Кіріспе

Екі түрлі тығыздықтағы жанасқан екі сұйықтықтың тұрақсыз мінез-құлқы

Рэйли-Тейлор тұрақсыздығы немесе РТ тұрақсыздығы (Лорд Рэйли және Г. И. Тейлордың есімімен аталады) – әртүрлі тығыздықтағы екі сұйықтықтың арасындағы интерфейсте пайда болатын тұрақсыздық. Бұл жағдай жеңіл сұйықтық ауыр сұйықтықты ығыстырғанда туындайды. Мысалдарға Жердің гравитациясының әсерімен майдың үстіндегі судың мінез-құлқы, тығыз қабық газына дейін кеңейтілген ядролық газдың үдеуімен болатын супернова жарылыстары, плазмалық синтез реакторларындағы тұрақсыздықтар және инерциялық шектеу синтезі жатады. Майдың үстіндегі судың тұрақсыздығы – Рэйли-Тейлор тұрақсыздығының күнделікті мысалы, оны араласпайтын екі жазық-параллель сұйық қабаттарымен модельдеуге болады, мұнда тығыздығы төмен сұйықтық үстінде орналасқан және екеуі де Жердің гравитациялық күшіне ұшырайды. Мұндағы тепе-теңдік интерфейстің кез келген бұзылысына немесе өзгерісіне тұрақсыз: егер ауыр сұйықтықтың бір бөлігі төмен қарай ығыстырылса, ал жеңіл сұйықтықтың бірдей көлемі жоғары қарай ығыстырылса, конфигурацияның потенциалдық энергиясы бастапқы күйден төмен болады. Осылайша, бұзылыс өседі және тығыз материал (тиімді) гравитациялық өріс әсерімен төмен жылғалайтындықтан, ал тығыздығы төмен материал жоғары қарай ығысатындықтан, потенциалдық энергияның одан әрі босатылуына әкеледі. Лорд Рэйли осы құрылымды зерттеген. РТ тұрақсыздығы дамыған сайын бастапқы бұзылыстар сызықтық өсу фазасынан сызықтық емес өсу фазасына өтеді, соңында жоғары қарай ағып жатқан "жалындар" (гравитациялық көтерілу мағынасында) және төмен қарай құлайтын "ұштар" пайда болады. Сызықтық фазада сұйықтық қозғалысын сызықтық теңдеулермен жақын шамамен сипаттауға болады, ал бұзылыстың амплитудасы уақыт өте келе экспоненциалды түрде өседі. Сызықтық емес фазада бұзылыстың амплитудасы сызықтық жуықтау үшін тым үлкен, сондықтан сұйықтық қозғалысын сипаттау үшін сызықтық емес теңдеулер қажет. Жалпы, сұйықтықтардың тығыздық айырмашылығы кейінгі сызықтық емес РТ тұрақсыздық ағындарының құрылымын анықтайды (егер беттік кернеу және тұтқырлық сияқты басқа факторлар ескерілмесе). Сұйықтықтардың тығыздықтарының айырмашылығы олардың қосындысына бөлінгенде Атвуд саны, А деп аталады. А 0-ге жақын болғанда, РТ тұрақсыздық ағыны сұйықтықтардың симметриялық "саусақтары" түрінде көрінеді; А 1-ге жақын болғанда, ауыр сұйықтықтың "астындағы" әлдеқайда жеңіл сұйықтық үлкен көпіршік тәрізді жалындар түрінде көрінеді. РТ тұрақсыздығы жақында Күннің сыртқы атмосферасында немесе күн коронасында, салыстырмалы түрде тығыз күн сәулесі аз тығыз плазмалық көпіршікке жабылып тұрған кезде де табылды. Бұл соңғы жағдай магниттік түрленген РТ тұрақсыздығына ұқсайды. РТ тұрақсыздығын сұйық тіреуіштің Плато-Рейли тұрақсыздығымен (Рейли тұрақсыздығы деп те аталады) шатастырмау керек. Бұл тұрақсыздық, кейде шланг (немесе от шлангі) тұрақсыздығы деп аталады, беттік кернеуден туындайды, ол цилиндрлі тіреуішті бірдей жалпы көлемге ие, бірақ үлкен беттік ауданы бар тамшылардың ағынына бөлуге әсер етеді. Көптеген адамдар лава шамдарын қарап РТ тұрақсыздығын көріп отыр, бірақ кейбіреулер бұл шамның төменгі жағындағы сұйықтық қабатының белсенді қызуынан туындайтын Рейли-Бенар конвекциясының мысалы деп санайды.

Даму кезеңдері және турбулентті араластыруға деген эволюция

РТИ-дың дамуы төрт негізгі кезеңді қамтиды.

Сызықтық тұрақтылықты талдау

Екі өлшемді Релей-Тейлор (РТ) тұрақсыздығы негізгі күйдің қарапайымдылығының арқасында тұрақтылықты математикалық тұрғыдан зерттеуге өте қолайлы бастама береді. Бұл – жүйеге кез келген бұзылыстар енгізілгенге дейін болатын тепе-теңдік күйі. Ол орташа жылдамдық өрісі арқылы сипатталады, онда гравитациялық өріс жоғарғы аймақтағы ρ₁ тығыздықтағы сұйық пен төменгі аймақтағы ρ₂ тығыздықтағы сұйықты бөліп тұрады. Осы бөлімде ауыр сұйық жоғары орналасқан жағдайда, интерфейстегі шағын бұзылыстың өсуі экспоненциалды болып келетіні және оның жылдамдығы көрсетіледі.

Сүріндінің түсіндірмесі

RT тұрақсыздығы бұзылған интерфейстегі қысым және тығыздық градиенттерінің өзара сәйкес келмеуінен туындайтын бароклиникалық айналу моментінің нәтижесі ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл екі өлшемді тұрақсыз айналу теңдеуімен сипатталғандай, мұнда ω – айналу, ρ – тығыздық және p – қысым. Бұл жағдайда басым қысым градиенті үдеуден туындайтын гидростатикалық болып табылады. Тұрақсыз конфигурацияда, бастапқы бұзылудың белгілі бір гармоникалық компоненті үшін интерфейске әсер ететін айналу моменті градиент векторларының өзара сәйкес келмеуін күшейтетін айналымды тудырады. Бұл өз кезегінде қосымша айналымға алып келеді, осылайша өзара сәйкес келмеуді одан әрі арттырады. Бұл ұғым суретте көрсетілген, онда екі қарсы бағытта айналатын бұранданың жылдамдық өрістері бұзылған интерфейстің ең жоғарғы және ең төменгі нүктелерінде қосылатыны байқалады. Тұрақты конфигурацияда айналым, демек индукцияланған жылдамдық өрісі, өзара сәйкес келмеуді азайтатын және осылайша жүйені тұрақтандыратын бағытта болады. Рейли-Тейлор тұрақсыздығының негізгі физикасының әлдеқайда қарапайым түсіндірмесін Ref.20-дан табуға болады.

Кешкі уақыттағы мінез-құлық

Алдыңғы бөлімдегі талдау, perturbation амплитудасы үлкен болғанда дұрыс болмайды. Одан кейін өсім сызықтық емес сипатқа ие болады, себебі тұрақсыздықтың тікенектері мен көпіршіктері өзара түйісіп, айналып вихрьтерге айналады. Содан кейін, суретте көрсетілгендей, жүйені сипаттау үшін толық мәселенің сандық симуляциясы қажет.

Бастапқы ғылыми-зерттеу еңбектері

(Түпнұсқа мақала мына сілтемеде қолжетімді: https://www.irphe.fr/~clanet/otherpaperfile/articles/Rayleigh/rayleigh1883.pdf)

Басқа

xvii + 238 бет. 626 бет.