр болды және ол жаңжалдан қорқып, бас тартты. Кемели сондай-ақ Грекиядан албандық сенімді адамы Хафер Беркшаниді Осман Ливиясының Триполи қаласындағы Рекшеп Пашамен кездесуге жіберді. Влора отбасының мүшесі Экрем Влора бұл уақытта Рекшеп Пашаның Кемелиге 1000 фунт стерлинг алтын жібергенін және Триполиде тұтқынға алынған ұлы Тахир Пашаға Еуропаға қашуға көмектескенін мәлімдеді. 1903 жылдың қаңтар айының соңында Кемели Парижге оралып, әкесінің қайтыс болуын қайғырып жүрген ханзадаларды тапты. Кейін Кемели мен ханзадалар жоспарларын аяқтау үшін жұмыс істеді. Кемелі кемелердің тоннажы мен өлшемдері туралы мәліметтермен Афинаға 4000 фунт стерлингпен екі кеме сатып алу үшін кетті. Сол жерде Кемели кемелерді сатып алу процесінен көңілі қалды және кешігу орталық комитет мүшелерін Афинаға жіберді. Решид Сади келді және ірі кемелердің жоқтығын және Кемелидің грек монархының көмекшісінің үйінде тұрғанын анықтады. Кемели Решид Садиге алданғанын және Грекияда қолайлы кемелер табу қиын екенін айтты. Кейін Сабахетдин хадифті көруге сапар шегіп, қаржы мен кемелерді сатып ала алмады, кейін ол Афинаға оралды және соңғы рет Кемели, Решид Сади және Василеос Мусурус Гхикиспен кездесті. Кемели Неапольге барып, содан кеме алуды жоспарлады, бірақ қалғандары жоспардан бас тартты. Жоспардың сәтсіздігіне әр түрлі себептер келтірілді, Кемели кемелерді алу туралы ұзаққа созылған келіссөздерді кінәлады, ал Рекшеп Паша Кемелидің жобаға деген ынтасыздығын ойын өзгерту себебі деп қарады. Сабахетдиннің жақын айналымы Кемели ақшаны жеке пайдаға жұмсады деген пікірде болды. Бұл пікірді Хайдар Мидхат сияқты адамдар бөлісті, ол Кемелидің Албанияда гректер үшін жұмыс істегенін және олардың жалақы тізімінде болғанын білгеннен кейін жаңа орталық комитеттен кетті. 1908 жылғы жас түркі төңкерісінен кейін КПК-ға қарсы шыққан кейбір адамдар Кемелиге қарсы заговорға қызығушылық танытпаған, оның мүддесі үшін жұмыс істеген және ханзададан ақша алған «құқықбұзушы» деген айыптар тақты. Кемели жас түркілермен байланысын үзді және 1903 жылдың 16 тамызында ол «албан патриоты» рөлінде итальян газеттеріне сұхбат берді және Албанияның болашағы туралы жаңа алаңдаушылығын жалғастырды.

Албаниялық іс

1907 жылғы қаңтарда Кемали мен грек үкіметі арасында Осман империясына қарсы одақ құру мүмкіндігіне байланысты құпия келісімге қол қойылды. Кездесу туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейбір деректерге сәйкес, екі тарап болашақ грек-албан шекарасының Ceraunian тауларында орналасуы керек екеніне келісті, бұл аймақта албандық қарулы күштердің болмауы және Грекияның Албанияның тәуелсіздігін қолдауымен алмастырылатын шарт еді. Бұл албан ұлтшылдары мен патриоттары тарапынан кеңінен қабылданылмады. CUP (Біріктіру және прогресс комитеті) Грекиямен келісімге келгені үшін Кемалиді қатаң сынады. 1907 жылғы шілдеде Римде Кемали итальяндық баспасөзге кең сұхбат берді, онда ол Балқан халықтары арасындағы ынтымақтастыққа, «грек-албан келісіміне» шақырды және Албанияның өзіндік тілі, әдебиеті, тарихы және дәстүрлері бар екенін, сондай-ақ бостандық пен тәуелсіздікке құқығы бар екенін мәлімдеді. Ол сонымен қатар албандықтардың болгарлық македониялықтармен ынтымақтастығына қарсы болды және олардың албандық көтерілісшілерді қолдауының албандық күштерді әлсіретіп, өздерінің қозғалысын күшейтетін өзімшілдік әрекет деп қарады. Кемалидің осы кезеңде гректермен жақындасу себебі – Албанияның тәуелсіздігіне қолдау табу және Балқан айманындағы болгарлардың кең ауқымды мақсаттарын тоқтату болды, өйткені ол оларды Грекия мен Солтүстік Албанияға, сондай-ақ Аустро-Мажарстанның аумақтық талаптарына қауіп деп қарады. Бұл уақыт аралығында шетелде тұрған Кемали, өзінің британдық және гректерге жақындығынан албан ұлттық қозғалысының жетекшісі болған жоқ. Албандық көшбасшы ретінде CUP Кемалиге жаулы қарым-қатынас жасады және ұйым оны гректермен империяның батыс аймақтарын бөлісу туралы құпия келісіміне байланысты жақтырмады. Өмірі бойы Кемали грек мәдениетіне құрметпен қарады, гректермен достық қарым-қатынас орнатты және олардың албандармен ынтымақтастығын ынталандырды. Ол тәуелсіз Албания құру үшін дипломатиялық шешімді қолдады, бірақ бұл тәсіл сол кездегі кейбір албандық топтар тарапынан қабылданылмады, олардың орнына империяға қарсы партизандық соғыс жүргізуді жақтады. Кемалидің албан істеріне үлкен державалардың араласуын қолдаған болуы мүмкін, және бұл оның оппозициясының аз бөлігі тарапынан айыптауларға себеп болды. Бірақ уақыт өте келе ол албан ұлтшылына айналды және 1912 жылы Албанияның тәуелсіздігін жариялады.

Жас түрік төңкерісі және қарсы төңкеріс

Жас түрік төңкерісі (1908) кезінде, сол кездегі қауесеттерге сәйкес, Абдулхамид II соңғы шара ретінде Кемалиден көмек сұрады, ал оның жауабы Осман конституциясын қайта орнату ғана албандарды басып тыныштандыра алатыны болды. 1908 жылғы төңкерістен және конституцияны қайта орнатудан кейін Кемали жер аударылудан оралып, қалпына келтірілген Осман Парламентінде Берат өкілі болды, либерал саясаткерлермен және британдықтармен бірге жұмыс істеді. Ол "Танин" (CUP) жас түрік газетіне үлес қосты, онда Кемали үкіметтік реформалар қажеттігін айтты. Кемали Осман Парламентіндегі албан депутаттарының жетекшісі болды және Боснияның австро-венгрлік аннексиясына қарсы болған жоқ, сонымен қатар бұл қадамды мойындау Балқан мемлекеттерімен аумақ үшін соғыс жағдайында империяның қауіпсіздігіне кепілдік беруі керек екенін қосты. 31 наурыздағы оқиға кезінде, Еркіндік партиясының (Ахрар) басшылығы оқиғаны бақылауға алып, бүлік реакциялық, султанды қолдайтын және конституцияға қарсы бағытқа бұрылуын тоқтатуға сәтсіз тырысты. Ахрар депутаты Кемали парламентке бірнеше парламентарийлерді баруға көндірді, олар көтерілісші әскерлердің талаптарын қабылдады және конституция мен шариғат сақталатынын ресми түрде жариялады. Бастапқы қарсы төңкеріс оқиғаларына қатыспаған Кемали қысқа мерзімге Осман Ұлттық Ассамблеясының президенті болып тағайындалды және оны Абдулхамид II-нің жаңа үкіметін мойындауға жетекшілік етті. Кемали Влоредегі сайлау округіне жаңа үкіметті мойындауды бұйырды, ал оның туған қаласындағы албандар оны қолдады, кейбіреулері султанды қарумен қолдау көрсету үшін қару-жарақ қоймасына шабуыл жасады. Кемали бүлікті басу үшін CUP әрекеттік армиясы Стамбулға келгенге дейін қаланы тастап кетті және Грекияға қашты. Кейіннен жүргізілген үкіметтік тергеу Кемалиді кез келген құқық бұзушылықтан ақтатты.

Ұлтшылдық

Оның саяси мансабы одан кейін тек албан ұлтшылдығына толыққанды бағытталды. Оңтүстік Албаниядағы партизандық қызметтің күшеюі 1909 жылғы жаз айларында Осман үкіметінің Кемалиге күдік тудыруына себеп болды. Осман империясының Афинадағы елшілігі Кемалидің бай албандық тосктар мен Грекия тарапынан қаржыландырылатын ұйыммен одақ құру туралы келіссөздер жүргізгенін хабарлады. Парламент оны контрреволюциялық қозғалысқа қатысқандығынан ақтап, ол Ахрар партиясының бұрынғы мүшелерінен құралған "жаңашыл либералдар" тобының жетекшісі болды. Содан кейін Кемали Афинадан Стамбулға оралды. 1910 жылы Кемали Австро-Мажарстан елшісіне жасаған мәлімдемесінде Жас түрік үкіметін империядағы басқа ұлттарға қарағанда түріктерді артық дәрежеге қойғаны үшін және албандарға қатысты "бөліп билеу" саясатын жүргізгені үшін сынады. 1911 жылғы албан көтерілісі кезінде ол Тирананың Хемаль Бейімен бірге сапар шекті және 23 маусымда Черногориядағы Герче ауылында өткен жиынға көтеріліс басшыларымен қосылды. Олар бірлесіп албан автономиясын, білім беру және тіл құқықтарын, албандарды мойындауды, сайлау еркіндігі мен бостандығын, Албаниядағы әскери қызметті және олардың Осман империясы мен Еуропаға (әсіресе Ұлыбританияға) жолдаған талаптарын қамтитын "Грече меморандумы" құрды. 1911 жылғы желтоқсанда Кемали мен Хасан Приштина Стамбулда албан саяси қайраткерлерінің құпия кеңесін өткізіп, болашақ албан көтерілісін ұйымдастыруға келісті. Кемалиге албан қозғалысына көмектесетін елдерден қолдау алу және 15 000 мылтық сатып алу үшін қаржы жинау міндеті жүктелді. Ол Парижде австро-мажар шенеуніктерімен кездесіп, оларға қатысты бұрынғы күмәнінің сейілгенін, Австро-Мажарстанды Албанияның жалғыз қорғаушысы деп есептейтінін және егер олар күшті Осман мемлекеті шеңберінде албан геосаяси мүдделерін қолдаса, албандықтардың қолдауына сене алатынын мәлімдеді. Приштинамен бірге ол 1912 жылғы албан көтерілісін ұйымдастыру үшін Таксим жиналысын өткізуді бастады. Көтеріліс тақырыбы бойынша пікірсайыстар кезінде Кемали Османмен келіссөздер кезінде албан автономиясын қолдаған және жақтаған жетекші топтың құрамында болды.

Албанияның тәуелсіздігі

Балқан соғыстары аймақта Осман империясының үстемдігінің аяқталуын белгіледі. 1912 жылдың қыркүйегінде Кемали Луиж Гуракучимен бірге Румыниядағы албан қауымымен кеңесу үшін Бухарестке сапарлады. Кейін ол Венаға аттанып, телеграмма арқылы австро-венгрлік шенеуніктермен байланыста болды және олардың Албания ісіне араласуын қолдады. 12 қарашада Кемали австро-венгрлік сыртқы істер министрлігінің өкілдерімен кездесті, олар албан халқына деген ықыластарын білдіріп, жағдайды түсіндірді, бірақ соғыс жалғасып жатқандықтан көп көмек көрсете алмады. Сыртқы істер министрі Леопольд Берхтольд Кемалидің албан мәселесіндегі пікірлерін қолдады және оған кеме бөлді. Триестіден Кемали қарашаның ортасында Дурреске жол тартты, алайда Осман билігінің қарсылығы мен серб әскерлерінің қалаға жақындауына байланысты ол көп уақытқа тоқтап тұра алмады. 26 қарашада ол Влореге жетті. Осы уақытта оның ұлы Этем Албанияның барлық аймақтарынан албан өкілдерін Влореге шақырды. Кемали Албанияның Осман империясынан бөлінуы, Албания Тәуелсіздік Декларациясы және 1912 жылдың 28 қарашасында тәуелсіз Албанияның құрылуындағы негізгі тұлға болды. Бұл Албаниядағы 400 жылдан астам Осман үстемдігінің аяқталуын білдірді. Гуракучимен бірге ол Влоредегі екі қабатты ғимараттың балконына Албания туын көтерді, онда Тәуелсіздік Декларациясына қол қойылған болатын.

Премьер-министр

Үкімет құру 1912 жылғы 4 желтоқсанда өткен Влора Ассамблеясының төртінші сессиясына, Албанияның барлық аймақтарының өкілдері Влораға келгенге дейін кейінге шегерілді. Осман Министрлер Кеңесі оның әрекеттеріне қарсы шығып, албан автономиясын қалап, Кемалиден Оңтүстік Албанияда қоршалып қалған Османның үшінші армиясына әскери көмек беруді сұрады. Балқандағы Осман империясының құлдырауын сезінген Кемали Ұлы державалардан тәуелсіз Албанияны мойындауын және қолдауын өтінді. Осман Бірлік және прогресс комитеті (CUP) үкіметі Албанияны бақылауына қайтаруға тырысып, 1913 жылы албандық офицер және CUP мүшесі Ахмет Иззет Пашаны албандық тәжге үміткер ретінде көрсету үшін подполковник Бекир Фикриді жіберді. Фикри, Иззет Пашаның өкілі ретінде Кемалимен байланысып, Грекия мен Сербияға қарсы Осман, Албания және Болгарияның бірлескен әскери операциясын көздейтін жоспарды ұсынды. Албанияның осы әскери кәсіптегі сыйақысы – Сербия мен Грекияға елшілер конференциясымен берілген Косово және Чамериа аймақтары болмақ. Кемали Фикриге Иззетке Албанияның монархы ретінде адал екенін мәлімдеді және Стамбулдағы CUP үкіметінің Сербия және Грекия күштеріне қарсы партизандық соғыс жүргізу үшін елге жасырын түрде әскер мен қару-жарақ енгізу жоспарын қолдады. Осы келіссөздерден кейін Фикри Стамбулға телеграмма жіберіп, үкіметтен оқ-дәрі, қару-жарақ және сарбаздар жіберуді сұрады. Сербтер бұл қастандықты ашып, Халықаралық бақылау комиссиясына (ХБК) хабарлады. Ұлы державалардың тапсыруымен Албанияны уақытша басқарып отырған ХБК, албан жандармериясы ретінде қызмет ететін голланд офицерлеріне төтенше жағдай жариялауға және қастандыққа тоқет салуға рұқсат берді. Олар 1914 жылғы 7-8 қаңтарда Влораға шабуыл жасап, 200-ден астам Осман әскерін тапты және Фикрині тұтқындады. Фикридің сот процесінде қастандық ашылып, полковник Виллем де Вир басқарған ХБК әскери соты оны өлім жазасына кесті, кейін мүкімі өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды, ал Кемали мен оның кабинеті отставкаға шықты. Кемали елден кеткеннен кейін Албанияда тәртіпсіздік орнады.

Шөгеру және өлім

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918) Кемали Парижде сүргінде өмір сүрді. Қаржысы жеткіліксіз болғанына қарамастан, ол көптеген байланыстарды сақтап, британдық Daily Mail газетінің континенттік басылымының тілшісі Сомервилл Сторимен бірлесіп, өзінің естеліктерін жазды. Оның өлімінен кейін жарық көрген автобиографиясы – ағылшын тілінде жазылған соңғы Осман мемлекет қайраткерінің жалғыз естелігі және құлдырап бара жатқан империяның мәселелеріне либералдық, көпмәдени көзқараспен қараған бірегей еңбек. 1918 жылы Кемали Албаниядағы қозғалысына қолдау табу үшін Италияға сапарлады, бірақ итальян үкіметі оны Италиядан кетуге рұқсат бермеді және Перуджадағы қонақүйге қамап қойды, бұл оны қатты ашуландырды. Ол 1919 жылғы 26 қаңтарда жүрек талмасынан қайтыс болды. Қайтысынан кейін оның денесі Влореге жеткізіліп, Бекташи орденінің жергілікті теккесіне жерленді.

Қабылдау және мұра

Исмаил Кемали Албанияда олардың Бабаи Комбит ("Ұлт атасы") ретінде еске алынады. Ол 1992–1996 жылдарғы албандық 200 лек банкнотасының және 1996 жылдан бері шығарылған 500 лек банкнотасының алдыңғы жағында бейнеленген. 2012 жылдың 27 маусымында Албания президенті Бамир Топи Кемалиді Ұлттық Ту орденімен марапаттады (қайтыс болғаннан кейін).