Кіріспе
Норвегияның Вестланд графтығындағы Luster муниципалитеті Lustrafjorden бойындағы Орнес қаласында орналасқан Urnes Stave Church (Urnes stavkyrkje) – 12 ғасырдағы ағаш шіркеуі. Шіркеу фьордтың шығыс жағында, Солворн ауылының қарсы жағында және Хафсло ауылынан шамамен шығысқа қарай орналасқан. Бұл Норвегиядағы ең көне ағаш шіркеулердің бірі, оның ағаш құрылысының кейбір бөліктері 11 ғасырдың екінші жартысына дейін сақталып қалған. Шіркеу ортағасырлық христиан шіркеулерінің үлгісімен салынған, цилиндрлі бағаналармен және ішкі жағында жартылай дөңгелек аркалармен ұзақ шіркеу базиликасы жоспарында тұрғызылған. Бағаналардың капительдеріндегі және шіркеу сыртындағы әшекейлер викинг мәдениетінің христиан дініне айналуының, сіңірілуінің және қабылдауының айқын дәлелін көрсетеді. Шіркеудің солтүстік порталы 12 ғасырға дейін сона керілетін норвегиялық мифологиядан алынған әшекейлерді қамтитын Урнес стилі деп аталады. 1881 жылдан бері Fortidsminneforeningen (Норвегияның көне ескерткіштерін сақтау қоғамы) қолында. 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.
Urnes Stave Church (Urnes stavkyrkje) is a 12th century stave church at Ornes, along the Lustrafjorden in the municipality of Luster in Vestland county, Norway. The church sits on the eastern side of the fjord, directly across the fjord from the village of Solvorn and about east of the village of Hafslo. It is among the oldest stave churches in Norway, with parts of the lumber construction dating from the latter half of the 11th century. The church was built in a long church basilica plan inspired by medieval Christian churches, with cylindrical columns and semi circular arches inside. The decoration on capitals of the columns and outside of the church embodies the visual evidence of the Viking culture’s transformation, assimilation, and adoption of Christianity. The north portal of the church is defined as the Urnes style, which contains decorations derived from Norwegian mythology dating back to the 12th century. It has been owned by Fortidsminneforeningen (Society for the Preservation of Norwegian Ancient Monuments) since 1881. In 1979, the Urnes Stave Church was listed as a World Heritage Site by UNESCO.
Контекст
Норвегиядағы діңгек шіркеулері 10-11 ғасырларға дейін жетеді. Діңгек шіркеулері – қабырға тақтайларымен жабылған ағаш ғимараттар; жалпы құрылымның қаңқасы ағаш балкалармен салынады, ал қабырға тақтайлары қолайлы жерлерде қаңқаларға бекітіледі. "Став" сөзі берік ағаш бағаналарды білдіреді, олар бұрыштық тіреулер мен архитектуралық құрылымды тұрақтандыратын бағаналар болып табылады. Діңгек стилі тік қабырға тақтайларын пайдалану арқылы сипатталады. 17 ғасырда шіркеудің негізгі залы, яғни биік орталық бөлмесі, айналасын аралықпен кеңейтілді. Шіркеуге тағы да бірнеше элементтер қосылды, оның ішінде крещение тағы (1640), алтардың үстіндегі ағаш шатыры (1665) және мінбар (1693–1695). Алтарьдағы кескіндемеде Иса Мариямен және Жақиямен бірге айқышқа шегелінген күйінде бейнеленген, ол 1699 жылға жатады. 18 ғасырда шіркеуге терезелер орнатылды.
Жасалған сән
Урнс Став шіркеуінің сыртындағы әшекейлеулер, оның ішінде ағаштан ойылған өрнектер мен мүсіндік безендірулер, викинг мәдениетінің өзгеруінің, сіңірілуінің және христиан дінін қабылдауының айқын дәлелі болып табылады. Белдікпен жасалған панельдер бұрынғы 11 ғасырлық Урнс шіркеуінен алынып, жаңа құрылысқа енгізілді, осылайша викинг дәстүрінің элементтерін сақтап қалды. Солтүстік порталдың өрілген жануарларды бейнелейтін ою-өрнегі, осы Урнс стилі аясында викингтік жануарлар безендірілімінің соңғы мысалдарының бірі болып табылады. Шіркеудің ішкі жағы сыртқы жағына қарағанда әлдеқайда сәнді безендірілген. Құрылыстың бір бөлігін 12 ғасырға жататын ағаш бағаналар тіктеп тұр. Бағаналардың үстіңгі бөлігінде адам, жануар және өсімдік мотивтері бейнеленген мүсіндер орналасқан. Кейбір капиталдарда қарапайым абстрактілі бейнелер кездеседі, ал кейбіреулерінде викинг дәстүрінің өрілген дизайны сақталған. Урнс Став шіркеуі көптеген ортағасырлық діни заттарға да ие, олар публиктік құлшылыққа қолданылады. Христиандық тұрғысынан алғанда, порталдар – күнделікті өмірдегі зұлымдықпен күрес пен хаостың өлшеулі әлемдегі символдық бейнесі. Мұнда, Урнс порталында көрсетілгендей, жылан мен алып құбыжық арасындағы күрес Рагнарөктың басталуын білдіреді. Бұрынғы шіркеудің әшекейлеуінде скандинав мифологиясынан алынған көріністер болған болуы мүмкін, бұл 12 ғасырда оның қайта жаңартылуының ықтимал себебі. Осы контексте, жануарды Нидхёггр деп түсіндіруге болады, ол Иггдрасильдің тамырларын жейді. "Өрілген жыландар мен айдаһарлар норвеж аңызындағы Рагнарёкке сәйкес, әлемнің соңының белгісін білдіреді". Жыландар мен жүзімдердің өрілген ою-өрнегі бар, сондай-ақ ұзын созылған жануарлар мен жүзімдерге дейін кемітілген өсімдіктермен безендірілген Урнс стиліндегі есік. Бұл үлкен өрнектің ең маңызды мәні – барлық тірі нәрсенің, жануарлардың немесе өсімдіктердің бір-бірімен байланыстылығын көрсету. Оң жақта, төменнен үштен бір бөлігінде жылан тісінен флёр-де-лис гүлін шығарып тұр. Бұл көрнекі ерекшеліктерді өнер тарихшылары көбінесе Урнс стилі деп атайды. Шіркеу ғимаратына діни және тұрмыстық қажеттіліктерге байланысты жасалған өзгерістер ғасырлар бойына жүзеге асырылып келген. Бұл өзгерістер әлі де анық көрінеді және Норвегиядағы әлеуметтік өмір мен діни тәжірибелерге куәлік етеді. Қазір Урнс Став шіркеуі Норвегиядағы ең танымал туристік орындардың біріне айналды.