Қасиетті ағаш шіркеулер

Кіріспе

Ағаштан салынған христиан шіркеуі

Діңгек шіркеуі – бір кезде Солтүстік-Батыс Еуропада кең таралған ортағасырлық ағаштан салынған христиан шіркеуі. Атауы ғимараттың тіреу және жолақты құрылысынан, ағаш қаңқасының бір түрінен шыққан, онда жүк көтергіш қарағай бағаналары ескі норвегия тілінде "stafr" (қазіргі норвегия тілінде "stav") деп аталған. Құрылымдық элементтерімен байланысты екі шіркеу түрі – тіреулі шіркеу және қоршаулы шіркеулер, көбінесе "діңгек шіркеулер" деп аталады. Бастапқыда одан да кеңінен таралған, қазір сақталған діңгек шіркеулерінің көпшілігі Норвегияда орналасқан. Норвегиядан тыс жерде сақталған ортағасырлық діңгек шіркеулердің тек біреуі ғана бар – шамамен 1500 жылға салынған Швециядағы Хедард шіркеуі және 1842 жылы Польшаның Карконос тауларындағы қазіргі Карпачқа көшірілген норвегиялық діңгек шіркеуі. Англиядағы англосаксон Гринстед шіркеуі діңгек шіркеуімен көп ұқсастықтарды көрсетеді, бірақ көбінесе қоршаулы шіркеу ретінде қарастырылады.

Құрылыс

Археологиялық қазбалар шынайы ағаштан жасалған шіркеулердің, сондай-ақ жерге тіреліген бағаналары бар кейінгі шіркеулердің пайда болу тарихын көрсетті. Осыған ұқсас палисадалық құрылыстар викинг дәуіріндегі ғимараттардан белгілі. Ағаштарды екіге бөліп, жерге тігіп, төбесін жапқан. Бұл қарапайым, бірақ өте мықты құрылыс түріне айналды. Егер қабырғаға қиыршық тас төселсе, ондаған, тіпті ғасырлар бойы сақталуы мүмкін. Лунд қаласындағы археологиялық қазбалар мұндай бірнеше шіркеудің бағаналарының орналасқан жерлерін ашты. Пост шіркеулерінде қабырғалар тек жерге тіреліген бағаналарды қалдыра отырып, есіктермен бекітілген. Мұндай шіркеулерді археологиялық орындарда табу оңай, себебі олар бағаналардың орналасқан жерінде өте анық іздер қалдырады. Кейде ағаштың бір бөлігі сақталып қалады, бұл радиокөміртектік талдау немесе дендрохронология арқылы шіркеуді дәлірек мерзімдеуге мүмкіндік береді. Урнес тақташа шіркеуінің астында мұндай екі шіркеудің қалдықтары табылды, ал ең көне құрылымның астында христиан қабірлері анықталды. Хемсе тақташа шіркеуінің астында палисадалық құрылыстағы бір шіркеу табылды. Келесі жобалау кезеңі жерге тіреліген бағаналардың ылғалға сезімтал екенін, уақыт өте келе шіруіне себеп болатынын байқаудан туындады. Бұған жол бермеу үшін бағаналар үлкен тастардың үстіне орнатылып, олардың қызмет ету мерзімі едәуір ұзартылды. Рёльдаль тақташа шіркеуі осы типке жатады деп саналады. Кейінгі шіркеулерде бағаналар тас іргетасқа орнатылған, жоғары көтерілген төбеге тіреліп тұрды. Бұл тақташа шіркеуінің ең жетілген түрі. Қазіргі уақытта шіркеулерді екі топқа бөлу қалыпты: біріншісі, бос тұрған бағаналары жоқ, көбінесе А типі деп аталады; екіншісі, көтерілген шатыры және бос тұрған ішкі бағаналары бар, әдетте В типі деп аталады. В типіндегі, көтерілген шатыры бар шіркеулер көбінесе екі кіші топқа бөлінеді. Олардың біріншісі – Каупангер тобы, бүйірлерінде тұтас аркадалық қатардағы бағаналар мен аралық бағаналар, сондай-ақ тас капительдерін еліктейтін бөлшектер бар. Бұл шіркеулер базиликаға ұқсас әсер береді. Екінші кіші топ – Боргунд тобы. Бұл шіркеулерде бағаналар екі жағынан бағаналар қатарын жартылай шеңберлі ойықтары бар бір немесе екі көлденең қос "қысқыш арқалықпен" жалғап тұрады. Тіректер мен жоғарғы және төменгі қысқыш арқалықтардың арасына айқас тіректер орнатылып, өте берік байланыс құрылады, бұл тас базиликалардың трифориумдарына ұқсайды. Бұл конструкция аралық бағаналардың төменгі бөлігін алып тастауға мүмкіндік берді. Кейбір шіркеулерде төрт бұрыштық бағаналар ғана сақталған (мысалы, Ломен тақташа шіркеуінде). Көптеген тақташа шіркеулерінде периметрі бойынша сыртқы галереялар немесе амбулаториялар болған немесе әлі де бар, олар ағаш қабырғалармен еркін байланысты. Бұл ғимараттар шіркеуді ауа райының қиын жағдайларынан қорғау және процессиялар үшін пайдаланылған болуы мүмкін.

Archaeological excavations have shown that stave churches are descended from palisade constructions and from later churches with earth bound posts. Similar palisade constructions are known from buildings from the Viking Age. Logs were split in two halves, set or rammed into the earth (generally called post in ground construction) and given a roof. This proved a simple but very strong form of construction. If set in gravel, the wall could last many decades, even centuries. An archaeological excavation in Lund uncovered the postholes of several such churches. In post churches, the walls were supported by sills, leaving only the posts earth bound. Such churches are easy to spot at archaeological sites as they leave very distinct holes where the posts were once placed. Occasionally some of the wood remains, making it possible to date the church more accurately using radiocarbon dating or dendrochronology. Under the Urnes Stave Church, remains of two such churches have been found, with Christian graves discovered beneath the oldest church structure. A single church of palisade construction has been discovered under the Hemse stave church. The next design phase resulted from the observation that earthbound posts were susceptible to humidity, causing them to rot away over time. To prevent this, the posts were placed on top of large stones, significantly increasing their lifespans. The stave church in Røldal is believed to be of this type. In later churches the posts were set on a raised sill frame resting on stone foundations. This is the stave church in its most mature form. It is now common to group the churches into two categories: the first, without free standing posts, often referred to as Type A; and the second, with a raised roof and free standing internal posts, usually called Type B. Those with the raised roof, Type B, are often further divided into two subgroups. The first of these, the Kaupanger group, have a whole arcade row of posts and intermediate posts along the sides and details that mimic stone capitals. These churches give an impression of a basilica. The other subgroup is the Borgund group. In these churches the posts are connected halfway up with one or two horizontal double ″pincer beams″ with semicircular indentations, clasping the row of posts from both sides. Cross braces are inserted between the posts and the upper and lower pincer beams (or above the single pincer beam), forming a very rigid interconnection, and resembling the triforium of stone basilicas. This design made it possible to omit the freestanding lower part of intermediate posts. In some churches only the four corner posts remain (for example in Lomen Stave Church). Many stave churches had or still have outer galleries or ambulatories around their whole perimeters, loosely connected to the plank walls. These probably served to protect the church from a harsh climate, and for processions.

А типті бір кемелі шіркеу

А типті шіркеулердің іргетасында тас негізде төрт ауыр қабырғалық бөрене орналасқан. Олар бұрыштағы тіліктерде біріктіріліп, берік қабырғалық каркас құрайды. Бұрыштағы тіректер немесе бағаналар (норвег тілінде stavene) төменгі жағынан қиылып, бұрыштағы тіліктерге орналасып, оларды ылғалдан қорғайды. Қабырғалық бөрененің үстінде қабырға тақтайшаларының (veggtilene) төменгі ұштары бекітілетін ойық бар. Соңғы қабырға тақтайшасы конус тәрізді келіп, орнына қағылады. Қабырға тақтайшаларымен толтырылғаннан кейін, каркас қабырға тақтасымен (stavlægje) аяқталады, оның астыңғы жағында қабырға тақтайшаларының жоғарғы ұштарын ұстап тұратын ойық болады. Бүкіл құрылым тас негізде тұрған қабырғалық каркастан, ал қабырғалық бөренелерден, тіректерден және қабырға тақтасынан тұратын төрт қабырғалық каркастан тұрады. Қабырға тақталары шатыр конструкциясын қолдайды, ол негізгі екі қабырға және қиылысатын қосымша екі "қайшы қабырғадан" тұрады. Тұрақтандыру үшін қабырғалар арасына қосымша ағаш тіреулер (bueknær) орнатылады. Әрбір бөлік басқа бөліктермен байланысып, өте берік құрылымды қамтамасыз етеді; сонымен қатар, ауа райының зиянды әсеріне ұшырауға бейім барлық жерлер жабылады. Бір кемелі шіркеудің шаршы кемесі және тар шаршы хоры бар. Осы типтегі шіркеулер 12 ғасырдың басында кең таралған. Ұзын шіркеу (Langkyrkje) тіктөртбұрышты жоспармен, бірдей ені бар кемесі мен хорынан тұрады. Кеме әдетте жалпы ұзындығының үштен екі бөлігін құрайды. Бұл тип 13 ғасырдың соңында кең таралған. Орта тіректі шіркеу (Midtmastkyrkje) бір орталық тіректен тұрады, ол шатыр конструкциясына дейін жетеді және оған бекітіледі. Бірақ шатыры қарапайым төбелі, орталық бөлігі жоғары емес. Нумедал және Халлингдалда осы шіркеудің түрі шамамен 1200 жылы салынған. Норвегиядағы бір кемелі шіркеулер: Грип, Халтдален, Ундредал, Хедал, Рейнли, Эйдсборг, Роллаг, Увдал, Норе, Хёййорд, Рёльдал және Гармо. Норвегиядан тыс жерлерде осы типтегі жалғыз шіркеу Швециядағы Хедред шіркеуі, ол Халтдалендегі шіркеуге ұқсас.

At the base of Type A churches, there are four heavy sill beams on a low foundation of stones. These are interconnected in the corner notch, forming a rigid sill frame. The corner posts or staves (stavene in Norwegian) are cross cut at the lower end and fit over the corner notches and cover them, protecting them from moisture. On top of the sill beam is a groove into which the lower ends of the wall planks (veggtilene) fit. The last wall plank is wedge shaped and rammed into place. When the wall is filled in with planks, the frame is completed by a wall plate (stavlægje) with a groove on the bottom, holding the top ends of the wall planks. The whole structure consists of framesa sill frame resting on the stone foundation, and the four wall frames made up of sills, corner posts and wall plate. The wall plates support the roof trusses, consisting of a pair of principal rafters and an additional pair of intersecting "scissor rafters". For lateral bracing, additional wooden brackets (bueknær) are inserted between the rafters. Every piece is locked into position by other pieces, making for a very rigid construction; yet all points otherwise susceptible to the harsh weather are covered. The single nave church has a square nave and a narrower square choir. This type of stave church was common at the beginning of the 12th century. The long church (Langkyrkje), has a rectangular plan with nave and choir of the same width. The nave will usually take up two thirds of the whole length. This type was common at the end of the 13th century. The center post church (Midtmastkyrkje), has a single central post reaching all the way up to and connected to the roof construction. But the roof is a simple hipped one, without the raised central part of the Type B churches. This variation on the common type of church, found in Numedal and Hallingdal, dates to around 1200. Single nave churches in Norway: Grip, Haltdalen, Undredal, Hedal, Reinli, Eidsborg, Rollag, Uvdal, Nore, Høyjord, Røldal, and Garmo. The only remaining church of this type outside Norway is the Hedared church in Sweden, which shows similarities with the church at Haltdalen.

B типті көтерілген шатыры бар шіркеу

Тас іргетаста төрт үлкен жер арқаны (grunnstokker) # белгісі сияқты орналастырылған, олардың ұштары қиылысатын жамбас буынынан 1–2 метрге шығып тұрады. Бұл арқалықтардың ұштары сыртқы қабырғалардың тұғырына сүйеніп, жеке көлденең қаңқаны құрайды. Биік ішкі тіректер жер арқанының ішкі қаңқасына орналастырылады және орталық кеме (skip) үстіндегі негізгі шатырды көтеріп тұрады. Сыртқы тұғырларға негізгі қабырға тақтайшалары (veggtiler) жатады, олар орталық кеңістікті қоршап тұрған пентсе немесе дөңгелек жол (omgang) үстінен шатырды алып жүреді. Осылайша шатыр базиликадағыдай екі сатымен төмен қарай еңкейеді. Биік ішкі тіректер (staver) тіректермен (bueknær) байланыстырылады, сондай-ақ дөңгелек жолдың аралық бөренелерімен сыртқы қабырғаларға қосылады, бұл бүйірлік қатаң құрылысты құрайды. Тіректердің (staver) жоғарғы жағына жақын орналасқан қысқа тұғырлар олардың арасына кіргізіліп, жоғарғы қабырғаны (tilevegg) қолдайды. Тіректердің үстінде қабырға пластиналары (stavlægjer) бір кемелі шіркеулерге ұқсас шатырларды қолдайды. Kaupanger тобы: Kaupanger, Urnes, Hopperstad және Lom. Боргунд тобы: Боргунд, Гол, Хегге, Хоре, Ломен, Рингебу және Ойе. Бұл шіркеудің формасын сол жерлерде салынған ертедегі жерге орнатылған тірек шіркеулерден қалған тесіктерден тануға болады. Бұл ескі шіркеулердің қалай болғандығы немесе қалай салынғандығы туралы көп мәлімет жоқ, өйткені олардың барлығы көптеген ғасырлар бұрын жойылған немесе ауыстырылған.

Саптамалық жұмыс

Ең көне техника көбінесе палисадалық жұмыс деп аталады және бұл тығыз орналасқан топырақ тіреулер немесе тақтайлармен өздігінен тұратын қабырға құрылысы болды, ол бөлмені қоршап, сонымен бірге шатырды ұстап тұрды. Кейіннен, қабырғалардың ішкі жағы тегіс болатын, ал шеттері тегістелген немесе тілше және ойықтармен жабдықталған бөлінген бөренелер қолданылды. Норвегияда палисадалық шіркеулер табылған жоқ. Ерте шіруді болдырмау үшін, тіреулер немесе тақтайлар шайырмен майланды, ал төменгі ұштары өртеліп, қарартылды. Палисада қатарлары көбінесе таспен толтырылған орларда орналастырылды. Бұл техника өткен мыңжылдықтың басында жойылды деп ұзақ уақыт бойы саналды, бірақ жаңа зерттеулер оның 12 ғасырдың басына дейін қолданылғанын көрсетіп тұр. Осы техникамен сақталған жалғыз құрылыс – Англиядағы Гринстед шіркеуінің орталық бөлігіндегі қабырға. Бұл шіркеудің ұзақ уақыт бойы Еуропадағы ең көне ағаш құрылысы саналған себебі осы. Шіркеудің шамамен салынған жылы 845 жыл болды, бірақ қазіргі заманғы дендрохронологиялық зерттеулер шіркеудің құрылыс жылын 1053 жылдан кейінгі кезеңге (10/ -55 жыл) жатқызады.

Пост техникасы

Жоғарырақ тіреу тақталарын жерден көтеріп, күштірек бұрыштық немесе аралық тіреулерге бекітілген тіреулерге орналастыру арқылы шіру қаупі азайтылды. Осының арқасында құрылыстың қосымша бөліктеріне жұқа материалдарды қолдану мүмкін болды. Жұқа дөңгелек, қалың ағаш қадалары шіруге дейін салыстырмалы түрде ұзақ тұра алатын. Олардың төменгі бөлігі ертерек шіруден сақтау үшін күйдірілген болуы мүмкін. Бірнеше тақта шіркеулердің астында немесе жанында, сондай-ақ шіркеулер болған деген аңыз бар жерлерде бұрынғы тіреулердің іздері бар шұңқырлар табылды. Норвегияда шамамен 25 тіреулі ғимараттың қалдықтары және тағы 7-8-нің жанама белгілері анықталды. Мэр және Кинсарвик сияқты тас шіркеулердің астында да тіреулі шіркеулердің қалдықтары кездеседі. Норвегиядағы ең алғашқы шіркеулердің көпшілігі осы техникамен салынған, бірақ ешқайсысы бүгінге дейін сақталмаған. Олардың қысқа ғұмыры болғандықтан, олар нақты тақта шіркеулермен алмастырылған, әлде басқа себептер болған деген сұрақ әлі де ашық. Бірнеше тақта шіркеулерде табылған ескі материалдар осындай ерте тіреулі шіркеулерден шыққан деп саналады, әсіресе Люстердегі Урнес тақта шіркеуінде, онда ыдыс стиліндегі ағаш қосымшалары бар көптеген құрылыс бөліктері ескі шіркеуге тиесілі болуы керек. Қайта пайдаланылған құрылыс бөліктері қазіргі шіркеудің 1070-1080 жылдарға дендрохронологиялық түрде жатқызылған алдыңғысына тиесілі екені дәлелденді. Алайда бұл тіреулі шіркеу емес, бұрыштық тіреулер мен қабырға тақталары тіреулерде тұрған нақты тақта шіркеу болды. Хокон Кристи тіреулердің төменнен шіріп, пайдаланудан шыққандығын болжады. Йорген Х. Йенсениус археологиялық материал Кристидің гипотезасын толыққанды қолдамайды дейді; өлшемді өзгерту немесе тас шіркеуге көшу қазбада табылған тіреулердің қолданыстан шығуына себеп болуы мүмкін. Ролдал тақта шіркеуінде 1913 жылға дейін тіреулер топыраққа орнатылған болуы мүмкін. Лом тақта шіркеуінде тас іргетастар қайта толтырылған тіреу шұңқырларының үстіне тікелей салынған. Іргетас салу әдістерінен басқа, Йенсениус тіреулі шіркеулер негізінен тақта шіркеулеріне ұқсас болды деп санайды.

By lifting the pole planks up from the ground and placing them on sleepers clamped between more powerful corner or intermediate posts, the risk of rot damage was reduced. Thinner materials could then be used in the complementary parts of the construction. Earthen piles of coarse round timber could stand for a relatively long time before rotting. They may have been scorched at the lower end to avoid premature decay. Postholes, often with remnants of the former pillars, have been found under or near several stave churches and in places where legends say that there must have been churches. Remains of approximately 25 pillar buildings have been identified in Norway, and indirect traces of 7–8 more. Remains of pillar churches are also found under stone churches such as Mære and Kinsarvik. Many of the earliest churches in Norway were built using this technique, but no such buildings have survived. It is an open question whether limited life was the reason why they were replaced by real stave churches with sleepers, or whether there were other reasons. Some of the older materials found in several of the stave churches are thought to originate from such early pillar churches, in particular at the Urnes stave church in Luster, where many building parts with wooden sheds in the urn style must have belonged to an older church. It has now been proven that the reused building parts originally belonged to the current church's forerunner, dendrochronologically dated to the period 1070–1080. However, this was not a post church, but a real stave church where corner poles and wall planks stood on sleepers. Håkon Christie assumed that the post construction fell out of use because the posts rotted from below. Jørgen H. Jensenius believes that archaeological material does not provide unequivocal support for Christie's hypothesis; a change in size or transition to a stone church may also explain why excavated pillars fell out of use. Røldal Stave Church may have had some pillars set in the ground until 1913. In Lom Stave Church, the stone foundations have been laid approximately directly over the refilled postholes. Apart from different foundation methods, Jensenius believes that the pillar churches were essentially similar to stave churches.

Бағана жұмыстары

Орта ғасырлардағы жүк көтергіш ағаш құрылымдарынан сақталған ғимараттардың арасында тек соңғы дамыған құрылыс әдісі – тікбағаналы шіркеулер ғана біздің заманымызға жетті. Құрылыстың өзі тас іргетасқа көтеріліп, бағаналар тікұшақтарға орнатылғанда, оның қызмет ету мерзімі едәуір ұзартылды. Бұл техника 11 ғасырда-ақ пайда болған, бірақ ол қазіргі тікбағаналы шіркеулердің алдында ғана дәлелденген. Бұл да нағыз тікбағаналы шіркеу болды, себебі бұрыштағы тіреулер мен жабын плиткалары ағымдағы шіркеудің іргетасы ретінде қайта пайдаланған тікұшақтардың үстінде тұрды. Бағаналар үшін тас негіздерді римдік дәуірде де қолданған, ал 400 және 600 жылдары тікұшақтармен қосымша қабырғалар да қолданылған болуы мүмкін.

Өлшемі

Лоренц Дитрихсонның пікірінше, ағаш шіркеулер бастапқыда кішкентай болған және кейіннен ғана үлкен өлшемдермен салынған. Оның ойынша, мұның себебі құрылыс техникасы болды. Ол Мёр типіндегі ең жас шіркеулердің ең үлкендері екенін көрсетті. Ол 79 шіркеудің жоспарын және ауданын есептеп шығарды, ал ең үлкен тоғыз шіркеудің барлығы 280 м²-ден астам аумақты алып жатқан Хьёрундфьорд, Вольда және Норддалда орналасқан. Бұл, мысалы, Урнес және Хопперстадтан үш есе үлкен. Дитрихсонның сөзіне қарағанда, Суннмёредегі ағаш шіркеулердің үлкен өлшемдері кейінірек кеңейтулердің нәтижесі болды. Ол Вольда ағаш шіркеуінің қанаттарын 7,3 × 6 метр деп есептеді. Хьёрундфьорд ағаш шіркеуі – бір қанаты бар "жартылай крест тәрізді шіркеу" болды, оның өлшемдері 7,9 × 9,1 метрді құрады. Алғашқы ағаш шіркеуі кеңейтілгеннен кейін 7,9 × 6,7 метрлік қанаттарға ие болды. Дитрихсон Море шіркеулеріндегі қанаттардың жалпы түрде лахта құрылысына қосылған-қосылмағанын немесе бұл ортағасырлық ағаш құрылысы ма екенін анық білмеді. Ол бірнеше шіркеулер бастапқыда крест тәрізді шіркеулер ретінде тізімделген, олардың ішінде Харейд, Вольда, Ватне және Орста шіркеулері бар. Тағы бірнеше шіркеулер (Нордмордегі Бремснес және Корнстад) үшін заманауи дереккөздерде қанаттардың кейінірек ағашқа қосылғаны айтылады.

Тарих

Бір кезде солтүстік Еуропада ағаштан салынған шіркеулер көп кездесетін. Норвегияда ғана шамамен 1000-ға жуық салынды деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер бұл санды арттырып, қазір 2000-ға жақын болуы мүмкін деген пікір қалыптасты.

Басқа елдер

Исландияда және Еуропаның қалған бөлігінде салынған тақта шіркеулерінің саны белгісіз. Кейбіреулер олардың Скандинавияда салынған алғашқы шіркеу типі болғанын айтады; алайда, тіреулі шіркеулер одан ертерек типті, бірақ екеуінің арасындағы айырмашылық шамалы. Тақта шіркеуі төменгі құрылысқа, қаңқаға орнатылған, ал тіреулі шіркеуі жерге бекітілген тіреулерге ие. Швецияда орта ғасырларда тақта шіркеулері ескіргені саналды және олардың орнына жаңалары салынды. Данияда бірнеше жерде тіреулі шіркеулердің іздері табылды, сондай-ақ олардың кейбір бөліктері бүгінге дейін сақталған. Мұндай шіркеулердің бірінің тақтайшасы Ютландияда табылған. Бұл тақтайша қазір Данияның Копенгагендегі Ұлттық мұражайында қойылған, ал шіркеуді қайта құруға жасалған әрекет Орхус маңындағы Моесгард мұражайында көрсетілімге қойылған. Ескі тас шіркеудің жанында бірнеше ескі тіреулі шіркеулердің іздері де табылды. Швецияда ортағасырлық Хедред тақта шіркеуі шамамен 1500 жылы бұрынғы тақта шіркеуінің орнында салынған. Тағы бір маңызды орындар – Лундтағы Мария Минор шіркеуі, оның тіреулі шіркеуінің іздері және Готландтағы Хемсе тақта шіркеуінің кейбір ескі бөліктері. 11 ғасырдың бірінші жартысында Адам Бремендік Данияға келген кезде тек Сканияда ғана 300-ге жуық осындай шіркеулер болған, бірақ олардың нешесі тақта шіркеулері немесе тіреулі шіркеулері болғаны белгісіз. Англияда саксондық текті бір ұқсас шіркеу бар, ол тақта шіркеу ме, әлде олардан бұрын салынған ба деген пікірталас көп. Бұл – Эссекстегі Гринстед шіркеуі. Басым көпшілік пікір оны саксондық А типіне жатқызады. Тағы бір шіркеу тақта шіркеулеріне ұқсас, ол Херафордширдегі Килпектегі ортағасырлық Сент-Мария тас шіркеуі. Онда бірнеше аждаһар бастары бейнеленген. Германияда Норвегия тақта шіркеулерінде және Дания мен Готландтан сақталған заттарда жиі кездесетін аждаһа бейнесі салынған бір тас шіркеу бар. Бұл безендіру мәдени ұқсастықтарға байланысты ма, әлде Германиядағы ұқсас құрылыс әдістерін көрсете ме деген дау тудырып отыр. Көптеген американдық қауымдастықтарда, әсіресе норвегиялық немесе исландиялық иммигранттар тұратын Жоғарғы Орта Батыста, тақта шіркеулерінің көшірмелері салынған.

The number of stave churches constructed in Iceland and the rest of Europe is unknown. Some believe they were the first type of church to be constructed in Scandinavia; however, the post churches are an older type, although the difference between the two is slight. A stave church has a lower construction set on a frame, whereas a post church has earth bound posts. In Sweden, the stave churches were considered obsolete in the Middle Ages and were replaced. In Denmark, traces of post churches have been found at several locations, and there are also parts still in existence from some of them. A plank of one such church was found in Jutland. The plank is now on display at the National Museum of Denmark in Copenhagen and an attempt at reconstructing the church is a featured display at the Moesgård Museum near Aarhus. Marks created by several old post churches have also been found at the old stone church in Jelling. In Sweden, the medieval Hedared stave church was constructed c. 1500 at the same location as a previous stave church. Other notable places are Maria Minor church in Lund, with its traces of a post church with palisades, and some old parts of Hemse stave church on Gotland. In Skåne alone there were around 300 such churches when Adam of Bremen visited Denmark in the first half of the 11th century, but how many of those were stave churches or post churches is unknown. In England, there is one similar church of Saxon origin, with much debate as to whether it is a stave church or predates them. This is the Greensted Church in Essex. General consensus categorizes it as Saxon Type A. Another church bears similarities to stave churches, the medieval stone church of St. Mary in Kilpeck in Herefordshire. It features a number of dragon heads. In Germany, there is one stone church with a motif depicting a dragon similar to those often seen on Norwegian stave churches and on surviving artifacts from Denmark and Gotland. Whether this decoration can be attributed to cultural similarities or whether it indicates similar construction methods in Germany has sparked controversy. Replica stave churches have been built in several American communities, mostly in the Upper Midwest, with Norwegian or Islandic immigrant populations.

Әсерлер

Лоренц Дитрихсон өзінің "De norske Stavkirker" ("Норвегиялық тақташа шіркеулері") (1892) кітабында тақташа шіркеуді "роман стиліндегі базиликаның тастан ағашқа керемет аудармасы" ("En genial oversettelse fra sten til tre av den romanske basilika") деп мәлімдеді. Дитрихсонның пікірінше, В типіндегі ғибадатханалар ерте христиан және рим базиликаларының ықпалына тап болған. Бұл стиль англосаксон және ирландтық сәулет арқылы жеткені болжалды, тек шатыр құрылысы жергілікті болды. Дитрихсон клерстерий, аркадалар мен капителдерге ерекше назар аударды. "Базилика теориясын" Н. Николайсен "Mindesmærker af Middelalderens Kunst i Norge" (1854) еңбегінде ұсынды. Николайсен былай деп жазды: "Біздің тақташа шіркеулеріміз қазір осы түріндегі жалғыз ғибадатханалар болып табылады, және сирек кездесетін жазбалар мен белгілі жағдайларға сүйенсек, бұрын Ұлыбритания мен Ирландиядан басқа жерде мұндай ғибадатханалар болмаған сияқты". ("Vore stavkirker er nu de eneste i sit slags, og saavidt sparsomme beretninger og andre omstændigheder lader formode, synes de heller ikke tidligere at have havt noget sidestykke med undtagelse af maaske i Storbritannien og Irland.") Николайсен сондай-ақ, ғибадатханалардың орналасуы мен дизайны Византия сәулетінен шабыттанғанын айтты. Николайсен былай деп жазды: "Барлық деректерге қарағанда, біздің тақташа шіркеулеріміз сияқты, тастан салынған шіркеулер мен жалпы Батыс Еуропа сәулетінің орта ғасырлық архитектурасы рим базиликасынан бастау алған". ("Alt synes at henpege paa, at forbilledet til vore stavkirker ligesom til stenkirkerne og overhovedet til hele den vesteuropæiske arkitektur i middelalderen er udgaaet fra den romerske basilika.") Бұл теорияны Андерс Бугге және Роар Хауглид одан әрі дамытты. Петер Анкер шетелдік тас сәулеттің ықпалы көбінесе декоративтік бөлшектерде болды деп есептеді. Пер Йонас Нордхаген базилика теориясын жоққа шығармайды, бірақ дамудың екі бағытын ұсынады, базиликаның үлкен және техникалық жағынан жетілген шіркеулерге қарай дамуын көрсетеді. Нордхагеннің пікірінше, негізгі, прогрессивті бағыт Торпо мен Боргундқа жетеледі. Халық ауыз әңгімелері мен жанама дәлелдер тақташа шіркеулердің ежелгі жергілікті норвегиялық құдайларға табыну орындарына, хофқа салынғанын көрсетеді. Дитрихсон тақташа шіркеулердің хофпен тығыз байланысты болғанына сенді, ал "хоф теориясы" 1930 және 1940 жылдары қызығушылық тудырды. Теория бойынша, хоф төрт бағанамен тірелген төртбұрышты, биік шатырға ие болған. Бұл болжам археологиялық зерттеулермен бірнеше рет жоққа шығарылды, Исландияда Аге Руссельдің жұмысы арқылы. Олаф Ольсен хофты ірі шаруашылықтардағы қарапайым ғимараттармен байланысты функция ретінде сипаттады. Ольсеннің айтуынша, егер хоф нақты ғимарат болса, оны анықтау қажет. Ольсен хоф теориясын қабылдамады. Николай Николайсен сондай-ақ, хофтың шіркеуге айналған бірде-бір белгілі жағдайы жоқ екенін мәлімдеді. Хофтар туралы тарихи дәлелдердің жетіспеуі хоф теориясын күмәндетеді. Николайсен сонымен қатар, қауымдық орталықтар гипотезасын ұсынды, онда хофтар қиратылып, шіркеулер жергілікті қауым үшін ыңғайлы жерде салынған. Николайсеннің пікірінше, бұрынғы хофтың жанындағы орналасу кездейсоқ болуы мүмкін. Папа Григорий I (601 жылы) Кентерберийлік Августинге христиандыққа дейінгі храмдарды қайта пайдалануға шақырды, бірақ Николайсеннің айтуынша, бұл Норвегия үшін маңызды емес. Ян Брендальсмо өзінің диссертациясында шіркеулер көбінесе ірі шаруашылықтарда немесе жергілікті басшылардың шаруашылықтарында, мейрамханалар мен зираттарға жақын орналасқандығын көрсетті. Тақташа шіркеулер кейде ескі пұтқа табыну орындарынан алынған материалдармен салынған немесе пайдаланған көрінеді, және олар скандинавиялық пұтқа табыну храмдарының бар екендігіне ең жақсы дәлел және олардың қалай болғаны туралы ең жақсы нұсқау саналады. Ғимараттардың орналасуы ескі пұтқа табынушылық храмдарын үлгі еткеніне сендіріледі және ескі скандинавиялық космологиялық нанымдарға сәйкес жасалған болуы мүмкін, әсіресе кейбір шіркеулер әлем ағашы сияқты орталық нүктеге салынғандықтан. Тақташа шіркеулер көбінесе үлкен табиғи формациялардың жанында немесе көз алдында орналасқан, бұл да скандинавиялық пұтқа табынушылықта маңызды рөл атқарды, осылайша орналасу және символика арқылы сабақтастық формасын ұсынады. Сонымен қатар, айдаһардың басы және басқа да мифологиялық символикалар скандинавиялық мифологиялық нанымдар мен христиан дінінің бір-біріне қайшы емес синтезін көрсетеді. Осы дәлелдерге сүйене отырып, жаңа зерттеулер христиан дінінің Норвегияға бұрынғыдан әлдеқайда ертерек енгенін көрсетеді.

Lorentz Dietrichson in his book De norske Stavkirker ("The Norwegian Stave Churches") (1892) claimed that the stave church is "a brilliant translation of the Romanesque basilica from stone to wood" ("En genial oversettelse fra sten til tre av den romanske basilika"). Dietrichson claimed that Type B displays an influence from early Christian and Roman basilicas. The style was assumed to be transferred via Anglo Saxon and Irish architecture, where only the particular roof construction was local. Dietrichson emphasized the clerestory, arcades and capitals. The "basilica theory" was introduced by N. Nicolaysen in Mindesmærker af Middelalderens Kunst i Norge (1854). Nicolaysen wrote: "Our stave churches are now the only remaining of its kind, and according to the sparse records and known circumstances, it appears that nothing similar existed except perhaps in Britain and Ireland." ("Vore stavkirker er nu de eneste i sit slags, og saavidt sparsomme beretninger og andre omstændigheder lader formode, synes de heller ikke tidligere at have havt noget sidestykke med undtagelse af maaske i Storbritannien og Irland.") Nicolaysen further claimed that the layout and design may have been inspired by Byzantine architecture. Nicolaysen wrote: "All facts suggest that the stave churches like the masonry churches and all medieval architecture in Western Europe originated from the Roman basilica." ("Alt synes at henpege paa, at forbilledet til vore stavkirker ligesom til stenkirkerne og overhovedet til hele den vesteuropæiske arkitektur i middelalderen er udgaaet fra den romerske basilika.") This theory was further developed by Anders Bugge and Roar Hauglid. Peter Anker believed that the influence from foreign masonry architecture was primarily in decorative details. Per Jonas Nordhagen does not reject the basilica theory, but suggests development along two paths and that the basilical was a development towards larger and technically more sophisticated churches. The main, progressive path according to Nordhagen lead to Torpo and Borgund. Folklore and circumstantial evidence seem to suggest that stave churches were built upon old indigenous Norse worship sites, the hof. Dietrichson believed that the stave churches were closely connected to the hof and the "hof theory" attracted interest in the 1930s and 1940s. The theory assumed that the hofs had a square, raised roof supported by four columns. This assumption has been rejected by archeological evidence several times, in the case of Iceland by Åge Roussel. Olaf Olsen described the hof merely as function related to ordinary buildings on major farms. If the hof was a particular building they remain to be identified, according to Olsen. Olsen rejected the hof theory. Nicolay Nicolaysen also concluded that there is not a single known case of a hof that was converted to a church. Lack of historical evidence for hofs as buildings undermines the hof theory. Nicolaysen also introduced the community centre hypothesis which argued that hofs were destroyed and churches constructed on the same convenient location for the local community. Location near a previous hof would then be a coincidence, according to Nicolaysen. Pope Gregory I encouraged (year 601) Augustine of Canterbury to reuse pre Christian temples, but this had little relevance for Norway according to Nicolaysen. Jan Brendalsmo in his dissertation concluded that churches were often established on major farms or farms of local chiefs and close to feasting halls or graveyards. Stave churches sometimes appear to have built upon or used materials from old pagan worship sites and are considered to be the best evidence for the existence of Norse Pagan temples and the best guide as to what they looked like. The layout of the churches is believed to have mimicked old Pagan temples in design and was possibly designed in order to adhere to old Norse cosmological beliefs, especially as some churches were built around a central point like a world tree. Stave churches were also often located near or in the sight of large natural formations which also had a significant role in Norse Paganism, thus also suggesting a form of continuity through placement and symbolism. Furthermore, dragons' heads and other clear mythological symbolism suggests the cultural blending of Norse mythological beliefs and Christianity in a non contradictory synthesis. Owing to this evidence newer research has suggested that Christianity was introduced into Norway much earlier than was previously assumed.

Порталдар

140-қа жуық ағаш шіркеулердің порталдары немесе порталдардың бөліктері сақталған. Порталдың үш түрі бар: қарапайым профильді портал, бағаналық портал және сәулелі портал. Қарапайым профильді портал – қарапайым профильдермен немесе пилястрлармен шеңберленген есік. Мұндай порталдар көбінесе шнурлы есіктерде қолданылады. Ондай есіктердің шамамен 20-сы сақталған. Бағаналық портал тас сәулетінен алынған. Онда толық немесе жартылай бағаналар болады, олар қисық архивольтті ұстап тұрады. Бағаналар негізі мен капителімен жабдықталған. Олар әсем әрі теңшелген, сыртқы есіктерде де, ішкі қималарда да қолданылған. Мұндай порталдардың шамамен 40-ы белгілі. Сәулелі (немесе әсем) портал екі портал тақтасынан және үздіксіз өрнектелген жоғарғы бөліктен тұрады. Жоғарғы бөлігінде екі-бес көлденең тақтайшалар болады, олар бір-біріне тілше және ойық арқылы біріктірілген. Бұл есіктің екі жағында орналасқан тік қабырға тақтайшаларымен ұсталып тұрады. Осы типтегі шамамен 75 толық немесе толыққанды портал сақталған. Кейбір сәулелі порталдарда бағана мотивтері де, архивольтпен немесе онсыз, беттік әшекейлермен бірге қолданылады. Сақталған материалдың көп бөлігі Согн және Хардангерден, сондай-ақ Норвегияның шығысындағы таулы ауылдардан алынған. Порталдардың басты бөлігі роман стилінде жасалған және готикалық элементтері жоқ. Порталдар боялған болуы мүмкін, бірақ мұны нақты анықтау қиын. Бүгінде боялған порталдардың бояуы жаңа болып көрінеді. Порталдарды стиль бойынша Урнес стилі мен Роман стиліне бөлу кең таралған.

Иконография

Порталдардың көпшілігі белгілі бір Киелі кітап немесе басқа христиандық оқиғаларға сілтеме жасамайтын айдаһарлар, "арыстар" және жүзім бұталарын көрсетеді. Бір ерекшелік – Хемсделдің қираған тақташа шіркеуінің батыс порталындағы христиандық мотивтер, онда Әулие Олавтың шейіт болуы және Мәсіх тәрізді қасиетті статусы бейнеленген. Порталдың иконографиясы зерттеу мәселесі болып табылады. Ал Урна стиліне келсек, оның түркі дініне қатысты болуы мүмкін деген пікір жоққа шығарылады. Үлкен жануар арыстан ретінде түсіндіріледі. Арыстан зұлымдықпен күресіп, жеңіске жететін Мәсіхті бейнелейді. Көптеген порталдардың ортақ ерекшеліктері – олардың монументалдығы және күрескен айдаһарларды бейнелеуі, бұл ауруды болдырмау үшін жасалған сиқырлы символдар болуы мүмкін. Бугге бұл христиандық интерпретациядағы түркілік икона болуы мүмкін деп санайды. Соң Валдрес порталдарында арыстанның орнына жүзім бұтасы бейнеленген, ол да христиандықты көрсетеді, Йохан 15:5-те айтылғандай: «Мен жүзім бұтасымын, сендер – бұтақтарсыңдар». Холер бұл түсіндірмеге қарсы. Оның пікірінше, порталдардың діни мазмұны болуы мүмкін емес, ол тапсырыс берушінің немесе салушының ниетін, басқарушы мотивтің бейнесін көрсетеді. Еуропада тек әшекейлік элементтерден тұратын көптеген порталдар бар. Ол христиандық контексте жануарларды пайдалануға қарсы болған Клерволық Бернардты еске алады. Монастырдың аңдары формасыз форманың қазынасына және формасыздыққа қандай негізде ие? Бұл суреттердің таза емес маймылдармен, жабайы арыстандармен, таңғажайып кентаврлармен және жартылай адамдармен не қатысы бар? Неге жолбарыстарға, шайқасқан аттыларға, мүйіз шашушы аңшыларға қызмет етеді? Сол жерде бір бастың астында бірнеше дене, ал төрт аяқты денеде жыланның құйрығы, балықта жануардың басы бейнеленген. Әр жерде әр түрлі пішіндердің осындай бай және фантастикалық жинағы бар, ол адамның назарын киелі кітаптардың мазмұнына емес, мүсіндерге аударады. Сондықтан ол романдық өнердегі жануарлар мотивтерінің діни маңызы шамалы деп санайды және порталдар тек билеушінің символы болуы мүмкін. Хофтун көптеген түркілік порталдардағы мотивтерде анық христиандық хабарлама бар деп санайды. Ол Норвегияның тақташа шіркеулерінің мотивтері Швеция мен Даниядағы романдық шіркеу порталдарындағы және тас крещение тастары сияқты басқа романдық шіркеу өнеріндегі мотивтерден ешқандай айырмашылығы жоқ деп санайды. Басқа зерттеушілер порталдардың ағылшын өнерінен шабыттанғанын айтады. Олардың негізінде қолжазбалар мен тас мүсіндер болуы мүмкін. Бұл қолжазбалардың кейбіреулері христиандық аллегориялық мазмұны бар жануарлар кітаптары, олар көбінесе бестиарийлер деп аталады. Олардың шығу тегі – 2 ғасырда Александрияда пайда болған христиандық интерпретациясы бар жануарлар туралы аллегориялар жинағы Физиолог. Бұл негізгі мәтін грек тілінде жазылған, ал орта ғасырларда ол көптеген тілдерге аударылған. Бұл әңгімелер әртүрлі кітапханалар мен жинақтарда сақталған барлық бестиарийлердің негізін құрайды. Физиологтың дереккөздері – үнді, еврей және египеттік жануарлар туралы әңгімелер, сондай-ақ Аристотель мен Плиний Ақсақал сияқты авторлардың әртүрлі классикалық мәтіндері. Ежелгі грек мәтіні сақталмаған; ең көнелері латын тілінде сақталған, бірақ олар грек тіліндегі түпнұсқаға өте жақын болуы керек. Бірте-бірте мәтіндерді иллюстрациялау әдетке айналды, бірақ дамуда үзіліс болды және иллюстрациялары бар бірқатар мәтіндер жоғалып кетті. Линдквист Физиологты Готландтағы порталдардағы жануарлар бейнелеуінің негізі ретінде атайды. Бұл тас шіркеулер көбінесе сол жерлердегі ағаш шіркеулер тым кішкентай болғаннан кейін салынған. Өкінішке орай, ағаш шіркеулердің көпшілігі жоғалып кетті, сондықтан декорацияны зерттеу мүмкін емес. Бірақ олардың Норвегияның ағаш шіркеулері сияқты сәнді болғанын және бұл мотивтер тас порталдарда жалғасқан болуы мүмкін деп болжау ақылға қонымсыз емес. Осылайша, олардың шығу тегі мен тарихы шамамен бірдей болады.

Most portals show dragons, "lions" and vines that do not refer to specific biblical or other Christian stories. One of the exceptions is the Christian motifs found on the west portal from the torn Hemsedal stave church, which shows St. Olav's martyrdom and status as a Christlike saint. A research problem has been the portal's iconography. As for the Urnes style portals, the idea that it should have a pagan content is rejected. The large animal has been interpreted as a lion. The lion can represent Christ who fights with and wins over evil. Common features of most portals are that they are monumental and that they have fighting dragons, which may be symbolic of magic to avert pain. Bugge believes that this may be a pagan iconography in Christian interpretation. In the Sogn Valdres portals the lion is replaced by a vine, which also represents Christianity. in reference to Joh. 15.5: "I am the vine, you are the branches." Hohler opposes this interpretation. She believes that the portals cannot have a religious content, but is a picture of the client's or builder's intention, a ruling motif. There are many portals in Europe that are pure ornaments. She refers to Bernhard of Clairvaux, who opposed the use of animals in the Christian context. What justification do the beasts of the monastery have for the formless treasure of form and the formless formlessness? What do pictures there have to do with unclean monkeys, wild lions, amazing centaurs and half humans? Why serve tigers, fighting knights, hunters who blow their horns? There you see under a head several bodies, and there you see on a four legged body a snake's tail, there on a fish an animal head – Everywhere there is such a rich and fantastic collection of different shapes that one directs one's eyes to the sculptures rather than the content of the holy books. She therefore believes that animal motifs in Romanesque art have little religious significance, and the portals can be pure ruler symbols. Hoftun believes that many of the so called pagan portal motifs have a clear Christian message, believing that in principle the Norwegian stave church motifs do not differ from many of the motifs found in other Romanesque church art, such as on Romanesque church portals and stone baptismal fonts in Sweden and Denmark. Other researchers believe that the portals are inspired by English art. The background may be manuscripts and stone sculpture. Some of these manuscripts are animal books with a Christian allegorical content, often referred to as bestiaries. The origin of these is the Physiologus, a collection of allegories about animals with Christian interpretations, which are said to have originated in Alexandria in the 2nd century. This basic text was in Greek, and throughout the Middle Ages the text was translated into a number of languages. These stories are also the background for all the bestiaries that are preserved in various libraries and collections. The sources of the Physiologus are Indian, Hebrew and Egyptian animal stories and various classical texts written by, among others, Aristotle and Pliny the Elder. No early Greek text has survived; the oldest preserved are in Latin, but these must be very close to the Greek original. Gradually, it became common to illustrate the texts, but there is a leap in development, and a number of texts with illustrations have been lost. Lindkvist refers to the Physiologus as a background for animal depictions in portals on Gotland. These stone churches were often built after the stave churches in the same places had become too small. Unfortunately, most of the wooden churches have disappeared, so it is not possible to study the decor. But it is not unreasonable to assume that they have had the same decor as Norwegian stave churches, and that these motifs may then have been continued in the stone portals. Background and origin would then be approximately the same.

Ғибадатханалардың қашан пайда болғаны

Тақташа шіркеулерді тарихи жазбалар немесе жазулар, құрылыс ерекшеліктері мен әшекейлерін пайдаланып стилистикалық талдау, дендрохронология және радиокөміртектік талдау сияқты әр түрлі әдістермен даулауға болады. Көбінесе тарихи жазбалар мен жазулар шіркеудің болған мерзімін көрсетеді. Археологиялық қазбалар құрылыстың салыстырмалы мерзімін анықтауға көмектесетін жәдігерлерді таба алады, ал радиокөміртектік талдау және дендрохронология сияқты абсолютті даулау әдістері дәлірек мерзімді анықтауға мүмкіндік береді. Дендрохронологияның бір кемшілігі – ол ағаштың бұрынғы құрылыстан қайта пайдаланылуы немесе пайдалану алдында ұзақ жылдар бойы кесіліп, жатқанын ескермейді. Шіркеулерді даулаудағы маңызды мәселе – ең көп сақталған сыртқы бөлігі бар құрылыс элементтері болып табылатын қатты негіздер. Бірақ олар ылғалға ең сезімтал, және сол кездегі адамдар құрылыс бөліктерін қайта пайдаланғандықтан, шіркеу бірнеше рет қайта салынуы мүмкін. Егер осылай болса, дендрохронологиялық даулау кейінірек салынған бөліктерге негізделген болуы мүмкін. Шіркеу еденінің астынан табылған монеталар да мерзімді анықтау үшін маңызды. 2019 жылы жарияланған фотодендром әдісімен жүргізілген зерттеулердің нәтижелері пайдаланылған ағаштардың жасын түзетуге мүмкіндік берді. Урнес, Каупангер және Хопперстад шіркеулері ерекше мұқият зерттелді. Хопперстад тақташа шіркеуі 1131–1132 жылдарға дауланды, бұрын 1125–1250 жылдар деп есептелген. Каупангер тақташа шіркеуі 1137–1138 жылдарға дауланды, бұрын 1170–1200 жылдар деп қабылданған. Гол тақташа шіркеуі 1204–05 жылдарға дауланды, бұрын 1170–1309 жылдар деп есептелген. Боргунд тақташа шіркеуі 1180–1181 жылдарға дауланды, бұрын 1150–1250 жылдар деп есептелген. Квернес тақташа шіркеуі, 1633 жыл, бұрын орта ғасырдан қалған деп саналған, Норвегиядағы Реформациядан кейін салынған жалғыз тақташа шіркеу болып табылады.

Тақташа шіркеулер тізімі

Көптеген ағаш шіркеулер Норвегияда орналасқан, бірақ оларды Исландияда, Швецияда, Данияда және Германияда да кездестіруге болады. Ағаш шіркеулер – кең таралған құбылыс, және олардың бірнешеуі әлемнің түкпір-түкпірінде салынған немесе қайта жаңартылған. Ең көп көшірілгендері – Боргунд және Хедаред шіркеулері, бірақ олар кейбір өзгерістермен, ал кейде аймақтың танымал ағаш шіркеулерінен элементтерді қосу үшін бейімделген. Ал басқа жерлерде олар еркін стильде салынған және көру үшін арналған.

Норвегия

Боргундтың тұғырлы шіркеуі, Согн-ог-Фьордане – 12 ғасырдың соңы. Эйдсборгтың тұғырлы шіркеуі, Телемарк – 13 ғасырдың ортасы. Флесбергтегі Флесберг тұғырлы шіркеуі, Бускеруд – шамамен 1200 жыл. Гармо тұғырлы шіркеуі, Оппланд – шамамен 1150 жыл. Голдағы Гол тұғырлы шіркеуі (қазір Норвегия мәдени тарих мұражайында, Осло), Бускеруд – 1212 жыл. Грип тұғырлы шіркеуі, Мьорэ-ог-Ромсдал – 15 ғасырдың екінші жартысы. Хальдлэн тұғырлы шіркеуі, Сор-Трёнделаг – 1170–1179 жылдар. Хедл тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 12 ғасырдың екінші жартысы. Хеддал тұғырлы шіркеуі, Телемарк – 13 ғасырдың басы. Хегге тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 1216 жыл. Хопперстад тұғырлы шіркеуі, Согн-ог-Фьордане – 1140 жыл. Хёре тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 1179 жыл. Høyjord тұғырлы шіркеуі, Андэбу, Вестфольд – 12 ғасырдың екінші жартысы. Каупангер тұғырлы шіркеуі, Согн-ог-Фьордане – 1190 жыл. Квернес тұғырлы шіркеуі, Мьорэ-ог-Ромсдал – 14 ғасырдың екінші жартысы. Ломен тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 1179 жыл. Лом тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 1158 жыл. Норе тұғырлы шіркеуі, Норе-ог-Увдал, Бускеруд – 1167 жыл. Øye тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 12 ғасырдың екінші жартысы. Рейнли тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 1190 жыл. Рингебу тұғырлы шіркеуі, Оппланд – 13 ғасырдың бірінші ширегі. Ролаг тұғырлы шіркеуі, Ролаг, Бускеруд – 12 ғасырдың екінші жартысы. Рёдвен тұғырлы шіркеуі, Мьорэ-ог-Ромсдал – шамамен 1200 жыл. Рёльдал тұғырлы шіркеуі, Хордаланд – 13 ғасырдың бірінші жартысы (пост шіркеуі болуы мүмкін). Торпо тұғырлы шіркеуі, Аль, Бускеруд – 1192 жыл. Ундредал тұғырлы шіркеуі, Согн-ог-Фьордане – 12 ғасырдың ортасы. Urnes тұғырлы шіркеуі, Согн-ог-Фьордане – 12 ғасырдың бірінші жартысы (ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізімінде). Увдал тұғырлы шіркеуі, Увдал, Бускеруд – 1168 жыл.

Норвегиядан тыс жерлерде

Ванг Став шіркеуі 1842 жылы Норвегиядан Польшаға көшірілді. Hedared stave шіркеуі, Швеция, шамамен 1500 жылы, бұрынғы stave шіркеуі орнында салынған. Гринстед шіркеуі, Англия, 845 немесе 1053 жылы салынған, қазірге дейін сақталған жалғыз қоршал шіркеуі, әлемдегі ең көне ағаш шіркеу және Еуропадағы ең көне ағаш ғимарат деп есептеледі.

Белгілі үлгілер мен кейінірек салынған шіркеулер

Skaga ағаш шіркеуі, Швецияның Västra Götaland округіндегі Töreboda қаласында, XII ғасырда салынған, XIX ғасырда бұзылған, 1950 жылдары қайта салынған, өртенген және 2001 жылы тағы да қайта салынған. Heimaey ағаш шіркеуі, Исландияның Vestmannaeyjar аралдағы Heimaey қаласында, 2000 жылы салынған. АҚШ-тың Оңтүстік Дакота штатындағы Рапид-Ситидегі төбедегі шіркеу, Боргунд ағаш шіркеуінің көшірмесі, 1969 жыл. АҚШ-тың Висконсин штатындағы Кіші Норвегия, 2016 жылы Норвегияның Оркдал қаласына көшірілді. Норвегиядағы Fantoft ағаш шіркеуі, шамамен 1150 жылы салынған, 1992 жылы өрт сөндірушілердің қолынан өртенді және 1997 жылы қайта салынды. Норвегияның Oppland округіндегі Ringebu қаласындағы Fåvang ағаш шіркеуі, 1630 жылы қайта салынған (екі ескі шіркеу біріктіріліп қайта салынған). АҚШ-тың Миннесота штатындағы Мурхед қаласындағы Hjemkomst орталығы, 1998 жылы салынған Hopperstad көшірмесі. Висконсин штатының Вашингтон аралындағы Вашингтон аралы Ставкирк. Оның дизайны Боргунд ағаш шіркеуіне негізделген және 1983-1995 жылдар аралығында салынған.