Кіріспе

Зорлық-зомбылық жағдайлары Мектептегі зорлық-зомбылық оқушылар арасындағы зорлық-зомбылықты, сондай-ақ оқушылардың мектеп қызметкерлеріне шабуылдауын және мектеп қызметкерлерінің оқушыларға шабуылдауын қамтиды. Ол физикалық зорлық-зомбылықты, оның ішінде оқушылардың арасындағы төбелес, дене жазасын; сөздік ұяттау сияқты психологиялық зорлық-зомбылықты және зорлау мен жыныстық қорлауды қоса алғанда, жыныстық зорлық-зомбылықты қамтиды. Бұл қорлаудың көптеген түрлерін (соның ішінде киберқорлауды) және мектепке қару алып келуді қамтиды. Көбінесе, қылмыскерлердің бірі немесе бірнешесі құрбаннан физикалық, әлеуметтік және/немесе психологиялық жағынан басым болады. Бұл көптеген елдерде соңғы онжылдықтарда кеңінен танылған, әсіресе қару-жарақ, мысалы, тапанша немесе пышақ қолданылған жағдайлардағы маңызды әлеуметтік проблема.

Мектептегі зорлық-зомбылық түрлері және қорлаудың әртүрлі түрлері

Мектепте зорлық-зомбылық барлық елдерде кездеседі және көптеген балалар мен жасөспірімдерге әсер етеді. Оны көбінесе сыныптастары жасаса, кейбір жағдайларда мұғалімдер мен мектеп қызметкерлері де жасауы мүмкін. Мектептегі зорлық-зомбылық физикалық, психологиялық және сексуалдық зорлық-зомбылық түрлерін қамтиды.

Қиындықтар

Бұлыңдау, ең кең мағынасында, жағымсыз және теріс әрекеттермен сипатталатын агрессивті мінез-құлықтың бір түрі ретінде анықталуы мүмкін. Ол оқшауланған жанжалдарға қарағанда уақыт өте келе қайталап тұратын оқиғалардың үлгісін қамтиды және әдетте қатысушылар арасында билік немесе күш тепе-теңдігінің болмауы кезінде көрінеді. Бұлыңдаудың түрлі формалары бар, оның ішінде физикалық, психологиялық, сексуалдық және кибербұлыңдау. Сыртқа бағытталған мінез-құлық деліңгенттік әрекеттерге, агрессияға және гипербелсенділікке жатады. Ішкі мінез-құлықтан айырмашылығы, сыртқа бағытталған мінез-құлық зорлық-зомбылық эпизодтарын қамтиды немесе тікелей байланысты. Соққы беру және тебу сияқты зорлық-зомбылық әрекеттері көбінесе басқаларды бақылау арқылы үйреніледі. Сыртқа бағытталған мінез-құлық мектептен тыс жерде байқалатын болса, осындай мінез-құлық мектептерде де байқалады. Төмендеген интеллект деңгейі агрессияның жоғары деңгейімен байланысты. Басқа зерттеулер көрсеткендей, моторлық, назар және оқу қиындықтары ұлдарда кейінірек тұрақты антиәлеуметтік мінез-құлықты болжауға мүмкіндік береді.

Үй ортасы

Мектептегі зорлық-зомбылыққа үй ортасының әсері Конституциялық құқықтар қорының зерттеу тақырыбы болды. Бұл қордың мәліметінше, үйдегі түрлі факторлар балалардың қылмыстық және зорлық-зомбылық әрекеттерін қабылдауына ықпал етеді. Ұзақ мерзім бойы қарулы зорлық-зомбылыққа ұшырау, ата-ананың ішімдікке құмар болуы, отбасылық зорлық-зомбылық, балаларды дене жазалау, жыныстық зорлық-зомбылық – бәрі де балалардың мұндай әрекеттерге қатысты көзқарасын қалыптастыруда рөл атқарады. Зерттеулер ата-ананың қатал тәртібінің жастардағы агрессия деңгейін арттыратынын көрсетеді. Ал зорлық-зомбылық көрсететін бейне ойындар да, аздап болса да, балалардың агрессивтілігін күшейтеді. Осы агрессивті бейімділіктер мектеп ортасына көшуі мүмкін. Штраус басқарған зерттеулер ата-ананың дене жазасы балалар мен жасөспірімдерде агрессивті мінез-құлық қаупін арттыратынын көрсетеді. Бірақ бұл тұжырымдар Ларзелер мен Баумринд тарапынан сынға ұшырады. Дегенмен, дене жазасы туралы көптеген зерттеулердің мета-талдауы оның балалар мен жастарға кері нәтижелер әкелетінін көрсетіп тұр. Ең дұрыс әдістемелік зерттеулер «ата-ананың дене жазасы мен балалардың агрессиясы арасында оң, орташа байланыс бар екенін» көрсетеді. Бұл модель ананың мәжбүрлеушілік әрекеттері мен баланың оған қарсы әрекеттері арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Мәжбүрлеушілік әрекеттерге әдетте жазалауға жататын, мысалы, жылау, айқайлау, ұру сияқты іс-әрекеттер кіреді. Зорлық-зомбылыққа толы үй ортасы басқалардың ниеттерін түсінуге қажетті әлеуметтік-когнитивтік дағдылардың дамуына кедергі келтіруі мүмкін. Қысқа мерзімді зерттеулер әлеуметтік-когнитивтік дағдылардың жетіспеушілігі балабақшадағы қатал тәртіп пен агрессивті мінез-құлық арасындағы байланысты түсіндіреді деген пікірді қолдайды. Ал келесі зерттеулер осылайша әсер етудің үшінші және төртінші сыныптарға дейін сақталады екенін көрсетеді. Солтүстік Калифорниядан алынған Хиршинің мәліметтері де осы көзқарасты негізінен қолдайды. Сондай-ақ, ұзақ мерзімді зерттеулер де осы тұжырымға сәйкес келеді.

Көршілес орта

Мектептегі зорлық-зомбылықтың себептері аудандар мен қауымдастықтарда жатыр. Қылмыс пен есірткіге тәуелділіктің жоғары деңгейі бар қауымдастықтардағы жастар мектепке зорлық-зомбылық мінез-құлқымен келеді. Зорлық-зомбылыққа толы аудандарда өскен балалар өздерінің қауымдастығы қауіпті деп сезінеді, және бұл сезім мектепке де көшеді. Мектеп маңындағы сақтандырылмаған үйлер мектептегі зорлық-зомбылықтың себебі болуы мүмкін. Қате мінез-құлықты көрсететін достармен араласу агрессивтіліктің жоғары деңгейіне әкелуі мүмкін. Мұқият зерттелген, ұзақ мерзімді зерттеулер ерте жасөспірім шақта қарулы зорлық-зомбылыққа ұшыраудың, кейінірек физикалық зорлық-зомбылыққа бейімділіктің артуымен байланысты екенін көрсетеді. Аудандық топтар мектеп ортасын қауіпті етуге ықпал етеді деп саналады. Топтар мүшелерді тарту және қарсыластарымен қарым-қатынас жасау үшін мектептің әлеуметтік ортасын пайдаланады, ал зорлық-зомбылық аудандардан мектепке көшеді. Сонымен қатар, зорлық-зомбылық ортасында өскен балалар өздерін қорғау үшін "көшелік" достарды іздеуге тырысады. Мұғалімдерге жасалған шабуылдар көбінесе ерлер құрамының көп болуымен, ерлер студенттерінің үлесінің жоғары болуымен және тегін немесе жеңілдетілген түскі ас алатын студенттердің көп болуымен (кедейліктің көрсеткіші) байланысты. Оқу үлгерімі мен антиәлеуметтік мінез-құлық арасында кері байланыс бар. Қоғамдық деңгейдегі алдын алу стратегиялары зорлық-зомбылықтың қай жерде болса да, оны азайту үшін әлеуметтік және мәдени жағдайларды өзгертуге бағытталған. Мысалдарға медиадағы зорлық-зомбылықты азайту, әлеуметтік нормаларды өзгерту және білім беру жүйесін жаңарту кіреді. Бұл стратегияларды қолдану сирек және оларды жүзеге асыру қиын. "Now Is The Time" – 2013 жылы қарумен байланысты мектептегі зорлық-зомбылық оқиғаларының көбеюіне жауап ретінде әзірленген федералдық бағдарлама. Бағдарлама мектептердегі қарулы зорлық-зомбылықты азайту мақсатында мектептерге қаржы мен ресурстар бөледі. Қаржы мектептегі іс-шараларды жүзеге асыруға, мұғалімдер мен қызметкерлерді оқытуға, оқушылардың психикалық және физикалық денсаулығын қолдауға, зорлық-зомбылықты азайту үшін дауларды шешуге және зорлық-зомбылық оқиғасынан кейін мектеп ортасын қалпына келтіруге жұмсалады. Мектепке қатысты стратегиялар зорлық-зомбылықпен байланысты мектептің ерекшеліктерін өзгертуге бағытталған. Психологиялық зерттеулердің бір саласы – зорлық-зомбылық пен бейбітсіздікті азайту, әсіресе мектеп деңгейіндегі шаралар. CDC мектептерде сыныпты басқару техникаларын, бірлескен оқуды және оқушыларды жақын қадағалауды қолдануды ұсынады. Бастауыш мектептерде "Жақсы мінез-құлық ойыны" деп аталатын топтық әрекеттер бағдарламасы сыныптағы тәртіпсіздікті азайтуға және сыныптағы жақсы қарым-қатынасты дамытуға көмектеседі. Екінші және үшінші сынып оқушыларының арасында импульстік басқару мен эмпатияны дамытуға бағытталған "Екінші қадам" бағдарламасының физикалық агрессияны азайтуға көмектесетініне қатысты деректер бар. Басқа мектептік стратегиялар зорлық-зомбылықты азайтуға немесе жоюға, сондай-ақ жергілікті полицияны топтардың зорлық-зомбылығына қарсы күресуге ұйымдастыруға бағытталған. Мектептегі ерте ескерту жүйелерін енгізу, мектептегі зорлық-зомбылықтың ең нашар жағдайларын болдырмауға арналған DEW Line сияқты бақылау операциясының мектептегі нұсқасы, қиындықтарға толы. Зорлық-зомбылықтың алдын алу шараларына қорлауға қарсы бағдарламаларды әзірлеу, мұғалімдерге сыныпты басқару стратегияларымен көмектесу, "Жақсы мінез-құлық ойыны" сияқты мінез-құлық стратегияларын қолдану, "Екінші қадам" сияқты жаңа оқу бағдарламаларын енгізу, отбасыларды нығайту бағдарламаларын әзірлеу (төменде қараңыз) және тәуекелге ұшыраған оқушылардың әлеуметтік және академиялық дағдыларын арттыруға бағытталған бағдарламаларды жүзеге асыру (төменде қараңыз) кіруі мүмкін. Мұғалімдер – мектептегі зорлық-зомбылық оқиғаларына тікелей араласатын және зорлық-зомбылық жасаушылармен, құрбандарымен және куәгерлермен ең көп уақыт өткізетін мамандық тобы. Сондықтан мұғалімдердің зорлық-зомбылыққа қалай араласуы өте маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, мұғалімдер зорлық-зомбылық жасаушыларға қатысты билікке негізделген шараларды қолдануды ұнатады, бірақ құрбандарды қолдауға көңіл бөлмейді. Өкінішке орай, мұғалімдерді даярлау бағдарламаларында мектептегі зорлық-зомбылықты алдын алу және оған араласу дағдылары көбінесе қамтылмайды. Мектептегі физикалық зорлық-зомбылық тек құрбандарға ғана емес, куәгерлерге де әсер етеді. Бастауыш мектептерде кішкентай оқушылар мектептегі әріптестерінің әрекеттерін көшіруге бейім, бұл басқа оқушыларға зиян келтіруі мүмкін. Кейбір араласу бағдарламалары отбасылық қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған. Паттерсонның аналарға қатысты үй араласу бағдарламасы балалардағы агрессивті мінез-құлықты азайтуға көмектесетіні көрсетілген. Агрессивті мінез-құлықты алдын алу зерттеу тобы барлық бастауыш мектеп оқушылары үшін жалпылама агрессияға қарсы компонентті әзірлеумен қатар, агрессивті мінез-құлыққа бейім оқушыларға бағытталған әлеуметтік дағдыларды және академиялық оқытуды дамыту және жүзеге асырумен айналысты. Олвеус сияқты зорлық-зомбылықты алдын алу бағдарламалары педагогтарға зорлық-зомбылық жағдайларын қалай реттеу керектігі туралы материалдарды ұсынады, сондай-ақ баланың өмірге құмарлығы болса қандай шаралар қолдану керектігін көрсетеді.

Мектептердегі зорлық-зомбылықты өлшеудегі қиындықтар

ЮНЕСКО-ның мектеп зорлық-зомбылығы және қатыгездік туралы баяндамасына сәйкес, мектепте балаларға қатысты зорлық-зомбылықты зерттеу түрлі себептерге байланысты қиындықтар тудырады. Осы алаңдаушылықты азайту мақсатында ЮНЕСКО сексуалдық бағдар және гендерлік идентитіге қатысты сұрақтарға сақтықпен қарау қажеттігін айтады және сауалнамалардың құпиялылық және анонимділік сақталып, мектептен тыс ортада жүргізілуін ұсынады. ЮНЕСКО пікірінше, заңнамалық ережелер, зорлық-зомбылық тақырыбын талқылау кезінде балалардың жағдайына тигізетін ықтимал әсер және сексуалдық бағдар мен гендерлік идентитіге байланысты сезімталдық, зерттеушілердің балалар мен жастарды қатыстыратын зерттеулер жүргізер кезде сақтық танытуын және этикалық қағидаларды сақтауын қажет етеді.