Кіріспе

Тақырыптың жалпы сипаттамасы

Өлім жазасы – ең ауыр қылмыстар (қаза тағайындалатын қылмыстар) үшін сотталған қылмыскерлерді өлімге кесу және заң жүйесінің бұйрығымен осы жазаны орындау процесі. Өлім жазасы алғаш рет Жаңа Зеландияда 1840 жылы, ел британ отарлығы болған кезде заңдастырылған түрде пайда болды. Алғашқы орындалу 1842 жылы Оклендтегі Виктория көшесінде ашық түрде асылу арқылы жасалды, ал соңғы жазалау 1957 жылы, сондай-ақ Оклендтегі Маунт-Еден түрмесінде болды. Барлығы Жаңа Зеландияда 85 адам заңмен өлім жазасына кесілді. Өлім жазасы алғаш рет 1941 жылы бірінші Лейбористік үкімет тарапынан кісі өлтіру үшін жойылды, барлық өлім жазалары өмір бойына түрмеге жабылуға ауыстырылды. Бірақ, оны алмастырған бірінші Ұлттық үкімет 1949 жылы оны қайта енгізді, содан кейін 1957 жылға дейін тағы сегіз жаза орындалды. Кейіннен халықтың пікірі өлім жазасын қолдануға қарсы болды, ол 1961 жылы кісі өлтіру үшін қайтадан жойылды, ал 1989 жылы барлық қылмыстар үшін, оның ішінде мемлекетке қарсы қылмыс үшін де толығымен жойылды.

Әдіс

Өлім жазасының тәсілі әрқашан дарға асу болды. Бастапқыда елдің барлық жерінде жаза орындауға болатын көптеген орындар болды, бірақ кейіннен Веллингтон (астана) және Окленд (қазіргі ең ірі қала) қалаларында ғана дарға асулар жүзеге асырылды. Алғашында кәсіби дарға асушы болған жоқ – жаза орындаушы білікті деп есептелгендердің арасынан таңдалып алынды. Кейде сотталған қылмыскерлер дарға асушы ретінде жұмысқа алынды, көбінесе жазаларын жеңілдету немесе ақшалай сыйлық алу үшін. 1877 жылы Бленхайм шерифі кәсіби дарға асушыны жалдауды ұсынды. Австралияда жаза орындаушы болғанын айтқан ирланд Том Лонг ресми дарға асушы болып тағайындалды. Ол – ресми түрде танымал болған жалғыз дарға асушы; ал қалғандары есімдерін жасырып қалды.

Тарих

1840 жылы Уайтангі шарты жасалған кезде, Жаңа Зеландия британдық колонияға айналғанда, Англияда және содан бері Жаңа Зеландияда өлім жазасын реттейтін ең соңғы заң – 1837 жылғы Қылмыстарды жазалау туралы заң болды. Бұл заң мал ұрлау сияқты бірқатар қылмыстар үшін өлім жазасын жойды және оны өмір бойына сотқа тартумен алмастырды. Дегенмен, кісі өлтіру, мемлекетке қарсы сатқындық, тыңшылық, корольдік кемежайндарда өрт сөндіру және зорлық-зомбылықпен жасалған қарақшылық сияқты кейбір қылмыстар үшін өлім жазасы британдық заңдар тізімінде сақталды. Осы қылмыстар үшін жаза алғандардың барлығы дерлік ер адамдар болды, тек бір ғана әйел – Минни Дин 1895 жылы нәресте өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Алайда, Диннің сотынан, қамауынан және өлім жазасын орындаудан бұрын, 19 ғасырда Жаңа Зеландияда бірнеше әйел нәресте өлтіру қылмысы үшін кінәлі деп танылды, бірақ олардың өлім жазасы өмір бойына түрме жазасына ауыстырылды. Олар – Каролина Уитинг (1872), Фиби Вейч (1883) және Сара Джейн мен Анна Фланнаган (1891).

Ашық өлім жазалары

Алғашқы сегіз өлім жазасы 1842 жылдан 1858 жылға дейін көпшілік алдында орындалды; бесеуі – Окленд қаласының орталығындағы Куин-стрит пен Виктория-стрит-Уэст бұрышындағы Окленд түрмесінің қақпасының сыртында; біреуі – Девонпорттың жағалауындағы Король Эдуард алаңында; және екеуі – Веллингтондағы Маунт-Кук түрмесінің сыртында, қазіргі уақытта Доминион мұражайы мен Пуке-Ахудағы Ұлттық соғыс ескерткіші орналасқан жерде. 1842 жылдың 7 наурызында алғашқы өлім жазасы кезінде шамамен мың адам Куин-стрит пен Виктория-стрит-Уэст бұрышында, қазір Окленд қаласының орталығында, Уирему Кинги Макетудың дарға асылуын көрді. Ол Аралдар шығанағындағы Мотуарохия аралында бес адамды өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Жаңа Зеландияда екінші өлім жазасы 1848 жылдың 17 маусымында Джозеф Бернстің көпшілік алдында дарға асылуы болды. Өлім жазасын орындау күні оны Оклендтің Куин-стрит көшесімен табутта отырғызып алып жүрді, содан кейін Уайтемата порты арқылы Девонпорт жағалауына қайықпен жеткізді. Ол қылмысы орын алған жерден көп ұзақ емес, Король Эдуард алаңында дарға асылды. Бернс Жаңа Зеландияда өлім жазасына кесілген алғашқы еуропалық қоныс иесі болды. Жаңа Зеландияда үшінші өлім жазасы, ал Веллингтонда бірінші өлім жазасы 1849 жылдың 19 сәуірінде орындалды. Нгати Кахунгуну руынан шыққан Мароро Джон Бранкс пен оның үш баласын өлтіргені үшін сотталғаннан кейін шамамен 500 адамның алдында Маунт-Кук түрмесінің сыртында дарға асылды. Төртінші өлім жазасы Веллингтондағы сол жерде 1850 жылдың 17 маусымында Уильям Гуд Джон Эллисті өлтіргені үшін дарға асылғанда, шамамен осындай көпшілік алдында орындалды. Бесінші өлім жазасы – қашып кеткен австралиялық сотталған Уильям Боуденді 1852 жылдың 27 сәуірінде дарға асу. Ол Окленд түрмесінің кіреберіс қақпасының сыртында, Куин-стрит пен Виктория-стрит-Уэст бұрышында, шамамен 300 адамның алдында дарға асылды. Жаңа Зеландияда алтыншы өлім жазасы, және Окленд түрмесінің сыртында, Куин және Виктория көшелерінің бұрышында орындалған үшінші көпшілік алдындағы дарға асу 1856 жылдың 12 ақпанында Чарльз Марсденді дарға асу болды. Марсденнің өліміне шамамен 14 минут уақыт кетті, және оның өлім жазасы "дөңгелексіз орындалған" деген айыптаулар болды. Соңғы көпшілік алдындағы өлім жазасы 1857 жылдың 17 желтоқсанында Вангарейде Джон Батлерді өлтіргені үшін кінәлі деп танылған Джон Киллиге қатысты. Ол Оклендте сотталғаннан кейін судья, сэр Джордж Альфред Арни, жазаны тағайындағанда "көздерінен жас шығып, қиындық көрінген" делінген, ал Килли "сот залында есінен танып құлап түсті". Ол 1858 жылдың 18 наурызында, сондай-ақ Окленд түрмесінің қақпасының сыртында дарға асылды.

Австралиядағы британдық колонияларда қоғамдық өлім жазаларын жоюға қозғалыс

Австралиядағы британдық колонияларда қоғамдық асылулар "барбарлық көрініс" ретінде қарастырыла бастады. Сиднейдегі соңғы қоғамдық асылу 1852 жылғы 21 қыркүйекте Дарлингхерст түрмесінің сыртында өтті, онда жергілікті баспасөз "балалардың көп болуын" жақтырмады, олардың нәзік санасына арқанда асылып тұрған адамның қорқынышты көрінісінен басқа ешқандай әсер болмады, тіпті олар дарға асушыға үш рет сәлемдеме жасады. Жаңа Оңтүстік Уэльс, онда қоғамдық өлім жазасы "жазықсыз айыпталу дәуірімен байланысты" болды, Австралиядағы британдық колониялардың ішінде қоғамдық өлім жазасын жойған алғашқысы болды, 1855 жылғы Қылмыстық істерді соттау туралы заң (Жаңа Оңтүстік Уэльс) 1855 жылғы 10 қаңтарда күшіне енді. 1859 жылы Мортон шығанағы Квинслендтің өздік басқарушы колониясы болу үшін Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлінгенде, Жаңа Оңтүстік Уэльс заңнамасы автоматты түрде қолданылды. Заң 1858 жылғы 3 маусымда күшіне енді, бұл Орталық Оклендтегі елдегі соңғы қоғамдық асылудан үш ай өткен соң болды. Ұлыбританияның тарихи ағылшын құқығы мұрасын бөлісетін басқа ағылшын тілді елдермен салыстырғанда, Ұлыбританиядағы соңғы қоғамдық өлім жазасы Майкл Барреттің 1868 жылғы 26 мамырда Лондонның Ньюгейт түрмесінің сыртында шамамен 2000 адамның алдында асылуы болды. Канададағы соңғы қоғамдық өлім жазасы 1869 жылғы 7 желтоқсанда Николас Меладидің "бірнеше жүз көрерменнің" алдында, қазір Онтарионың Годерич қаласындағы Хьюрон тарихи түрмесі деп аталатын Хьюрон округінің түрмесінің сыртында асылуы болды. АҚШ-тағы соңғы қоғамдық сот өлімі 1936 жылғы 14 тамызда Рейни Бетаның Кентукки штатының Оуэнсборо қаласындағы тұрақта шамамен 20 000 адамның алдында асылуы болды.

Қоғамның көзінен тыс орындалған

1862 жылы Веллингтонда Джеймс Коллинз Жаңа Зеландияда жұрт көзінен тыс жерде атқыланды – бұл елдегі алғашқы осы сипаттағы жаза. 1866 жылы ескі Окленд түрмесінің орны уақытша базар үшін дайындалды. Шериф бес атқыланған қылмыскердің қабірлерін алып тастауға келісім берді, «қоғамдық әдептілікке» құрмет көрсету мақсатында. Денелер Саймондс-стрит зиратының «шеткі және пайдаланылмаған бөлігіне» қайта жерленді. Соңғы рет атқыланған адам Уолтер Джеймс Болтон болды, ол әйелін улағандығы үшін 1957 жылдың 18 ақпанында өлім жазасын өмір бойына бас бостандығынан айырумен ауыстырды. Кісі өлтіру үшін жаза өлімнен өмір бойына бас бостандығынан айыруға алмастырылды. Өлім жазасы тек мемлекетке опасыздық және қарақорлық қылмыстары үшін ғана қолданылатын. 1949 жылы Еңбек партиясы билікті консервативті Ұлттық партияға жоғалтты, ол өлім жазасын қайта енгізуге уәде берген. Осы кезеңде өлім жазасын қолдау мен қарсылық партиялық негізде анық көрінді. Ұлттық партия өлім жазасын қалпына келтіруді және сақтауды жақтады, ал Еңбек партиясы оған қарсы болды. 1950 жылғы Өлім жазасы туралы заңды талқылау кезінде (заң жүкті әйелдерді және 18 жасқа толмаған жастарды босатып жіберді) Еңбек партиясы осы жағдайда атқарушы биліктің шоғырлануының конституциялық салдарына алаңдаушылық білдірді (бірақ Еңбек партиясы бұл билікті 1935 жылдан 1941 жылға дейін пайдаланған), ал Ұлттық партияның Бас прокуроры Клифтон Уэбб өлім жазасының «үркету» құралы ретіндегі әлеуетті қаупі мен жазалаудың қатыгездігіне сілтеме жасады. Дегенмен, Уэбб өлім жазасын қолдануда аса ықылас көрсетпеді, ал оның ізбасары, Бас прокурор Джек Маршалл (1955–1957) бұл мәселеде қатал болды және өлім жазаларының саны мен қарқыны күшейіп, пікір-таластың туындауына себеп болды. Ұлттық партия билікте болған кезеңде (1949–1957) 36 адам кісі өлтіргені үшін айыпталды, олардың 22-сі өлім жазасына кесілді (Джордж Хорри 1951 жылы кісі өлтіргені үшін айыпталды, бірақ 1942 жылы өлім жазасы күшінде болмағандықтан, асылмады). Ақырғы шешімді атқылау туралы шешім Министрлер кабинетіне тиесілі болды, және сотталғандардың тек сегізін ғана атқылады. Қалғандары өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Осы кезде де кәсіби пікірлер екіге бөлінді. Фильм цензурасы Гордон Мирамс асылу көріністерін қылмыс драмалары мен батыс фильмдерінде тиісті мазмұн деп санамады және мұндай мазмұн мен диалогты отбасылық әдептілік негізінде алып тастады. Әділет министрлігінің тарихшысы Паулин Энгельдің айтуынша, Ұлыбританияның Өлім жазасы жөніндегі Корольдік комиссиясы (1953) аболиционизмнің өсуіне үлкен әсер еткен болуы мүмкін, Гарри Уайтленд пен Эдвард Те Уиудың атқылануына байланысты туған даулар соғыстан кейінгі жарақат, зиякерлік және дамуы бойынша кемшіліктер туралы сұрақтар тудырды. Әлеуметтік тарихшы Редмер Иска мұндай алаңдаушылық бұрын пайда болды деп санайды. 1950 жылы Ұлттық партия өлім жазасын қайта енгізген кезде, ол мемлекеттік қызметкерлер үшін, әсіресе Оклендтегі Маунт-Эден түрмесі сияқты түзету мекемелерінде, құқық қорғау органдарында және сот органдарында қиындық тудырды. Түзету қызметкерлері сотталған қылмыскердің өзін-өзі өлтіруін қадағалауға, денсаулығын тұрақты түрде тексеруге, сотталған адамның туыстарына рухани көмек көрсетуге, сондай-ақ жазалау кезінде түрме қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті болды. Ресми талаптар бойынша, сот өкілі, дәрігер және шерифтер болу керек. Бесінші онжылдықтың соңында Бас прокурор Джек Маршалл өлім жазаларын тездетті, ал өлім жазасына кесілген үш қызметкердің екеуінде посттравматикалық стресс, алкоголизм және он екі елі қан кету пайда болды. Сол кезде Жаңа Зеландия Пресвитериан шіркеуінің Қоғамдық мәселелер жөніндегі комитеті үкімге қарсы күшті лоббилеуге кірісті. Фостер өзінің бұрынғы қарындасы Шарон Скеффингтонды атып өлтірді. Фостер өлім жазасына кесіліп, атқыланды, бірақ қорғаушы доктор Мартин Финлей сотталған адамның шектеулі зиякерлік қабілеттері мен психикалық денсаулығына қатысты сұрақтарды көтерді. Альберт Уэббтің соты, айыбы мен атқылануы кезінде де осындай сұрақтар туындады. 1955 жылдың шілдесінде «The New Zealand Listener» басылымы өлім жазасына қарсы редакциялық мақала жариялады және хаттар беті тілшілерінен қолдау алды. Эдди Те Виу 1955 жылдың тамыз айында Қамоға жақын Нгараратунуада қарт жесірді ұрлық әрекеті сәтсіз аяқталып өлтіргеннен кейін асылып өлтірілді. Нәтижесінде 1956 жылдың қарашасында Окленд, Веллингтон, Крайстчерч және Дунедин қалаларында филиалдары бар өлім жазасын жою жөніндегі ұлттық комитет құрылды. Энгель мен Морин Гаринг протестанттық христиандардың өлім жазасына қарсылық білдіруіне назар аударды. 1941 және 1951 жылдары Христиандық әлеуметтік әділет лигасы, Крайстчерч Англикандық епархиялық синоды және Методисттік қоғамдық мәселелер комитеті жоюды қолдады, сондай-ақ жеке католиктер де, бірақ олардың басшылығы осы пікір-таласта бейтарап қалды. Жаңа Зеландия Теософиялық қоғамы да өлім жазасына қарсы болды, ал Христиандар шіркеуі мен Баптисттер одағы бесінші онжылдықтың соңында қарсылық білдірді. Діни қарсылық күшейген сайын, өлім жазасына қарсыларға ұйымдық база берді, ол тиімді пайдаланылды. Редмер Иска дін қызметкерлерінің осы жазаны заңдастыруға қатысудан жиі бас тартқанын атап өтеді, олардың діни ұстанымдарына қарамастан. және аралық кезеңде тағы атқылаулар болған жоқ. Өлім жазасын қайта енгізу туралы сирек шақырулар әлі де болып тұрады, бірақ ешбір ірі саяси партия өлім жазасын 1989 жылғы Жою заңының сайлау бағдарламаларының біріне енгізбеген. Кішкентай саяси партиялардың арасындағы жалғыз ерекшелік – 2005 жылдан бері жойылған фундаменталисттік Христиандық Мұра Жаңа Зеландия партиясы болды. 2004 жылғы 1 News Colmar Brunton сауалнамасы көрсеткендей, 28% өлім жазасын қайтаруға жақтас, 67% қайтаруға қарсы және 5% шешімін қабылдамаған. 2013 жылғы TV3-тің The Nation бағдарламасы үшін Curia жүргізген сауалнамада, жаңа зеландиялықтардың 38% өлім жазасын жақтады – бұл 2004 жылғы 28% көрсеткіштен номиналды түрде жоғары, ал 55% қарсы болды және 7% шешімін қабылдамады. Сондай-ақ сауалнамада Еңбек партиясының сайлаушыларының 35% өлім жазасын жақтады, ал Ұлттық партиясының сайлаушыларының қолдауы 44% құрады. Ең аз қолдау көрсеткендер – Жасыл партияның сайлаушылары, олардың 19% жақтады, бірақ ең күшті қолдау Жаңа Зеландия Бірінші партиясының сайлаушыларынан келді – 84%.