Кіріспе

Теміржолда пойыздар бір-бірінен өте алатын орын (Ұлыбританияда қолданылатын термин) немесе (Солтүстік Америкада) өткізу тірегі (басқаша айтқанда, өту орамасы, өту орны, қашқыш орама немесе, жай тілде, "тесік") – бір жолды теміржол немесе трамвай жолында, көбінесе стансада немесе оның жанында орналасқан, қарама-қарсы бағытта келе жатқан пойыздар немесе трамвайлардың өтісуіне мүмкіндік беретін жер. Бір бағытта қозғалатын пойыздар/трамвайлар да, егер сигнализация жүйесі рұқсат етсе, озуы мүмкін. Өткізу тірегі екі жақты болып, екі бағытта да негізгі жолға жалғанады, бірақ ыңғайсызрақ болатын, соқпаққа ұласатын қашқыш тірегі де қолданылуы мүмкін. Осыған ұқсас жүйе кабельді теміржолдар мен фуникулерлердің тізбекті рельстерінде, сондай-ақ бір рельстік жолдардағы өту орындарында қолданылады. Идеалды жағдайда, өткізу тірегі сол жерде өтетін барлық пойыздардан ұзын болуы керек. Егер өткізу тірегінің ұзындығы жеткіліксіз болса, алғаш келген пойыз тоқтауы немесе өте баяу жылдамдықпен жүруі керек, ал екіншісі жылдамдықпен өтуі мүмкін. Егер бір пойыз өткізу тірегіне сыймаса, қарсы бағыттағы пойыз тірекке кіргенше күтіп тұруы керек, бұл бірнеше минутты алуы мүмкін. Ең жақсысы, қысқа пойыз бірінші болып келіп, екінші болып кетсе. Егер екі пойыз да өткізу тірегіне сыймаса, пойыздардың өтуі үшін уақытты қажет ететін "алынып-қою" (немесе "қос алынып-қою") амалдары қажет болады (мысалы, Тава теміржол стансасы). Жолаушылардың пойыздарға отыруы және түсуі үшін платформалар пайдаланатын теміржол жүйелерінде, әсіресе биік платформаларда, платформалар негізгі және өткізу жолдарында да, немесе олардың тек біреуінде де орналасуы мүмкін.

Негізгі және айналмалы (бағдаршамы бар негізгі жол)

Негізгі желіде түзу жол бар, ал тікелей желінің екі басында да төмен жылдамдықты бұрылыстар орналасқан. Егер станцияда бір ғана платформа болса, ол әдетте негізгі желіде болады. Егер жолаушылар пойыздарының саны аз болса және екі жолаушылар пойызының қабысу ықтималдығы төмен болса, тікелей желідегі платформаны жоюға болады. Егер бір бағыттан келген жолаушылар пойызы әрқашан бірінші болып келсе, тікелей желідегі платформаны сол бағыттағы тікелей желіден тысқары қарай ұзартуға болады.

Платформалы жол және жол арқылы (платформасыз негізгі жол)

Айналымдық жол тік учаскеге ие, ал платформалық жолда екі басында да төмен жылдамдықты бұрылыстар бар. Мұндай схеманың бір артықшылығы – станция арқылы тікелей өтуге бағытталған пойыздар бұрылыстан өту үшін жылдамдығын төмендетудің қажеті жоқ. Бұл орналасу көбінесе көптеген жолаушылар пойыздары тоқтамайтын жергілікті станцияларда қолданылады. Бір ғана жолаушылар платформасы болғандықтан, егер екі жолаушылар пойзы тоқтаса, оларды кесіп өту қиын. Осындай өткізу тізбегі Ресей және бұрынғы Кеңес Одағы елдерінде кең таралған. Платформалық және айналымдық жолдың араласуының кемшілігі – әр шеттегі бұрылыстар арқылы жылдамдық шектеулері.

Жоғары және төмен жұмыс

Көрсетілген мысалдағы пойыздар өз жүріс бағытында сол жаққа бұрылады. Төмен жылдамдықты бұрылыстар бір бағытта жылдамдықты шектейді. Екі платформа қажет, олар бір аралдық платформада немесе екі жаққы платформада (көрсетілгендей) орналастырылуы мүмкін. Мұндай жоғары және төменгі айналымдарда пойыздарды озу әдетте мүмкін емес, себебі қажетті сигналдардың бір бөлігі жоқ. Жоғары және төмен жұмыс істейтін қиылыс айналымдары британдық тәжірибеде кеңінен таралған. Біріншіден, станциядағы жолдар бір бағытқа ғана сигналданған болса, аз сигналдар қажет болады; сондай-ақ, қарсы бағыттағы пойыздарға арналған жолға пойыз жіберуден туындайтын соқтығысу қаупі азаяды. Францияда көбінесе серіппелі бұрылыстар қолданылады және жылдамдық екі бағытта да бірдей шектеледі. Жоғары жылдамдықты бұрылыстарды қолдану арқылы бір бағыттағы жылдамдық шектеуін жоюға болады, бірақ бұл электрмен басқаруды қажет етуі мүмкін, өйткені ұзын және ауыр жоғары жылдамдықты бұрылыстар қолмен иілгішпен басқару мүмкін болмайды.

Сайыссыз жолдың беткі жағы

Қорғау тіректері ауыр жүк пойыздарының немесе бу локомотивтерінің кәдімгі өткізу тізбектерінен кетуі үшін тым тік болған жерлерде, немесе өткізу тізбегін салу мүмкін болмайтын тар кеңістіктерде қолданылады. Қорғау тіректері бар станцияларда көбінесе қосымша параллель тірек салынады, осылайша екі тоқтаған пойыз бір-бірін басып өте алады, ал қорғау тірегінің қарсы жағына пойызды тоқтату нүктесі қосылуы мүмкін, бұл өтіп бара жатқан пойыздарға кедергі келтірмейді. Асығып өту тіректері. Асығып өту тізбектері екі жолды желілерде, әдетте станцияларда, экспресс пойыздардың аймақтық пойыздарды асығып өтуі үшін де қарастырылуы мүмкін. Бұл жүйе жоғары жылдамдықты теміржолдар мен Шығыс Азияның жылдам транзиттік жүйелерінде кеңінен қолданылады. Мұндай жағдайда аймақтық пойыз тірекке кіреді, ал кесте бойынша экспресс пойыз оны асығып өтеді.

Динамикалық өтпелі бұранда

Егер өткізу тізбегі оны пайдаланатын пойыздың ұзындығынан бірнеше есе ұзын болса және қажетті сигналдамасы болса, онда қарама-қарсы бағытта келе жатқан пойыздар тоқтап немесе жылдамдығын төмендетпей өте алады. Бұл өткізу тізбегіне жеткен бірінші пойыздың қарсы бағыттағы пойыздың өтуін күтуге кеткен уақытын едәуір қысқартады. Бұл жүйе динамикалық тізбек деп аталады. Мысалы, Виндермир тармақ желісі сағатына 2 пойызбен қызмет көрсетуді қамтамасыз ету үшін мұндай тізбекке ие болады.

Бір-бірімен жақындасу және аулау нүктелері

Кейбір теміржолдар қиылыс тізбектерінің соңына ұстағыш нүктелерді орнатады, сонда егер пойыз тізбектен асып кетсе, қарсы бағыттан келе жатқан пойызбен соқтығысудың орнына, дөңгелектері жолдан шығарылады. Қиылыс тізбектері үшін қол жетімді кеңістік әдетте шектеулі болғандықтан, бастапқы сигналдар мен екі жолдың соңы арасында әдетте қауіпсіздік аралығы болмайды. Австралияда Австралия теміржол корпорациясының (ARTC) саясаты, пойыздың жолдан шығуы немесе соқтығысуын болдырмау үшін тиісінше 500 м және 200 м арақашықтықты қарастырады.

Автоматты жұмыс

Көптеген қиылыс тізбектері автоматты түрде, бақылаусыз режимде жұмыс істеу үшін жасалған. Мұндай тізбектерде жол схемасы орнатылған болуы мүмкін, ал үй сигналдары алға жылжып келе жатқан пойызға байланысты ашылады. Кейбір тізбектерде тізбекке кіретін және шығатын стрелкалар қолмен басқарылады, бірақ жаңа үлгілердегі стрелкалар пойыздарға стрелкаларды өзгерту қажеттілігінсіз тізбектен шығуға мүмкіндік беретін, өздігінен қалпына келтіретін типтес болады. Қашықтықтан басқарудың басқа түрлеріне орталықтандырылған трафик басқару жатады, онда пойыз диспетчері қашық кеңседен стрелкалар мен сигналдарды өзгертеді; сондай-ақ, жүргізушілер басқаратын стрелкалар, пойыз экипажына радио жүйесі арқылы стрелкаларды қашықтан орнатуға мүмкіндік береді.

Градиенттер

Егер тік еңістерде пойыздың тоқтап тұрған жерден қайта жүруі қиын болса немесе жер бедері қалыпты айналым үшін жарамсыз болса, осы жағдайда айналымдық желінің жобасын өзгерту қажет болуы мүмкін. Тік еңістегі айналымдық желінің төменгі бағытында пойыздың қашып кетуінен туындаған зардапты азайту үшін тоқтату нүктелері орнатылуы мүмкін.

Пойыздың ұзындығы

Бір сигнал қораптан нүктелер мен сигналдарды орталықтан басқару қолайлы болғандықтан, және осы нүктелер мен сигналдарға дейінгі қашықтықтардың іс жүзіндегі шектеулері болғандықтан, өткізу тізбектері (қиылысу циклдері) пойыздың ұзындығына жүйе бойынша әсер ете алады.

Желілік қуат

Жолдың сыйымдылығы ішінара жеке қиылыс тізбектері арасындағы қашықтықпен анықталады. Олар идеалды жағдайда сапар уақыты бойынша жол бойында кері бүтін сан интервалдарымен орналасуы тиіс. Бір-бірінен кейін орналасқан қиылыс тізбектері арасындағы ең ұзын бөлік, тізбектегі ең әлсіз буын сияқты, жалпы жол сыйымдылығын анықтайды.

Қысқа циклдер

Ұзын және қысқа пойыздар егер ұзын пойыз екінші болып келсе, бірақ бірінші болып кетсе, қысқа бұрышта тоқтап өте алады. Барлық тоқтау бұрыштары ең ұзын пойыздың ұзындығынан артық болғанда жақсы. Екі ұзын пойыз қысқа бұрышта баяу, "алыс-беріс" деп аталатын әдіспен тоқтасып өте алады, бірақ бұл уақытты ысыраптайды.

Оң және сол жақ қозғалысы

Жалпы алғанда, елдерде пойыздардың қай жақтан – солдан немесе оңнан кездесуі керек екендігіне қатысты қағида болады, және ол әдетте бүкіл ел үшін бірдей сақталады. Бірақ бұл қағида көбінесе екі жолға ғана қатысты. Айналма жолдарда бұл қағида міндетті түрде қолданылмайды. Көбінесе тоқтамайтын пойыз тік жолмен жүреді. Оң және сол жақтан қозғалыс туралы да қараңыз.

Кесу тізбектеріндегі апаттар

Күн Оқиғасы Орналасу орны Деректері 1900 Кейси Джонс Воган, Миссисипи, АҚШ Аңызға айналған пойыз машинисі (АҚШ: инженер) Джон Лютер "Кейси" Джонс пойыздардың өтпелі айналымда кесіп өтуге тым ұзын болған апатта қаза тапты. Кесіп өтуге тырысқан пойыздар негізгі және айналым жолдарында болды, сонымен қатар, "көруді жасаған" пойыз станция шегінен тыс тұрды. Джонс жоғалған уақытты өтеу үшін жылдам жүріп бара жатты және соқтығысудан аулақ болу үшін уақытында тоқтай алмады. Ол соқтығысу кезінде пойызының жылдамдығын шамамен шамамен дейін азайта алды; Джонстың пойызындағы жолаушылардың ешқайсысы ауыр түрде жарақат алмады, ал Джонс – жалғыз құрбан болды. 1914 жылғы Эксетердегі қиылысу Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Эксетер теміржол станциясындағы тұманды күні болды: бір пойыз қиылысу үшін тым ұзын болды; 1917 жылғы Чиуреа теміржол апатынан кейін желі жаңартылды. Чиуреа станциясы, Румыния 1947 жылғы Дугальд теміржол апаты Дугальд, Манитоба, Канада 1963 жылғы Геуридегі қиылысу Геури, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Австралия Пойыз айналымда басты жолға кедергі келтіріп, соқтығысуға себеп болды. 1969 жылғы Вайолет Таун Вайолет Таун, Виктория, Австралия Машинист жүрек талмасынан қайтыс болғаннан кейін сигнал қауіпті деп көрсетілді. 1996 жылғы Хайнс Хилл пойызының соқтығысуы Хайнс Хилл, Батыс Австралия Машинист бастапқы сигналға дейінгі қашықтықты дұрыс бағаламаған сияқты. 1999 жылғы Зантус пойызының соқтығысуы Зантус, Батыс Австралия Ко-машинист айналымдық нүктелерді ертерек іске қосып жіберді. 2006 жылғы Нгумбумбане пойызының соқтығысуы Зимбабве 20232023 Одиша пойызының соқтығысуы Баласор, Одиша, Үндістан Жолаушылар пойызы қателікпен өтпелі айналымға бағытталды және толық жылдамдықпен тұрған жүк пойызына соқтығысты; содан кейін, рельстен шыққан вагондар қарсы бағытта келе жатқан тағы бір жолаушылар пойызымен соқтығысты.