Қылмыс үшін өлім жазасы

Кіріспе

Қылмыс үшін жаза ретінде адамды өлтіру Өлім жазасы, сондай-ақ тәулік өлтімі деп те аталатын, қылмыс үшін жаза ретінде адамды өлтірудің мемлекеттік санкцияланған тәжірибесі болып табылады. Әдетте, жазаны талап ететін нормаларды бұзғандығы үшін адамның жауапты екенін анықтау үшін ресми, ережеге сәйкес келетін процедурадан өтеді. Бірақ өлім жазасын орындаудың көптеген әдістері бар, мысалы: асып өлтіру, ату, укол салу, таспен атқылау, электр тогымен соғу және газбен улау. Өлім жазасына кесілетін қылмыстар, өлім жазасына кесілетін құқық бұзушылықтар немесе өлім жазасын көздейтін қылмыстар деп аталады және сот юрисдикциясына байланысты әртүрлі болады. Бірақ көбінесе адам өміріне қарсы жасалған ауыр қылмыстарды қамтиды, мысалы: кісі өлтіру, жаппай кісі өлтіру, бала өлтіру, зорлау, терроризм, ұшақ қақпасы, соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар және геноцид. Сонымен қатар, мемлекетке қарсы қылмыстар да бар, мысалы: үкіметті құлатуға талпыну, мемлекетке сатқындық, тыңшылық, бүлік және қарақшылық. Кейбір жағдайларда, рецидив, қасақона жасалған қарақшылық және адам ұрлау, сондай-ақ есірткі тасымалдау, сату және иелену де өлім жазасын көздейтін қылмыстар болып табылады немесе жазаны ауырлатады. Дегенмен, мемлекеттер саяси немесе діни сенімдері мен практикалары үшін, адамның бақылауынан тыс жағдай үшін немесе тиісті процессуалдық процедураларды сақтамайынша, кең ауқымды әрекеттер үшін де жаза ретінде өлім жазасын қолданды. Көптеген елдер өлім жазасын жойғанмен, әлем халқының 60 пайыздан астамы Қытай, Үндістан, АҚШ, Сингапур, Индонезия, Пәкістан, Бангладеш, Нигерия, Египет, Сауд Арабиясы, Иран, Жапония және Тайвань сияқты өлім жазасын сақтап қалған елдерде тұрады. Өлім жазасы – көптеген адамдар, ұйымдар мен діни топтардың этикалық тұрғыдан қабылдануына қатысты әртүрлі пікірлерге бөлінген мәселе. Халықаралық Амнистия ұйымы өлім жазасының адам құқықтарын, атап айтқанда "өмір сүру құқығын" және "азаптау немесе қатыгездік, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяты жоқ күйіндегі қарапайымдықпен қарым-қатынас жасаудан немесе жазалаудан босату құқығын" бұзатынын мәлімдейді. Еуропалық Одақта (ЕО) Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтары туралы Хартиясының 2-бабында өлім жазасын қолдануға тыйым салынған. 46 мүше мемлекеті бар Еуропа Кеңесі өлім жазасын жою үшін жұмыс істеп келеді және 1997 жылдан бері оның қазіргі мүше елдерінде ешқандай өлім жазасы орындалмаған. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 2007 жылдан 2020 жылға дейін өлім жазасын тоқтатуға шақыратын сегіз міндетті емес резолюция қабылдады, сонымен қатар оны толығымен жоюды көздеді.

Killing a person as punishment for a crime

Capital punishment, also known as the death penalty and formerly called judicial homicide, is the state sanctioned practice of killing a person as a punishment for a crime, usually following an authorised, rule governed process to conclude that the person is responsible for violating norms that warrant said punishment. but executions are carried out by many methods, including hanging, shooting, lethal injection, stoning, electrocution, and gassing. Crimes that are punishable by death are known as capital crimes, capital offences, or capital felonies, and vary depending on the jurisdiction, but commonly include serious crimes against a person, such as assassination, mass murder, child murder, aggravated rape, terrorism, aircraft hijacking, war crimes, crimes against humanity, and genocide, along with crimes against the state such as attempting to overthrow government, treason, espionage, sedition, and piracy. Also, in some cases, acts of recidivism, aggravated robbery, and kidnapping, in addition to drug trafficking, drug dealing, and drug possession, are capital crimes or enhancements. However, states have also imposed punitive executions, for an expansive range of conduct, for political or religious beliefs and practices, for a status beyond one's control, or without employing any significant due process procedures. Although the majority of nations have abolished capital punishment, over 60% of the world's population live in countries where the death penalty is retained, such as China, India, the United States, Singapore, Indonesia, Pakistan, Bangladesh, Nigeria, Egypt, Saudi Arabia, Iran, Japan, and Taiwan. Capital punishment is controversial, with many people, organisations, and religious groups holding differing views on whether it is ethically permissible. Amnesty International declares that the death penalty breaches human rights, specifically "the right to life and the right to live free from torture or cruel, inhuman or degrading treatment or punishment." In the European Union (EU), Article 2 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union prohibits the use of capital punishment. The Council of Europe, which has 46 member states, has worked to end the death penalty and no execution has taken place its current member states since 1997. The United Nations General Assembly has adopted, throughout the years from 2007 to 2020, eight non binding resolutions calling for a global moratorium on executions, with a view to eventual abolition.

Тарих

Қылмыскерлер мен диссиденттерді өлім жазасына кесу, жер бетіндегі өркениеттердің басталуынан бері дерлік барлық қоғамдарда қолданылып келген. XIX ғасырға дейін, дамыған түрме жүйелері болмағандықтан, қылмыскерлерді қорқыту және оларды әрекетке қабілетсіз ету үшін тиімді балама көбінесе табылмайтын. Көне заманда өлім жазасын орындаудың өзі жиі азаптаумен байланысты болды, мысалы, дөңгелекті бұзу, кельді тарту, арамен кесу, ілгішпен асып өлтіру, денені төрт бөлікке бөлу, тірідей өртеу, айқышқа шегелеу, терісін жайпап алу, баяу кесу, қайнатып өлтіру, бағанаға шаншарлау, мазаттелло, зеңбірекпен атқылау, шведентронк және шапалақ тарту сияқты әдістер қолданылды. Тек аңыздарда ғана кездесетін әдістерге қанды бүркіт пен қола бұқа жатады. Ресми өлім жазасын қолданудың тарихы жазылған тарихтың бастауына дейін созылады. Көптеген тарихи жазбалар мен түрлі алғашқы тайпалық тәжірибелер өлім жазасының олардың әділеттік жүйесінің бір бөлігі болғанын көрсетеді. Қателік үшін қоғамдық жазалар көбінесе қылмыскердің қан ақысын төлеуін, дене жазасын, жазалауды, қуғын-сүргінді және өлім жазасын қамтыды. Тайпалық қоғамдарда өтемақы төлеу және жазалау көбінесе әділеттің жеткілікті түрі деп есептелді. Көрші тайпалар, рулар немесе қауымдастықтар жасаған қылмыстарға жауап ретінде ресми кешірім сұрау, өтемақы төлеу, қандық қақтығыстар мен тайпалық соғыстар болды. Қандық қақтығыс немесе өш алу, отбасылар немесе тайпалар арасындағы төрелік сәтсіз аяқталғанда немесе төрелік жүйесі болмағанда туындайды. Бұл әділеттік түрі мемлекеттік билік немесе ұйымдасқан дінге негізделген төрелік жүйесінің пайда болуына дейін кең таралған. Бұл қылмыс, жер дауы немесе ар-ұятының кодексінен туындауы мүмкін. "Кері қайтар шаралары, әлеуметтік жиынның өзін қорғау қабілетін көрсетеді және жауларға (сондай-ақ, ықтимал одақтастарға) мүлікке, құқықтарға немесе адамға келтірілген зиян жазасыз қалмайтынын көрсетеді". Өлім жазасын қолданатын көптеген елдерде ол кісі өлтіру, терроризм, соғыс қылмыстары, тыңшылық, мемлекетке опасыздық жасау немесе әскери сот жүйесіне қатысты жаза ретінде қолданылады. Кейбір елдерде зорлау, жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу, неке адалдығын бұзу, инцест, содомия және малмен жыныстық қатынас сияқты жыныстық қылмыстарға, сондай-ақ Худуд, Зина және Қисас сияқты діни қылмыстарға, мысалы, діннен бас тарту (мемлекеттік діннен ресми түрде бас тарту), құдайды қорлау, мохаребе, хираба, Фасад, Мофсед е филарз және сиқыршылық үшін өлім жазасы қарастырылған. Көптеген елдерде есірткі сату және көбінесе есірткіні иелену де өлім жазасына кесіледі. Қытайда адам саудасы, коррупцияның және қаржылық қылмыстардың ауыр жағдайлары өлім жазасымен жазаланады. Әлемнің әр түрлі елдеріндегі әскери соттар, қорқыныш, дезертирлік, бағынбаушылық және бүлік сияқты қылмыстар үшін өлім жазасын берді.

Execution of criminals and dissidents has been used by nearly all societies since the beginning of civilisations on Earth. Until the nineteenth century, without developed prison systems, there was frequently no workable alternative to ensure deterrence and incapacitation of criminals. In pre modern times the executions themselves often involved torture with painful methods, such as the breaking wheel, keelhauling, sawing, hanging, drawing and quartering, burning at the stake, crucifixion, flaying, slow slicing, boiling alive, impalement, mazzatello, blowing from a gun, schwedentrunk, and scaphism. Other methods which appear only in legend include the blood eagle and brazen bull. The use of formal execution extends to the beginning of recorded history. Most historical records and various primitive tribal practices indicate that the death penalty was a part of their justice system. Communal punishments for wrongdoing generally included blood money compensation by the wrongdoer, corporal punishment, shunning, banishment and execution. In tribal societies, compensation and shunning were often considered enough as a form of justice. The response to crimes committed by neighbouring tribes, clans or communities included a formal apology, compensation, blood feuds, and tribal warfare. A blood feud or vendetta occurs when arbitration between families or tribes fails, or an arbitration system is non existent. This form of justice was common before the emergence of an arbitration system based on state or organized religion. It may result from crime, land disputes or a code of honour. "Acts of retaliation underscore the ability of the social collective to defend itself and demonstrate to enemies (as well as potential allies) that injury to property, rights, or the person will not go unpunished." In most countries that practice capital punishment, it is now reserved for murder, terrorism, war crimes, espionage, treason, or as part of military justice. In some countries, sexual crimes, such as rape, fornication, adultery, incest, sodomy, and bestiality carry the death penalty, as do religious crimes such as Hudud, Zina, and Qisas crimes, such as apostasy (formal renunciation of the state religion), blasphemy, moharebeh, hirabah, Fasad, Mofsed e filarz and witchcraft. In many countries that use the death penalty, drug trafficking and often drug possession is also a capital offence. In China, human trafficking and serious cases of corruption and financial crimes are punished by the death penalty. In militaries around the world, courts martial have imposed death sentences for offences such as cowardice, desertion, insubordination, and mutiny.

Ежелгі тарих

Қақтығыстардың тайпалық төрелігін дамытуға көбінесе діни контекстте жасалатын бейбіт келісімдер мен өтемақы жүйесі кіретін еді. Өтемақы алмастыру принципіне негізделген, оған материалдық (мысалы, мал, құл, жер) өтемақы, келін мен күйеу жігіттің алмасуы немесе қандық қарызды төлеу кіруі мүмкін. Келісім шарттары жануардың қанын адамның қанымен ауыстыруға, мүлікті немесе қан ақшасын беруге, ал кейбір жағдайларда өлім жазасына тартуға рұқсат беруі мүмкін. Өлім жазасына ұсынылған адам қылмысты жасаған болуы міндетті емес, себебі әлеуметтік жүйе жеке тұлғаларға емес, рулар мен кландарға негізделген. Қандық даулар, мысалы, викингтердің тінгтері сияқты жиналыстарда реттелген. Қандық даулардан туындаған жүйелер одан да жетілген заң жүйелерімен қатар өмір сүре берді немесе соттар тарапынан мойындалды (мысалы, жекпе-жек арқылы сотталу немесе қан ақша төлеу). Қандық даудың қазіргі заманғы жетілдірілген түрі – дуэль. Әлемнің белгілі бір аймақтарында ежелгі республикалар, монархиялар немесе тайпалық олигархиялар нысанында мемлекеттер пайда болды. Бұл мемлекеттер көбінесе ортақ тілдік, діни немесе туыстық байланыстармен біріктірілген. Бұған қоса, бұл мемлекеттердің кеңеюі көршілес рулар мен мемлекеттерді жаулап алу арқылы жүрді. Соның салдарынан, патшалар, аристократия, қара халық және құлдардың әртүрлі топтары пайда болды. Осыған сәйкес, тайпалық төрелік жүйелері "руларға" емес, әртүрлі "әлеуметтік топтарға" қатысты қарым-қатынастарды ресмилендіретін бірыңғай сот жүйесіне сіңірілді. Ең ерте және ең танымал мысалы – Хаммураби кодексі, ол құрбандар мен қылмыскерлердің әртүрлі тобына сәйкес түрлі жазалар мен өтемақыларды белгіледі. Тора/Ескі өсиет кітабы кісі өлтіру, ұрлық, сиқырмен айналысу, сенбі күнін бұзу, құдайға қарсы сөйлеу және түрлі жыныстық қылмыстар үшін өлім жазасын қарастырған, бірақ дәлелдер нақты өлім жазаларының өте сирек орындалғанын көрсетеді, тіпті олар мүлдем болмаған. Тағы бір мысал – ежелгі Грекия, онда дәстүрлі ауызша заңды алмастырған афиналық заң жүйесін алғаш рет шамамен 621 ж.б.д. Дракон жазған: өлім жазасы өте көп қылмыстарға қолданылған, бірақ Солон кейін Драконның кодексін жойып, жаңа заңдар шығарды, өлім жазасын тек қасақана кісі өлтіру үшін және құрбанның отбасының рұқсатымен ғана сақтап қалды. "Дракониялық" сөзі Драконның заңдарынан шыққан. Римдіктер де көптеген қылмыстар үшін өлім жазасын қолданған.

Elaborations of tribal arbitration of feuds included peace settlements often done in a religious context and compensation system. Compensation was based on the principle of substitution which might include material (for example, cattle, slaves, land) compensation, exchange of brides or grooms, or payment of the blood debt. Settlement rules could allow for animal blood to replace human blood, or transfers of property or blood money or in some case an offer of a person for execution. The person offered for execution did not have to be an original perpetrator of the crime because the social system was based on tribes and clans, not individuals. Blood feuds could be regulated at meetings, such as the Norsemen things. Systems deriving from blood feuds may survive alongside more advanced legal systems or be given recognition by courts (for example, trial by combat or blood money). One of the more modern refinements of the blood feud is the duel. In certain parts of the world, nations in the form of ancient republics, monarchies or tribal oligarchies emerged. These nations were often united by common linguistic, religious or family ties. Moreover, expansion of these nations often occurred by conquest of neighbouring tribes or nations. Consequently, various classes of royalty, nobility, various commoners and slaves emerged. Accordingly, the systems of tribal arbitration were submerged into a more unified system of justice which formalized the relation between the different "social classes" rather than "tribes". The earliest and most famous example is Code of Hammurabi which set the different punishment and compensation, according to the different class or group of victims and perpetrators. The Torah/Old Testament lays down the death penalty for murder, kidnapping, practicing magic, violation of the Sabbath, blasphemy, and a wide range of sexual crimes, although evidence suggests that actual executions were exceedingly rare, if they occurred at all. A further example comes from Ancient Greece, where the Athenian legal system replacing customary oral law was first written down by Draco in about 621 BC: the death penalty was applied for a particularly wide range of crimes, though Solon later repealed Draco's code and published new laws, retaining capital punishment only for intentional homicide, and only with victim's family permission. The word draconian derives from Draco's laws. The Romans also used the death penalty for a wide range of offences.

Ежелгі Грекия

Протагор (оның ойларын Платон баяндайды) кек алу принципін сынады, себебі зиян келтірілген соң, оны ешқандай әрекетпен жоюға болмайды. Егер қоғам өлім жазасын белгілесе, онда ол тек қоғамды қылмыскерден қорғау немесе қорқыту мақсатында ғана қолданылады. "Протагордың білетін жалғыз құқығы – адам құқығы, ол егеменді ұжымдықпен орнатылып, бекітілген және қаланың қолданыстағы заңымен теңестіріледі. Шындығында, ол оны құрметтемейтіндердің барлығына қатысты өлім жазасы арқылы кепілдік береді". Платон өлім жазасын тазалау құралы ретінде қарастырды, өйткені қылмыстар – "ластану". Осылайша, ол заңдарда жануарды өлтіруді немесе адам өліміне себеп болған затты жоюды қажет деп санады. Ол кісі өлтірушілерге қатысты, кісі өлтіру актісінің табиғи емес екенін және қылмыскердің оған толық келісім бермегенін айтты. Кісі өлтіру – жанның ауруы, оны мүмкіндігінше қайта тәрбиелеу керек, ал соңғы шара ретінде, егер оңалту мүмкін болмаса, өлім жазасына кесу керек. Аристотельдің пікірінше, ерік бостандығы адамға тән, сондықтан адам өз әрекеттеріне жауапты. Егер қылмыс жасалса, судья қылмыстың салдарынан құтылуға мүмкіндік беретін жазаны анықтауы керек. Осылайша, ең мойынсұнғыш қылмыскерлерге ақшалай өтемақы төленді және олардың оңалтуға болатыны есептелді. Алайда, басқалары үшін өлім жазасы қажет деп сақты. Бұл философия бір жағынан қоғамды қорғауға, екінші жағынан жасалған қылмыстың салдарынан құтылуға бағытталған. Ол 17 ғасырға дейін, яғни өлім жазасын жою туралы алғашқы ойлар пайда болғанға дейін Батыс қылмыстық құқығына әсер етті.

Ежелгі Рим

Он екі тақта – ежелгі Римнен жеткен заңдар жинағы, олар түрлі қылмыстарға, соның ішінде жала жабу, өрт қою және ұрлық үшін өлім жазасын қарастырады. Республиканың соңғы кезеңінде халық пен заң шығарушылар арасында өлім жазасын кемдету туралы жалпы пікір қалыптасты. Бұл көзқарас өлім жазасының орнына ерікті түрде жер аударуды белгілеуге алып келді, яғни сотталған адам жер аударуды таңдап алуға немесе өлім жазасына кесілуге мүмкіндік алды. Рим Сенатында 63 жылғы желтоқсанда Катилин билікті басып алуға тырысқанда оның одақтастарының тағдыры туралы тарихи пікір-таластар мен дауыс беру өтті. Сол кездегі римдік консул Цицерон, Сенат шешімімен (Senatus consultum ultimum) сотсыз-сусыз заговоршыларды өлтіруді қолдады және көптеген сенаторлар оны қолдады; жазаны орындауға қарсы болған азшылықтың ішіндегі ең белгілісі – Юлий Цезарь болды. Римдік азаматтық құқықтары жоқ шетелдіктер үшін, әсіресе құлдар үшін, олар мүлік ретінде қарастырылғандықтан, мұндай әдет-ғұрыптар ерекше болды. Айқышқа тартып өлтіру – римдіктердің алғаш рет көтеріліс шығарған құлдарға қолданған жазасы, және Республика дәуірінің бойында құлдарға, қарақшыларға және сатқындарға арналды. Жаза, қорлау және үрей тудыру мақсатымен қолданылған, сотталған адам өлуге бірнеше күн жұмсауы мүмкін еді. Айқышқа тартылғандардың денелері әдетте тоқырап, жануарлар жеуі үшін дендеп тоқтатылатын.

Қытай

Тан дәуірінде (618–907) өлім жазасы жойылған кез болды. Бұл 747 жылы Тан императоры Сюаньцзун (712–756 жылдары билік құрған) жасаған. Сюаньцзун өлім жазасын жойғанда, өзінің шенеуніктерiне өлім жазасы қарастырылған қылмыстар үшін кінәлі деп танылғандарды соттағанда, салыстыру арқылы ең жақын регламентке жүгінуді бұйырды. Осылайша, қылмыстың ауырлығына қарай, қатаң қамшымен ұру немесе алыс Линнань аймағына жер аудару өлім жазасының орнына қолданылуы мүмкін. Алайда, өлім жазасы 12 жылдан кейін ғана, 759 жылы Ан Лушань көтерілісіне жауап ретінде қайта орнатылды. Осы кезде Тан дәуірінде тек император ғана қылмыскерлерді өлім жазасына кесуге құқылы болды. Сюаньцзун тұсында өлім жазасы салыстырмалы түрде сирек болды, 730 жылы 24 адам, ал 736 жылы 58 адам өлім жазасына кесілді. Өлім жазасының тағы бір түрі – Лин Чи (ұзақ кесу) немесе мың кесу арқылы өлім, Тан дәуірінің соңынан бастап (шамамен 900 жыл) 1905 жылы жойылғанға дейін қолданылды. Егер бесінші немесе одан жоғары дәрежедегі шенеунік өлім жазасына кесілсе, император оған өлім орнына өз-өзіне қол жұмсауға рұқсат беруі мүмкін. Егер бұл рұқсат берілмесе де, заң бойынша сотталған шенеунікке оның күзетшілері тамақ пен сыра беріп, оны өлім алаңына жаяу жүрудің орнына арбамен жеткізуі керек еді. Тан дәуірінде барлық дерлік өлім жазалары халыққа ескерту ретінде көпшілік алдында орындалды. Өлім жазасына кесілгендердің бастары қадаларда немесе сүңгілерде көрсетілетін. Егер жергілікті билік сотталған қылмыскердің басын кессе, оны жәшікке салып, өлімнің фактісін растау үшін елордаға жіберетін. Ерте заманауи Еуропада колдовствоға қатысты жаппай үрей Еуропаны, кейін Солтүстік Америкадағы еуропалық колонияларды қамтыды. Осы кезеңде зұлым шайтандық колдовшылар христиандыққа ұйымдасқан қауіп төндіріп отыр деген кең таралған пікір болды. Нәтижесінде ондаған мың әйелдер колдовство үшін қудаланды және ерте заманауи кезеңдегі (15-18 ғасырлар аралығында) сот процестері арқылы өлім жазасына кесілді. Өлім жазасы содомия сияқты жыныстық қылмыстарға да қатысты. Исламның ерте тарихында (7-11 ғасырлар) содомияға қатысты жазалар туралы "күнәлі (бірақ өзара қайшы) хабарлар" (атар) бар. Рашид халифатының бірінші халифасы Әбу Бәкір кінәлінің үстіне қабырға құлатуды немесе оны тірідей өртеп жіберуді ұсынған көрінеді. Бағдадтағы Аббасид халифалары сияқты басқа ортағасырлық мұсылман басшылары (әсіресе әл-Мутадид) жазалауда көбінесе қатыгездік танытты. Ерте заманауи Англияда 1533 жылғы "Буджери" заңы "буджери" үшін жаза ретінде асылуды қарастырды. Джеймс Пратт пен Джон Смит 1835 жылы содомия үшін өлім жазасына кесілген соңғы екі ағылшын болды. 1636 жылы Плимут колониясын басқарған пуритандық заңдар содомия мен бужери үшін өлім жазасын қарастырды. 1641 жылы Массачусетс шығанағының колониясы осы заңды қабылдады. 19 ғасыр бойы АҚШ штаттары содомия заңдарынан өлім жазасын алып тастады, Оңтүстік Каролина 1873 жылы соңғысы болды. Тарихшылар ерте орта ғасырларда араб мұсылман әскерлері басып алған жерлердегі христиан халқы араб мұсылман шенеуніктері мен билеушілерінің қолынан діни кемсітушілікке, діни қуғын-сүргінге, діни зорлық-зомбылыққа және шейіттікке көп рет ұшырағанын мойындайды. "Кітап халқы" ретінде мұсылмандық биліктегі христиандар дхимми мәртебесіне ие болды (жүйделер, самариялықтар, гностиктер, мандейлер және зороастрийлермен бірге), бұл мұсылмандардың мәртебесінен төмен болды. Сондықтан христиандар мен басқа да діни азшылықтар діни кемсітушілікке және діни қуғын-сүргінге ұшырады, оларға араб мұсылмандары басып алған жерлерде өлім жазасы төндірілген жағдайда дінді уағыздауға тыйым салынды (христиандар үшін христиандықты уағыздауға немесе таратуға тыйым салынды), оларға қару ұстауға, белгілі бір кәсіптерді істеуге тыйым салынды және арабтардан ерекшелену үшін басқаша киінуге міндетті болды.

There was a time in the Tang dynasty (618–907) when the death penalty was abolished. This was in the year 747, enacted by Emperor Xuanzong of Tang (r. 712–756). When abolishing the death penalty, Xuanzong ordered his officials to refer to the nearest regulation by analogy when sentencing those found guilty of crimes for which the prescribed punishment was execution. Thus, depending on the severity of the crime a punishment of severe scourging with the thick rod or of exile to the remote Lingnan region might take the place of capital punishment. However, the death penalty was restored only 12 years later in 759 in response to the An Lushan Rebellion. At this time in the Tang dynasty only the emperor had the authority to sentence criminals to execution. Under Xuanzong capital punishment was relatively infrequent, with only 24 executions in the year 730 and 58 executions in the year 736. A further form of execution called Ling Chi (slow slicing), or death by/of a thousand cuts, was used from the close of the Tang dynasty (around 900) to its abolition in 1905. When a minister of the fifth grade or above received a death sentence the emperor might grant him a special dispensation allowing him to commit suicide in lieu of execution. Even when this privilege was not granted, the law required that the condemned minister be provided with food and ale by his keepers and transported to the execution ground in a cart rather than having to walk there. Nearly all executions under the Tang dynasty took place in public as a warning to the population. The heads of the executed were displayed on poles or spears. When local authorities decapitated a convicted criminal, the head was boxed and sent to the capital as proof of identity and that the execution had taken place. In early modern Europe, a mass panic regarding witchcraft swept across Europe and later the European colonies in North America. During this period, there were widespread claims that malevolent Satanic witches were operating as an organised threat to Christendom. As a result, tens of thousands of women were prosecuted for witchcraft and executed through the witch trials of the early modern period (between the 15th and 18th centuries). The death penalty also targeted sexual offences such as sodomy. In the early history of Islam (7th–11th centuries), there is a number of "purported (but mutually inconsistent) reports" (athar) regarding the punishments of sodomy ordered by some of the early caliphs. Abu Bakr, the first caliph of the Rashidun Caliphate, apparently recommended toppling a wall on the culprit, or else burning him alive, Other medieval Muslim leaders, such as the Abbasid caliphs in Baghdad (most notably al Mu'tadid), were often cruel in their punishments. In early modern England, the Buggery Act 1533 stipulated hanging as punishment for "buggery". James Pratt and John Smith were the last two Englishmen to be executed for sodomy in 1835. In 1636 the laws of Puritan governed Plymouth Colony included a sentence of death for sodomy and buggery. The Massachusetts Bay Colony followed in 1641. Throughout the 19th century, U. S. states repealed death sentences from their sodomy laws, with South Carolina being the last to do so in 1873. Historians recognise that during the Early Middle Ages, the Christian populations living in the lands invaded by the Arab Muslim armies between the 7th and 10th centuries suffered religious discrimination, religious persecution, religious violence, and martyrdom multiple times at the hands of Arab Muslim officials and rulers. As People of the Book, Christians under Muslim rule were subjected to dhimmi status (along with Jews, Samaritans, Gnostics, Mandeans, and Zoroastrians), which was inferior to the status of Muslims. Christians and other religious minorities thus faced religious discrimination and religious persecution in that they were banned from proselytising (for Christians, it was forbidden to evangelise or spread Christianity) in the lands invaded by the Arab Muslims on pain of death, they were banned from bearing arms, undertaking certain professions, and were obligated to dress differently in order to distinguish themselves from Arabs.

Ағартушылық философия

Орта ғасырларда өлім жазасының тәубалық қыры ескерілгенімен, Lumières дәуірінде бұл қағида сақталмайды. Олар адамның қоғамдағы орнын енді ерекше құдайлық заңмен емес, азамат пен қоғам арасында туған кезде орнатылған келісім-шарт арқылы анықтайды, яғни әлеуметтік келісім-шарт. Осыдан бастап өлім жазасының қоғамға оның үрейлендіру арқылы тигізетін пайдасы мен қылмыскерлерден қорғау құралы ретінде қарастырылуы тиіс.

Қазіргі заман

Соңғы бірнеше ғасырларда, қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің пайда болуымен, әділдік табиғи және заңды құқықтар тұжырымдамасымен тығыз байланысты болды. Осы кезеңде тұрақты полиция күштері мен тұрақты түзету мекемелерінің саны артты. Қылмыстық құқықтағы пайдалылыққа негізделген рационалды таңдау теориясы, жазаны қорқыту құралы ретінде, емес, жазалау ретінде негіздеп түсіндіреді және оның бастауы Cesare Beccaria-ға дейін жетеді. Оның ықпалды «Қылмыстар мен жазалар туралы» (1764) трактаты өлім жазасын жоюды талап еткен өлім жазасының алғашқы толыққанды талдауы болды. Англияда қазіргі заманғы утилитаризмнің негізін қалаушы Джереми Бентам (1748–1832) өлім жазасын жоюға шақырды. Бекария, сондай-ақ кейін Чарльз Диккенс және Карл Маркс жаза орындалатын уақытта және жерде зорлық-зомбылық қылмыстарының өсуін байқады. Бұл құбылысты ресми түрде мойындау нәтижесінде жазалаулар түрмелерде, көпшілік көзден тыс жерде жүзеге асырыла бастады. Англияда 18 ғасырда полиция болмағандықтан, Парламент 200-ден астам қылмысқа өлім жазасын қарастырды. Бұл көбінесе мүліктік қылмыстар еді, мысалы, жеміс бағындағы алмұрт ағашын кесу. 1820 жылы олардың саны 160-қа жетті, оның ішінде дүкеннен ұрлық, ұсақ ұрлық немесе мал ұрлығы сияқты қылмыстар бар еді. «Қанды кодекс» деп аталатын осы жазаның қатыгездігін кейде сот присяжныйлары айыптаудан бас тарту арқылы немесе сот судьялары ұсақ ұрлық жағдайында заңмен белгіленген шектен төмен құнын белгілеу арқылы жұмсартты.

20 ғасыр

Нацистік Германияда өлім жазасының үш түрі болды: дарға асу, бас кесу және ату. Сонымен қатар, қазіргі заманғы әскери ұйымдар әскери тәртіпті сақтау үшін өлім жазасын пайдаланды. Бұрын батылдық танытпау, рұқсатсыз кетіп қалу, дезертирлік, бұйрыққа бағынбау, жаудың атынан жасыру және бұйрықтарды орындамау жиі өлім жазасына кесілетін қылмыстар болып саналды (децимация және қолғаппен ұру жазалары қараңыз). Оқ ату қарулары кеңінен қолданысқа енгеннен бері, атыс жасағы да атқару тәсілінің бірі болды, бірақ кейбір елдер басқа немесе мойынға бір оқпен атқаруды қолданады. Әртүрлі авторитарлық мемлекеттер өлім жазасын саяси қуғынның тиімді құралы ретінде пайдаланды. Иосиф Сталиннің тазарту науқанының маман сарапшысы Роберт Конквесттің мәлімдемесіне сәйкес, 1936-1938 жылдардағы Ұлы тазарту кезінде бір миллионнан астам совет азаматы атылып өлтірілді, олардың көпшілігі басқа артынан оқ тиіп көз жұмды. Мао Цзэдун Қытайдағы Мәдени революция кезінде (1966–1976) "800 000" адамның өлім жазасына кесілгенін жария етті. Мұндай шектен шығуларға жауап ретінде, азаматтық құқықтар ұйымдары адам құқықтары және өлім жазасын жою мәселесіне көбірек мән берді.

Қазіргі заман

Континенттер бойынша, бірін қоспағанда, барлық Еуропа мемлекеттері өлім жазасын жойды; name=Belarus. Океания мемлекеттерінің көпшілігі де оны жойды; content=Австралия және Жаңа Зеландияны қоса алғанда. Америка құрлығындағы көптеген мемлекеттер оны қолдануды тоқтатты, content=Латын Америкасының көптеген мемлекеттері мен Канада өлім жазасын толығымен жойды, ал Бразилия және Гватемала сияқты бірнеше мемлекеттер оны тек ерекше жағдайларда ғана (мысалы, соғыс уақытында жасалған мемлекетке қарсы қылмыс сияқты) қолдануға рұқсат береді; name=Americas, ал бірнеше мемлекеттер оны әлі де сақтап қалды; content=Америка Құрама Штаттары және Кариб теңізі елдері; name=US&Carib. Африка елдерінің жартысынан азы оны сақтап қалды; content=Мысалы, Оңтүстік Африка 1995 жылы өлім жазасын жойды, ал Ботсвана мен Замбия оны сақтап қалды; name=Africa, ал Азия елдерінің көпшілігі оны сақтап қалды, мысалы, Қытай, Жапония және Үндістан. Жою жиі саяси өзгерістерге байланысты қабылданды, мысалы, елдер авторитаризмнен демократияға ауысқанда немесе ол ЕО-ға кіру шарты болған кезде. Америка Құрама Штаттары ерекше жағдай: кейбір штаттарда ондаған жылдар бойы өлім жазасына тыйым салынған, ең алғашқысы Мичиган, ол 1846 жылы жойылған, ал басқа штаттар оны әлі күнге дейін белсенді түрде қолданады. Америка Құрама Штаттарында өлім жазасы қызу талқыланып жатқан даулы мәселе болып қала береді. Өлім жазасын сақтап қалған елдерде, кейде сот қателігі болған кезде талқылау қайта жанданады, бірақ бұл өлім жазасын жоюға емес, сот процесін жақсартуға бағытталған заңнамалық күш-жігерді тудырады. Өлім жазасын жойған елдерде бұл пікірталасты кейде айрықша қатыгездікпен жасалған кісі өлтірулер жандандырады, бірақ оны жойғаннан кейін оны қайтадан алып келген елдер аз. Алайда, қылмыстың, мысалы, кісі өлтірудің немесе террористік шабуылдардың көбейгені кейбір елдерді өлім жазасына мораторийді тиімді түрде тоқтатуға итермеледі. Бір көрнекті мысал - Пәкістан, ол 2014 жылдың желтоқсанында Пешауардағы мектепте болған қазадан кейін алты жылдық мораторийді тоқтатты. Содан бері Пәкістан 400-ден астам сотталғанды өлім жазасына кесті. 2017 жылы екі ірі ел, Түркия мен Филиппин, өздерінің басшыларының өлім жазасын қайта енгізуге қадам жасағанын көрді. Сол жылы Филиппинде заңның қабылдануы Сенаттың мақұлдауына ие бола алмады. 2021 жылғы 29 желтоқсанда 20 жылдық мораторийден кейін Қазақстан үкіметі Президент Қасым Жомарт Тоқаевтың қол қойған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өлім жазасын жою туралы өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңын қабылдады, бұл «Тыңдайтын мемлекет» бастамасы аясында қазақ құқықтық жүйесінің кешенді реформаларының бір бөлігі болып табылады.

By continent, all European states but one have abolished capital punishment;name=Belarus.|content=Belarus many Oceanian states have abolished it;content=including Australia and New Zealand.|name=ANZ most states in the Americas have abolished its use,content=Most Latin American states and Canada have completely abolished capital punishment, while a few such as Brazil and Guatemala allow for it only in exceptional situations (such as treason committed during wartime).|name=Americas while a few actively retain it;content=The United States and some Caribbean countries.|name=US&Carib. less than half of countries in Africa retain it;content=For example South Africa abolished the death penalty in 1995, while Botswana and Zambia retain it.|name=Africa and the majority of countries in Asia retain it, for example, China, Japan and India. Abolition was often adopted due to political change, as when countries shifted from authoritarianism to democracy, or when it became an entry condition for the EU. The United States is a notable exception: some states have had bans on capital punishment for decades, the earliest being Michigan, where it was abolished in 1846, while other states still actively use it today. The death penalty in the United States remains a contentious issue which is hotly debated. In retentionist countries, the debate is sometimes revived when a miscarriage of justice has occurred though this tends to cause legislative efforts to improve the judicial process rather than to abolish the death penalty. In abolitionist countries, the debate is sometimes revived by particularly brutal murders, though few countries have brought it back after abolishing it. However, a spike in serious, violent crimes, such as murders or terrorist attacks, has prompted some countries to effectively end the moratorium on the death penalty. One notable example is Pakistan which in December 2014 lifted a six year moratorium on executions after the Peshawar school massacre during which 132 students and 9 members of staff of the Army Public School and Degree College Peshawar were killed by Tehrik i Taliban Pakistan terrorists, a group distinct from the Afghan Taliban, who condemned the attack. Since then, Pakistan has executed over 400 convicts. In 2017, two major countries, Turkey and the Philippines, saw their executives making moves to reinstate the death penalty. In the same year, passage of the law in the Philippines failed to obtain the Senate's approval. On 29 December 2021, after a 20 year moratorium, the Kazakhstan government enacted the 'On Amendments and Additions to Certain Legislative Acts of the Republic of Kazakhstan on the Abolition of the Death Penalty' signed by President Kassym Jomart Tokayev as part of series of Omnibus reformations of the Kazak legal system 'Listening State' initiative.

Жою тарихы

724 жылы Жапонияда император Шому билігінде өлім жазасына тыйым салынды, бірақ бұл тыйым бірнеше жыл ғана сақталды. 818 жылы император Сага синтоизмнің ықпалымен өлім жазасын жойды, ол 1156 жылға дейін күшінде болды. Қытайда 747 жылы Тан әулетінің императоры Сюаньцзун өлім жазасын тоқтатып, оны жер аудару немесе жазалаумен алмастырды. Дегенмен, бұл тыйым 12 жылға ғана созылды. Англияда 1395 жылы жазылған лоллардтардың "Он екі қорытындысында" өлім жазасына қарсылық білдірілді. 1516 жылы жарық көрген Томас Мордың "Утопия" еңбегінде өлім жазасының артық-кемдігі диалог түрінде талқыланды, бірақ нақты қорытындыға келмеді. Мор 1535 жылы мемлекетке опасыздық жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Өлім жазасына қарсылықтың жаңа толқыны итальяндық Чезаре Бекарияның 1764 жылы жарық көрген "Қылмыстар және жазалар" кітабынан бастау алды. Осы кітабында Бекария тек әділетсіздікті ғана емес, сонымен қатар қоғамдық игіліктен тұрғысынан азаптау мен өлім жазасының нәтижесіз екенін көрсетуге тырысты. Кітаптың ықпалымен Габсбург әулетінің болашақ императоры, Австрияның ұлы герцогы Леопольд II сол кездегі тәуелсіз Тоскана Ұлы Герцогтігінде өлім жазасын жойды, бұл заманауи дәуірдегі тұрақты жоюдың алғашқы мысалы болды. 1786 жылдың 30 қарашасында Леопольд өлім жазасын жойған жаңа қылмыстық кодексті бекітіп, өлім жазасын орындауға арналған барлық құралдарды жоюға бұйрық берді. 2000 жылы Тоскананың аймақтық билігі осы оқиғаны еске алу үшін 30 қарашаны жыл сайынғы мереке күні деп белгіледі. Бүгінде әлемнің 300-ге жуық қаласы осы күнді "Өмір үшін қалалар" күні ретінде атап өтеді. Ұлыбританияда 1965 жылы бес жылдық тәжірибелік кезеңде және 1969 жылы тұрақты түрде адам өлтіру үшін өлім жазасы жойылды (сатқындық, зорлық-зомбылықпен пираттық, корольдік кемежайндарда өрт сөндіру және соғыс уақытындағы әскери қылмыстардан басқа). 1998 жылы ол барлық қылмыстар үшін жойылды. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 2003 жылы күшіне енген 13-протоколы, оған қатысушы мемлекеттер үшін, соның ішінде 2004 жылдан бастап Ұлыбритания үшін барлық жағдайда өлім жазасын тыйым салады. Полицаның классикалық республикасында 1440 жылғы Полица жарғысында өмір негізгі құқық ретінде қамтамасыз етілді. Қысқа ғұмырлы революциялық Рим республикасы 1849 жылы өлім жазасын тоқтатып, Венесуэла 1863 жылы, ал Сан-Марино 1865 жылы оның үлгісін қайталады. Сан-Маринода соңғы рет өлім жазасы 1468 жылы орындалған. Португалияда 1852 және 1863 жылдардағы заң жобаларынан кейін 1867 жылы өлім жазасы жойылды. Бразилияда соңғы жазалау 1876 жылы болды, содан кейін император Педро II барлық үкімдерді азаттықтан айыруға ауыстырды, олар 1891 жылы бейбіт уақыттағы азаматтық және әскери қылмыстар үшін жойылғанға дейін сақталды. Бейбіт уақытта жасалған қылмыстар үшін жаза екі рет (1938-1953 және 1969-1978) қайтадан енгізіліп, кейіннен жойылды, бірақ бұл жағдайларда ол "ішкі соғыс" деп саналатын терроризм немесе бүлдірушілік әрекеттермен шектелді және барлық үкімдер жеңілдетілді және орындалмады. Өлім жазасы 1976 жылы Канадада (кейбір әскери қылмыстардан басқа, 1998 жылы толық жойылған), 1981 жылы Францияда және 1973 жылы Австралияда (Батыс Австралия штаты 1984 жылға дейін жазаны сақтап қалды) жойылды. Оңтүстік Австралияда сол кездегі премьер-министр Дунстанның басшылығымен 1935 жылғы Қылмыстық заңды біріктіру туралы заңға өзгеріс енгізіліп, өлім жазасы 1976 жылы өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылды. 1977 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы бүкіл әлемде "өлім жазасын жою мақсатында, өлім жазасы қолданылуы мүмкін қылмыстардың санын біртіндеп азайту қажеттігін" ресми қаулыда бекітті. АҚШ-та 1846 жылдың 18 мамырында Мичиган штаты өлім жазасын тоқтатып, алғашқы штат болды. 1972 және 1976 жылдар аралығында Форман мен Джорджия ісі бойынша өлім жазасы конституцияға қайшы деп танылды, бірақ 1976 жылғы Грегг пен Джорджия ісі бойынша белгілі бір жағдайларда өлім жазасына рұқсат берілді. Аткинс пен Вирджиния (2002; зиякерлік қабілеті шектеулі адамдар үшін өлім жазасы конституциялық емес) және Ропер мен Симмонс (2005; қылмыс жасалған кезде күдікті 18 жасқа толмаған болса, өлім жазасы конституциялық емес) істері бойынша өлім жазасына қосымша шектеулер салынды. АҚШ-та 50 штаттың 23-і мен Вашингтон округі өлім жазасын жойды. Көптеген елдер өлім жазасын заң жүзінде немесе іс жүзінде алып тастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері өлім жазасын жоюға бағытталған үрдіс күшейді. 108 ел өлім жазасын толық жойды, тағы жеті ел оны барлық қылмыстар үшін жойды, бірақ ерекше жағдайларда сақтап қалды, ал 26 ел соңғы 10 жылда оны қолданбағандықтан іс жүзінде жойды және оны орындамау саясатын ұстанды деп саналады.

In 724 AD in Japan, the death penalty was banned during the reign of Emperor Shōmu but the abolition only lasted a few years. In 818, Emperor Saga abolished the death penalty under the influence of Shinto and it lasted until 1156. In China, the death penalty was banned by Emperor Xuanzong of Tang in 747, replacing it with exile or scourging. However, the ban only lasted 12 years. In England, a public statement of opposition was included in The Twelve Conclusions of the Lollards, written in 1395. Sir Thomas More's Utopia, published in 1516, debated the benefits of the death penalty in dialogue form, coming to no firm conclusion. More was himself executed for treason in 1535. More recent opposition to the death penalty stemmed from the book of the Italian Cesare Beccaria Dei Delitti e Delle Pene ("On Crimes and Punishments"), published in 1764. In this book, Beccaria aimed to demonstrate not only the injustice, but even the futility from the point of view of social welfare, of torture and the death penalty. Influenced by the book, Grand Duke Leopold II of Habsburg, the future Emperor of Austria, abolished the death penalty in the then independent Grand Duchy of Tuscany, the first permanent abolition in modern times. On 30 November 1786, after having de facto blocked executions (the last was in 1769), Leopold promulgated the reform of the penal code that abolished the death penalty and ordered the destruction of all the instruments for capital execution in his land. In 2000, Tuscany's regional authorities instituted an annual holiday on 30 November to commemorate the event. The event is commemorated on this day by 300 cities around the world celebrating Cities for Life Day. In the United Kingdom, it was abolished for murder (leaving only treason, piracy with violence, arson in royal dockyards and a number of wartime military offences as capital crimes) for a five year experiment in 1965 and permanently in 1969, the last execution having taken place in 1964. It was abolished for all offences in 1998. Protocol 13 to the European Convention on Human Rights, first entering into force in 2003, prohibits the death penalty in all circumstances for those states that are party to it, including the United Kingdom from 2004. In the post classical Republic of Poljica, life was ensured as a basic right in its Poljica Statute of 1440. The short lived revolutionary Roman Republic banned capital punishment in 1849. Venezuela followed suit and abolished the death penalty in 1863 and San Marino did so in 1865. The last execution in San Marino had taken place in 1468. In Portugal, after legislative proposals in 1852 and 1863, the death penalty was abolished in 1867. The last execution in Brazil was 1876; from then on all the condemnations were commuted by the Emperor Pedro II until its abolition for civil offences and military offences in peacetime in 1891. The penalty for crimes committed in peacetime was then reinstated and abolished again twice (1938–1953 and 1969–1978), but on those occasions it was restricted to acts of terrorism or subversion considered "internal warfare" and all sentences were commuted and not carried out. Abolition occurred in Canada in 1976 (except for some military offences, with complete abolition in 1998); in France in 1981; and in Australia in 1973 (although the state of Western Australia retained the penalty until 1984). In South Australia, under the premiership of then Premier Dunstan, the Criminal Law Consolidation Act 1935 (SA) was modified so that the death sentence was changed to life imprisonment in 1976. In 1977, the United Nations General Assembly affirmed in a formal resolution that throughout the world, it is desirable to "progressively restrict the number of offences for which the death penalty might be imposed, with a view to the desirability of abolishing this punishment". In the United States, Michigan was the first state to ban the death penalty, on 18 May 1846. The death penalty was declared unconstitutional between 1972 and 1976 based on the Furman v. Georgia case, but the 1976 Gregg v. Georgia case once again permitted the death penalty under certain circumstances. Further limitations were placed on the death penalty in Atkins v. Virginia (2002; death penalty unconstitutional for people with an intellectual disability) and Roper v. Simmons (2005; death penalty unconstitutional if defendant was under age 18 at the time the crime was committed). In the United States, 23 of the 50 states and Washington, D. C. ban capital punishment. Many countries have abolished capital punishment either in law or in practice. Since World War II, there has been a trend toward abolishing capital punishment. Capital punishment has been completely abolished by 108 countries, a further seven have done so for all offences except under special circumstances and 26 more have abolished it in practice because they have not used it for at least 10 years and are believed to have a policy or established practice against carrying out executions.

Қазіргі қоғамның пікірі

Халықтың өлім жазасына қатысты пікірі елге және қылмыстың сипатына қарай айтарлықтай өзгереді. Өлім жазасына қарсы пікір білдіргендер басым елдердің қатарында Норвегия бар, онда оны тек 25% қолдайды. Француздардың, финдердің және итальяндықтардың көпшілігі де өлім жазасына қарсы. 2020 жылы американдықтардың 55% кісі өлтіргені үшін өлім жазасын қолдаған, бұл көрсеткіш 2016 жылы 60%, 2010 жылы 64%, 2006 жылы 65% және 2001 жылы 68% болған. 2020 жылы итальяндықтардың 43% өлім жазасын қолдаған. Тайваньда жүргізілген сауалнамалар мен зерттеулер өлім жазасына қолдау деңгейі 80% екенін көрсетіп тұр. Тайваньның Ұлттық даму кеңесі 2016 жылы жүргізген сауалнамаға сәйкес, тайваньдықтардың 88% өлім жазасын жоюға қарсы. Бұл тәжірибені жалғастыруы жергілікті құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. 2010 жылдары Үндістанда зорлаудың бірнеше қатыгез оқиғаларына байланысты өлім жазасын қолдау және сот үкімдері артып, бірақ нақты өлім жазасы салыстырмалы түрде сирек орындалады. Оңтүстік Африкада, өлім жазасы жойылған елде өткізілген сауалнамаға сәйкес, мыңжылдықтардың 76% зорлау және кісі өлтірудің өсуіне байланысты өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды. 2017 жылы жасалған сауалнама көрсеткендей, жас мексикалықтар ескі буынға қарағанда өлім жазасын қолдауға көбірек бейім. Бразилиялықтардың 57% өлім жазасын қолдайды. Өлім жазасын қолдау көрсеткіші ең жоғары жас тобы – 25-34 жас аралығындағылар, олардың 61% оны қолдайды. Research Co. компаниясының 2023 жылғы сауалнамасы бойынша, канадалықтардың 54% өз елінде кісі өлтіру үшін өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды. 2021 жылдың сәуір айында жасалған сауалнама көрсеткендей, британдықтардың 54% Ұлыбританияда терроризмге кінәлі деп танылғандарға өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды, ал 23% қарсы. 2020 жылы Ipsos/Sopra Steria жүргізген сауалнамаға сәйкес, француз халқының 55% өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды, бұл көрсеткіш 2019 жылы 44% болған.

The public opinion on the death penalty varies considerably by country and by the crime in question. Countries where a majority of people are against execution include Norway, where only 25% support it. Most French, Finns, and Italians also oppose the death penalty. In 2020, 55% of Americans supported the death penalty for an individual convicted of murder, down from 60% in 2016, 64% in 2010, 65% in 2006, and 68% in 2001. In 2020, 43% of Italians expressed support for the death penalty. In Taiwan, polls and research have consistently shown strong support for the death penalty at 80%. This includes a survey conducted by the National Development Council of Taiwan in 2016, showing that 88% of Taiwanese people disagree with abolishing the death penalty. Its continuation of the practice drew criticism from local rights groups. The support and sentencing of capital punishment has been growing in India in the 2010s due to anger over several recent brutal cases of rape, even though actual executions are comparatively rare. A poll in South Africa, where capital punishment is abolished, found that 76% of millennial South Africans support re introduction of the death penalty due to increasing incidents of rape and murder. A 2017 poll found younger Mexicans are more likely to support capital punishment than older ones. 57% of Brazilians support the death penalty. The age group that shows the greatest support for execution of those condemned is the 25 to 34 year old category, in which 61% say they support it. A 2023 poll by Research Co. found that 54% of Canadians support reinstating the death penalty for murder in their country. In April 2021 a poll found that 54% of Britons said they would support reinstating the death penalty for those convicted of terrorism in the UK, while 23% of respondents said they would be opposed. In 2020, an Ipsos/Sopra Steria survey showed that 55% of the French people support re introduction of the death penalty; this was an increase from 44% in 2019.

Жасөспірім қылмыскерлер

Жасөспірім қылмыскерлерге (қылмыс жасаған кезде 18 жасқа толмаған қылмыскерлерге) өлім жазасы қолданылуы азайып барады. Кейбір елдерде кәмелетке толған жас 18-ге дейін болмағандықтан немесе заңда нақты анықталмағандықтан, 1990 жылдан бері он ел қылмыс жасаған кезде кәмелетке толмаған деп саналған қылмыскерлерді атты: Қытай, Бангладеш, Конго Демократиялық Республикасы, Иран, Ирак, Жапония, Нигерия, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Судан, АҚШ және Йемен. Қытай, Пәкістан, АҚШ, Сауд Арабиясы және Йеменде жасқа қатысты шектеу 18-ге дейін көтерілді. Amnesty International халықаралық ұйымы сол уақыттан бері бірнеше елде кәмелетке толмағандар мен кәмелетке толмағандардың қылмыстарын жасағаны үшін сотталғандардың 61 өлім жазасына кесілгенін тіркеді. Қытайда 18 жасқа толмағандарды өлім жазасына кесуге рұқсат етілмейді, бірақ балаларды өлім жазасына кесу оқиғалары болған. 1556 жылдың 18 шілдесінде немесе сол маусымда өлім жазасына кесілген ең кішкентай балалардың бірі Перотин Массидің сәбиі болды. Оның анасы Гернси шейіттерінің бірі болды, ол ерестік үшін жазаланды, ал әкесі аралдан бұрын қашып кеткен болатын. Бір күндік жасқа толмаған балаға сот орындаушысы Хельер Госселин жақында тұрған діни қызметкерлердің кеңесі бойынша, баланы өртеп жіберу керек деп бұйырды, өйткені ол анасынан моральдық бұзылысты мұрагерлік еткен, ол өлім жазасы орындалып жатқанда дүниеге келген. 1642 жылдан бастап Америкада қазіргі күнге дейін АҚШ-та әртүрлі отарлаушы билік органдары мен (Америкалық революциядан кейін) федералды үкімет 365 жас қылмыскерді атты деп есептеледі. АҚШ Жоғарғы Соты Томпсонның Оклахома штатына қарсы ісі (1988) бойынша 16 жасқа толмаған қылмыскерлерге өлім жазасын, ал Ропердің Симмонсқа қарсы ісі (2005) бойынша барлық кәмелетке толмағандарға өлім жазасын жойды. 1794 жылы Пруссияда 14 жасқа дейінгі балалар өлім жазасынан босатылды. Бавариялық электорат 1751 жылы 11 жасқа дейінгі балалар үшін, ал Бавария Корольдігі 1813 жылы 16 жасқа дейінгі балалар мен жасөспірімдер үшін өлім жазасын алып тастады. Пруссияда бұл шектеу 1851 жылы 16 жасқа дейінгі жастарға да қолданылды. Алғаш рет 1871 жылы Солтүстік Германия Конфедерациясы барлық кәмелетке толмағандарды өлім жазасына кесуден бас тартты, оны 1872 жылы Германия империясы жалғастырды. Нацистік Германияда 1939 жылы 16 мен 17 жас аралығындағы жасөспірімдер үшін өлім жазасы қайтадан енгізілді. 1943 жылы бұл 12 жастан 17 жасқа дейінгі балалар мен жастарға қатысты. Кәмелетке толмағандарға өлім жазасы Батыс Германияда, сонымен қатар жалпы алғанда, 1949 жылы, ал Шығыс Германияда 1952 жылы жойылды. Габсбургтер монархиясының тұсында орналасқан мұрагерлік жерлер, Австрия Силезиясы, Богемия және Моравияда 1770 жылы 11 жасқа дейінгі балаларға өлім жазасы қолданылмайды. Өлім жазасы, сондай-ақ кәмелетке толмағандар үшін, 1787 жылы төтенше жағдай немесе әскери заңнан басқа, олар туралы түсініксіз. Ол 14 жастан асқан жасөспірімдер үшін 1803 жылы қайта енгізілді, ал жалпы қылмыстық заң бойынша 1852 жылы 20 жылға дейін көтерілді. Бұл бостандық және 1855 жылы әскери заң бойынша 14 жылға дейін соғыс кезінде болуы мүмкін, сонымен қатар бүкіл Австрия империясына енгізілді. Хельветтік республикада 1799 жылы 16 жасқа дейінгі балалар мен жасөспірімдерге өлім жазасы жойылды, бірақ ел 1803 жылы таратылды, ал заң кантондық деңгейде ауыстырылмаса, күшінде қалуы мүмкін. Берн кантонында барлық кәмелетке толмағандар кем дегенде 1866 жылы өлім жазасынан босатылды. Фрибургте өлім жазасы, оның ішінде кәмелетке толмағандар үшін, 1849 жылға дейін жойылды. Тичинода 1816 жылы 20 жасқа дейінгі жасөспірімдер мен жасөспірімдер үшін бұл заң жойылды. 1835 жылы Цюрихта өлім жазасынан босату 19 жасқа дейінгі жасөспірімдер мен жас ересектерге қатысты болды. 1942 жылы қылмыстық заңда өлім жазасы, сондай-ақ кәмелетке толмағандар үшін жойылды, бірақ 1928 жылдан бастап 14 жастан асқан жастарға соғыс кезінде әскери заңда сақталды. Егер аталған тақырыпта бұдан бұрын өзгеріс жасалмаса, 1979 жылы жасөспірімдер соғыс кезінде әскери заң бойынша өлім жазасына тартылмайтын болды. 2005 жылдан 2008 жылдың мамырына дейін Иран, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Судан және Йемен қылмыскер балаларды өлім жазасына тартқан, бұл Иранда ең көп. 2013 жылдан 2021 жылға дейін Хасан Рухани Иран президенті болған кезде кем дегенде 3 602 өлім жазасы орындалды. Бұл 34 кәмелетке толмаған қылмыскердің өлім жазасына кесілгенін қамтиды. Балаларға өлім жазасын қолдануға тыйым салатын Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары конвенциясының 37(а) бабына барлық елдер қол қойған және барлық қол қойғандар ратификациялаған, АҚШ (АҚШ Жоғарғы Сотының осы практиканы жойған шешімдеріне қарамастан). Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтарын ілгерілету және қорғау жөніндегі комиссиясы жасөспірімдерге өлім жазасы міндетті халықаралық құқықтың қағидасына қайшы келеді деп санайды. Көптеген елдер Біріккен Ұлттар Ұйымының Азаматтық және саяси құқықтар халықаралық келісіміне де мүше (оның 6.5-бабында «18 жасқа толмаған адамдар жасаған қылмыстар үшін өлім жазасы тағайындалмайды» делінген). Иран Балалар құқықтары конвенциясын және Азаматтық және саяси құқықтар халықаралық келісімін ратификациялаған болса да, жасөспірім қылмыскерлерді өлім жазасына тарту бойынша әлемдегі ең ірі орындаушы болып табылады, бұл оның халықаралық айыпталуына себеп болды; елдің жағдайлары «Балаларды өлім жазасынан тоқтату» кампаниясының назарында. Бірақ 10 ақпан 2012 жылы Иран парламенті жасөспірімдерді өлім жазасына тартуға қатысты даулы заңдарды өзгертті. Жаңа заңнамада 18 жас (күн жылдық) екі жынысқа да қолданылады және жасөспірім қылмыскерлерге жасөспірімдерге қатысты жеке заңға сәйкес жаза тағайындалуы керек. Қазіргі уақытта түзетілген ислам заңына сәйкес, 9 жастағы қыздар мен 15 жастағы ұлдар (күн жылдықтан 11 күн қысқа) өз қылмыстарына толық жауапты деп есептеледі. Махмуд Асгари, Аяз Мархони және Макван Молудзадеге бұрынғы өлім жазасы Иранның балаларға өлім жазасын қолдану саясатына және мұндай үкімдерді шығаратын сот жүйесіне назар аударды. 2023 жылы Иран қызды өлім жазасына тартты, ол қызға ұмтылған жігітті пышақтаған. Сауд Арабиясы да қылмыс жасаған кезде кәмелетке толмаған қылмыскерлерді атты. 2013 жылы Сауд Арабиясы Ризана Нафик, Шри-Ланкалық үй қызметкерінің өлім жазасын орындағаннан кейін халықаралық даудың орталығында болды, ол қылмыс жасаған кезде 17 жаста болған деп есептелді. Сауд Арабиясы 2020 жылдың сәуір айында терроризм істерінен басқа, кәмелетке толмағандарды өлім жазасына тартуға тыйым салды. Жапония 1997 жылдың тамызынан бері кәмелетке толмаған қылмыскерлерді атқан жоқ, ол кезде Норіо Нагаяманы атты, ол 1960 жылдардың соңында төрт адамды атқан қылмыскер. Нагаяманың ісі осы атқа ие болған Нагаяма стандарттарын жасады, ол құрбандардың саны, қылмыстың қатігездігі және әлеуметтік әсері сияқты факторларды ескереді. Стандарттар кісі өлтіру істерінде өлім жазасын қолдануға бола ма екенін анықтауда қолданылды. 1992 жылы төрт отбасы мүшесін, соның ішінде 4 жастағы қызын өлтірген және отбасының 15 жастағы қызын зорлаған Терухико Секи, Нагаямадан кейін 20 жылдан кейін 19 желтоқсан 2017 жылы өлім жазасын алған екінші сотталған адам болды. 1999 жылдың 14 сәуірінде 23 жастағы әйелді зорлап, өлтірген және оның 11 айлық қызын өлтірген Такаюки Оцуки, өлім жазасына кесілген тағы бір сотталған адам, оның қайта қарау туралы өтініші Жапония Жоғарғы Соты тарапынан қабылданбады. Сомалияның Исламдық соттар одағы (ICU) бақылауындағы аудандарда балаларды өлім жазасына тарту фактілері бар. 2008 жылдың қазанында Айша Ибрахим Духулов атты қыз мойнына дейін көмілді...

The death penalty for juvenile offenders (criminals aged under 18 years at the time of their crime although the legal or accepted definition of juvenile offender may vary from one jurisdiction to another) has become increasingly rare. Considering the age of majority is not 18 in some countries or has not been clearly defined in law, since 1990 ten countries have executed offenders who were considered juveniles at the time of their crimes: China, Bangladesh, Democratic Republic of Congo, Iran, Iraq, Japan, Nigeria, Pakistan, Saudi Arabia, Sudan, the United States, and Yemen. China, Pakistan, the United States, Saudi Arabia, and Yemen have since raised the minimum age to 18. Amnesty International has recorded 61 verified executions since then, in several countries, of both juveniles and adults who had been convicted of committing their offences as juveniles. China does not allow for the execution of those under 18, but child executions have reportedly taken place. One of the youngest children ever to be executed was the infant son of Perotine Massey on or around 18 July 1556. His mother was one of the Guernsey Martyrs who was executed for heresy, and his father had previously fled the island. At less than one day old, he was ordered to be burned by Bailiff Hellier Gosselin, with the advice of priests nearby who said the boy should burn due to having inherited moral stain from his mother, who had given birth during her execution. Starting from 1642 in Colonial America until the present day in the United States, an estimated 365 juvenile offenders were executed by various colonial authorities and (after the American Revolution) the federal government. The U. S. Supreme Court abolished capital punishment for offenders under the age of 16 in Thompson v. Oklahoma (1988), and for all juveniles in Roper v. Simmons (2005). In Prussia, children under the age of 14 were exempted from the death penalty in 1794. Capital punishment was cancelled by the Electorate of Bavaria in 1751 for children under the age of 11 and by the Kingdom of Bavaria in 1813 for children and youth under 16 years. In Prussia, the exemption was extended to youth under the age of 16 in 1851. For the first time, all juveniles were excluded for the death penalty by the North German Confederation in 1871, which was continued by the German Empire in 1872. In Nazi Germany, capital punishment was reinstated for juveniles between 16 and 17 years in 1939. This was broadened to children and youth from age 12 to 17 in 1943. The death penalty for juveniles was abolished by West Germany, also generally, in 1949 and by East Germany in 1952. In the Hereditary Lands, Austrian Silesia, Bohemia and Moravia within the Habsburg monarchy, capital punishment for children under the age of 11 was no longer foreseen by 1770. The death penalty was, also for juveniles, nearly abolished in 1787 except for emergency or military law, which is unclear in regard of those. It was reintroduced for juveniles above 14 years by 1803, and was raised by general criminal law to 20 years in 1852 and this exemption and the alike one of military law in 1855, which may have been up to 14 years in wartime, were also introduced into all of the Austrian Empire. In the Helvetic Republic, the death penalty for children and youth under the age of 16 was abolished in 1799 yet the country was already dissolved in 1803 whereas the law could remain in force if it was not replaced on cantonal level. In the canton of Bern, all juveniles were exempted from the death penalty at least in 1866. In Fribourg, capital punishment was generally, including for juveniles, abolished by 1849. In Ticino, it was abolished for youth and young adults under the age of 20 in 1816. In Zurich, the exclusion from the death penalty was extended for juveniles and young adults up to 19 years of age by 1835. In 1942, the death penalty was almost deleted in criminal law, as well for juveniles, but since 1928 persisted in military law during wartime for youth above 14 years. If no earlier change was made in the given subject, by 1979 juveniles could no longer be subject to the death penalty in military law during wartime. Between 2005 and May 2008, Iran, Pakistan, Saudi Arabia, Sudan and Yemen were reported to have executed child offenders, the largest number occurring in Iran. During Hassan Rouhani's tenure as president of Iran from 2013 until 2021, at least 3,602 death sentences have been carried out. This includes the executions of 34 juvenile offenders. The United Nations Convention on the Rights of the Child, which forbids capital punishment for juveniles under article 37(a), has been signed by all countries and subsequently ratified by all signatories with the exception of the United States (despite the US Supreme Court decisions abolishing the practice). The UN Sub Commission on the Promotion and Protection of Human Rights maintains that the death penalty for juveniles has become contrary to a jus cogens of customary international law. A majority of countries are also party to the U. N. International Covenant on Civil and Political Rights (whose Article 6.5 also states that "Sentence of death shall not be imposed for crimes committed by persons below eighteen years of age "). Iran, despite its ratification of the Convention on the Rights of the Child and International Covenant on Civil and Political Rights, was the world's largest executioner of juvenile offenders, for which it has been the subject of broad international condemnation; the country's record is the focus of the Stop Child Executions Campaign. But on 10 February 2012, Iran's parliament changed controversial laws relating to the execution of juveniles. In the new legislation the age of 18 (solar year) would be applied to accused of both genders and juvenile offenders must be sentenced pursuant to a separate law specifically dealing with juveniles. Based on the Islamic law which now seems to have been revised, girls at the age of 9 and boys at 15 of lunar year (11 days shorter than a solar year) are deemed fully responsible for their crimes. The past executions of Mahmoud Asgari, Ayaz Marhoni and Makwan Moloudzadeh became the focus of Iran's child capital punishment policy and the judicial system that hands down such sentences. In 2023 Iran executed a minor who had knifed a guy that fought him for following a girl in the street. Saudi Arabia also executes criminals who were minors at the time of the offence. In 2013, Saudi Arabia was the center of an international controversy after it executed Rizana Nafeek, a Sri Lankan domestic worker, who was believed to have been 17 years old at the time of the crime. Saudi Arabia banned execution for minors, except for terrorism cases, in April 2020. Japan has not executed juvenile criminals after August 1997, when they executed Norio Nagayama, a spree killer who had been convicted of shooting four people dead in the late 1960s. Nagayama's case created the eponymously named Nagayama standards, which take into account factors such as the number of victims, brutality and social impact of the crimes. The standards have been used in determining whether to apply the death sentence in murder cases. Teruhiko Seki, convicted of murdering four family members including a 4 year old daughter and raping a 15 year old daughter of a family in 1992, became the second inmate to be hanged for a crime committed as a minor in the first such execution in 20 years after Nagayama on 19 December 2017. Takayuki Otsuki, who was convicted of raping and strangling a 23 year old woman and subsequently strangling her 11 month old daughter to death on 14 April 1999, when he was 18, is another inmate sentenced to death, and his request for retrial has been rejected by the Supreme Court of Japan. There is evidence that child executions are taking place in the parts of Somalia controlled by the Islamic Courts Union (ICU). In October 2008, a girl, Aisha Ibrahim Dhuhulow was buried up to her neck at a football stadium, then stoned to death in front of more than 1,000 people. Somalia's established Transitional Federal Government announced in November 2009 (reiterated in 2013) that it plans to ratify the Convention on the Rights of the Child. This move was lauded by UNICEF as a welcome attempt to secure children's rights in the country.

Қоғамдық орындау

Қоғамдық өлім жазасы – "жалпы жұртшылық мүшелерінің қалауынша қатыса алатын" өлім жазасының бір түрі. Бұл анықтамаға атқарушылардың жауапкершілігін қамтамасыз ету үшін кездейсоқ түрде таңдалған куәгерлердің шағын тобы кірмейді. Бүгінде әлемнің көп бөлігі қоғамдық өлім жазасын жағымсыз деп санайды және көптеген елдер бұл тәжірибені заңсыз деп жариялаған. Дегенмен, тарихтың көп бөлігінде өлім жазасы "өз құзырындағы қылмыскерлерге, жауларға немесе саяси қарсыластарға билігін көрсету" мақсатымен көпшілік алдында орындалған. Бұдан өзге, бұл оқиғаны "көрермендер үшін үлкен тамаша" ретінде ұсынуға мүмкіндік берген. Әлеуметтік тарихшылардың айтуынша, 20-шы ғасырда АҚШ және Батыс Еуропа елдерінде өлім, жалпы алғанда, көпшілік көзден жасырыла бастады және көбінесе аурухананың жабық есіктерінің артында орын алды. Өлім жазалары да түрме қабырғаларына көшірілді. ХАМАС бақылауындағы Газа, Сирия, Ирак, Ауғанстан және Йеменде мемлекеттік және мемлекеттік емес актілермен жүзеге асырылған қоғамдық өлім жазалары туралы хабарлар бар. 1992 жылға дейін АҚШ-тың Флорида және Юта штаттарында да қоғамдық өлім жазалары орындалған. Мұндай қылмыстар үшін өлім жазасы 1946 жылғы Нюрнберг және 1948 жылғы Токио процестерінде шығарылып, орындалды, бірақ қазіргі Халықаралық қылмыстық сот өлім жазасын қолданбайды. Халықаралық қылмыстық соттың қолдана алатын ең жоғарғы жазасы – өмір бойына бас бостандығынан айыру.

Өлтіру

Қасақана адам өлтіру көптеген елдерде өлім жазасымен жазаланады, бірақ әдетте, егер ол заңмен немесе сот шешімдерімен белгіленген ауырлататын жағдайларды қамтитын болса ғана. Сингапур мен Малайзия сияқты кейбір елдерде адам өлтіру үшін өлім жазасы міндетті болды, бірақ Сингапур 2013 жылдан бастап заңдарын өзгертіп, қасақана адам өлтіру үшін ғана міндетті өлім жазасын сақтап қалды, ал өлімге жеткізу ниеті болмаған адам өлтіргені үшін өмір бойы бас бостандығынан айыру немесе жазасыз бас бостандығынан айыру жазасын қарастырды. Бұл Сингапурда өлім жазасына кесілген кейбір адам өлтірушілерге (Хо Джабинг сияқты) Сингапур соттары олардың адам өлтіру ниеті болмағанын растағаннан кейін, жаңа өлім жазасы заңдарына сәйкес жазаларын жеңілдету үшін үндеу жасауға мүмкіндік берді. 2018 жылдың қазан айында Малайзия үкіметі өлім жазасын жоюға бағытталған жаңа заң қабылданғанша барлық атқаруларды тоқтата тұру туралы шешім қабылдады. 2023 жылдың сәуірінде Малайзияда міндетті өлім жазасын жою туралы заң қабылданды. Өлім жазасы күшінде қалады, бірақ соттар оны 30-40 жылға дейін түрмеге жабу және дене жазасы (қамшымен ұру) сияқты басқа жазалармен алмастыру құқығына ие.

Пікірталас және пікірталас

Өлім жазасына қарсылар оны адамгершілікке қатысты емес деп санайды және оның қайтаруға болмайтындығын сынға алады. Олар сондай-ақ, өлім жазасының қылмыстың алдын алуға әсері жоқ, тіпті қатыгездікке ұшыратуы мүмкін, аз ұлттар мен кедейлерге қатысты кемсітушілікке алып келеді және "көңілсіздік мәдениетін" қалыптастырады деп мәлімдейді. Әлем бойынша Amnesty International сияқты көптеген ұйымдар, сондай-ақ Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы (ACLU) сияқты елдік ұйымдар бар, олардың басты мақсаты өлім жазасын жою болып табылады. Өлім жазасын қолдайтындар оның қылмыстың алдын тоқтатуға көмектесетінін, полиция мен прокурорлар үшін жаза келісуде тиімді құрал екенін, сотталған қылмыскерлердің тағы қылмыс жасауына жол бермейтінін және кісі өлтіру сияқты қылмыстар үшін, басқа жазалармен жеткісіз болатын лайықты жаза беруді қамтамасыз ететінін айтады. Өлім жазасынан басқа қылмыстар үшін қолданылатын өлім жазасы көбінесе күрделі дау тудырады және оны сақтап қалған көптеген елдерде жойылған.

Жазалау

Өлім жазасын қолдаушылар, әсіресе полицейлерді өлтіру, бала өлтіру, азаптап өлтіру, бірнеше адамды өлтіру және терроризм, жаппай қырғын мен геноцид сияқты жаппай кісі өлтірулердегі ауыр жағдайларда, өлім жазасының моральдық тұрғыдан әділ екенін айтты. Бұл пікірді Нью-Йорк құқық мектебінің профессоры Роберт Блеккер де ықпалды түрде қорғайды, ол жазаның қылмысқа пропорционалды түрде ауыртпалы болуы керек дейді. 18 ғасыр философы Иммануил Кант одан да радикальды ұстанымды қорғады, оған сәйкес, әрбір кісі өлтіруші өмірден айырылуға лайық, себебі өмірдің жоғалуы тірі қалуға мүмкіндік беретін ешқандай жазамен, тіпті өмір бойына бас бостандығынан айырумен де салыстыруға келмейді. Кейбір өлім жазасына қарсылар жазалау – бұл қарапайым кек алу екенін және оны қолдауға болмайтынын айтады. Ал басқалары кек алуды қылмыстық әділеттіліктің бір бөлігі деп мойындаса да, өмір бойына бас бостандығынан айыру жеткілікті балама екенін мәлімдейді. Сонымен қатар, кісі өлтіруге кісі өлтірумен жаза беру – зорлық қылмыстары үшін салыстырмалы түрде сирек кездесетін жаза, өйткені зорлық қылмыстары көбінесе қылмыскерді сол сияқты әрекетке түсіру арқылы жазаланбайды (мысалы, зорлаушылар көбінесе дене жазасымен жазаланбайды, бірақ Сингапурда мұндай жаза қолданылуы мүмкін).

Адам құқықтары

Аболиционистер өлім жазасын адам құқықтарының ең ауыр бұзушылығы деп санайды, себебі өмір сүру құқығы ең маңызды, ал өлім жазасы оны қажетсіз жерде бұзады және сотталған адамға психологиялық азаптайды. Адам құқықтарын қорғайтын белсенділер өлім жазасына қарсы шығып, оны "қатыгез, адамдыққа жатпайтын және ар-ұятты төмендететін жаза" деп атайды. Amnesty International оны "адам құқықтарының ең соңғы, қайтарылмайтын жоғарысы" деп есептейді. Альберт Камю 1956 жылы жарық көрген "Гильотина туралы толғаулар, қарсылық, бүлік және өлім" атты кітабында:

Атқару – жай ғана өлім емес. Ол өмірден айырудан гөрі концентрациялық лагерь түрмеден қаншалықты ерекшеленсе, соншалықты ерекшеленеді. [ ] Теңдестіру үшін, өлім жазасы құрбанына қорқынышты өлім келтіретін күні туралы ескерткен және сол сәттен бастап бірнеше ай бойы оны өз ырысымына қалдырған қылмыскерді жазалауы керек еді. Мұндай монстр жеке өмірде кездеспейді. Мысалы, Локк пен Блэкстоун сияқтылар баяндағандай, табиғи құқықтардың классикалық доктринасында, өмірге құқық басқа құқықтар сияқты, тиісті процедура сақталған жағдайда жоғарылуы мүмкін, мысалы, меншік құқығы және бостандық құқығы, тіпті алдын ала, нақты үкім күткен кезде. Джон Стюарт Милл 1868 жылы парламентте жасаған сөйлесінде адам өлтіру үшін өлім жазасын жоюға бағытталған түзетуге қарсы сөйлегенде:

"Адамдарды азаптамауға қалай үйретуіміз керек?" деп сұрайтындарды көзге елестете аламыз. Бірақ мен оған – бәріміз де жауап береміз – азаптау арқылы азаптаудан сақтану ғана мүмкін емес, сонымен қатар қылмыстық әділеттің мақсаты. Қылмыскерге айыппұл салу мүлікті құрметтемеуді білдіре ме, әлде оны жеке бостандығы үшін түрмеге қамауды білдіре ме? Адамның өмірін өз қолымен алып қойған адамды өлтіру де адам өмірін құрметтемеу дегенді білдіреді. Керісінше, біз оны ерекше құрметтейміз, өйткені басқа біреудің құқығын бұзған адам оны өзі үшін жоғалтады және ол жасаған басқа қылмыс оны өмір сүру құқығынан айырмайды. Сингапурдағы өлім жазасына қатысты соңғы істердің бірінде Джолован Уэм, Кирстен Хан және Кокила Аннамалай сияқты белсенділер, тіпті БҰҰ және Еуропалық Одақ сияқты халықаралық ұйымдар 2010 жылдан бері Сингапурдың Чанги түрмесінде өлім жазасына кесілген Малайзиялық есірткі сатушысы Нагаентран К. Дхармалингамның ақыл-ойының жетілмеуіне байланысты жазадан босатылуын талап етті. Олар Нагаентранның IQ деңгейі 69 екенін және психиатр оның ақыл-ойының жетілмеуіне байланысты қылмысына жауапты емес екенін айтты. Сондай-ақ, халықаралық құқық бойынша, елдер ақыл-ойы жетілмеген адамдарды өлім жазасына кесуді тыйым салуы керек екенін атап, Сингапурдың Нагаентранның өлім жазасын өмір бойына түрмеге ауыстыруын талап етті. Алайда Сингапур үкіметі, Сингапурдың Жоғарғы соты мен Апелляциялық соты Нагаентранның IQ деңгейі төмен болғанына қарамастан, үш мемлекеттік психиатрдың ортақ пікіріне сәйкес, ол өз іс-әрекеттерінің маңыздылығын толық түсіне алады және күнделікті өмірінде ешқандай қиындықтарға тап болмайды деп мәлімдеді. Халықаралық наразылыққа қарамастан, Нагаентран 2022 жылдың 27 сәуірінде өлім жазасына кесілді.

And we may imagine somebody asking how we can teach people not to inflict suffering by ourselves inflicting it? But to this I should answer – all of us would answer – that to deter by suffering from inflicting suffering is not only possible, but the very purpose of penal justice. Does fining a criminal show want of respect for property, or imprisoning him, for personal freedom? Just as unreasonable is it to think that to take the life of a man who has taken that of another is to show want of regard for human life. We show, on the contrary, most emphatically our regard for it, by the adoption of a rule that he who violates that right in another forfeits it for himself, and that while no other crime that he can commit deprives him of his right to live, this shall. In one of the most recent cases relating to the death penalty in Singapore, activists like Jolovan Wham, Kirsten Han and Kokila Annamalai and even the international groups like the United Nations and European Union argued for Malaysian drug trafficker Nagaenthran K. Dharmalingam, who has been on death row at Singapore's Changi Prison since 2010, should not be executed due to an alleged intellectual disability, as they argued that Nagaenthran has low IQ of 69 and a psychiatrist has assessed him to be mentally impaired to an extent that he should not be held liable to his crime and execution. They also cited international law where a country should be prohibiting the execution of mentally and intellectually impaired people in order to push for Singapore to commute Nagaenthran's death penalty to life imprisonment based on protection of human rights. However, the Singapore government and both Singapore's High Court and Court of Appeal maintained their firm stance that despite his certified low IQ, it is confirmed that Nagaenthran is not mentally or intellectually disabled based on the joint opinion of three government psychiatrists as he is able to fully understand the magnitude of his actions and has no problem in his daily functioning of life. Despite the international outcry, Nagaenthran was executed on 27 April 2022.

Ауырсынусыз орындау

Әлемнің көп бөлігінде жеке және аз ауыртпалық әкелетін жазалауларға көшу үрдісі ұзақтан бері қалыптасқан. Осы себеппен Франция 18 ғасырдың соңында гильотинаны қабылдады, ал Ұлыбритания 19 ғасырдың басында асылу, сурет салу және төртке бөлуді тыйым салды. Жәбірленушіні баспалдақтан түсіру немесе орындық немесе шелектепкілеу арқылы өлтіру (мойынды қысып өлтіруге себеп болатын) ұзақ "асылу" деп аталатын әдіспен ауыстырылды, онда адам мойынды бұзып, омыртқа миын кесіп тастау үшін үлкен биіктіктен түсіріледі. Парсы шахы Мозаффар әд-Дин Шах Каджар (1896–1907) сол кездегі азаптау әдістеріне қарағанда жылдам және салыстырмалы түрде аз ауыртпалық келтіретін балама ретінде тамақтан кесу және жақыннан оқ жаралау (зеңбірекпен оқу) енгізді. АҚШ-та электр тогымен өлім және газбен улау асылудың гуманитарлық баламасы ретінде енгізілді, бірақ олар өлім инъекциясымен толыққандай алмастырылды. Иран мен Сауд Арабиясы сияқты бірнеше елдер әлі де баяу асылу, бас кесу және таспен жазалау әдістерін қолданады. 1977 жылдан 2001 жылға дейін АҚШ-та орындалған өлім жазаларына қатысты зерттеу көрсетті, 749 өлім жазасының кем дегенде 34-і, яғни 4,5%-ы, "күнәкарға қажетсіз азап сырқатты тудырған немесе өлім жазасын орындайтын адамның өте нашар дайындығын көрсеткен күтпеген мәселелер мен кешігулерге" ұшырады. Осы "сәтсіз өлім жазаларының" көрсеткіші зерттеу кезеңі бойында тұрақты болды. 2005 жылы The Lancet журналында жарияланған жеке зерттеуде өлім инъекциясының 43%-да гипноздық заттардың қандағы деңгейі ессіздікке кепілдік беруге жеткіліксіз болды. Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты 2008 жылы (Baze v. Rees) және 2015 жылы (Glossip v. Gross) өлім инъекциясы қатыгез және ерекше жаза емес деп шешті. Bucklew v. Precythe ісінде судья Нил Горсуч жазған көпшілік шешім осы принципті одан әрі бекітіп, қатыгез және ерекше жазаны тыйым салатын заң қасақана түрде ауыртпалық пен қорлау тудыратын жазаларды тыйымдайды, бірақ ол капиталдық үкімді орындау кезінде ауыртпалық тудыру мүмкіндігін шектемейді деп мәлімдеді.

Trends in most of the world have long been to move to private and less painful executions. France adopted the guillotine for this reason in the final years of the 18th century, while Britain banned hanging, drawing, and quartering in the early 19th century. Hanging by turning the victim off a ladder or by kicking a stool or a bucket, which causes death by strangulation, was replaced by long drop "hanging" where the subject is dropped a longer distance to dislocate the neck and sever the spinal cord. Mozaffar ad Din Shah Qajar, Shah of Persia (1896–1907) introduced throat cutting and blowing from a gun (close range cannon fire) as quick and relatively painless alternatives to more torturous methods of executions used at that time. In the United States, electrocution and gas inhalation were introduced as more humane alternatives to hanging, but have been almost entirely superseded by lethal injection. A small number of countries, for example Iran and Saudi Arabia, still employ slow hanging methods, decapitation, and stoning. A study of executions carried out in the United States between 1977 and 2001 indicated that at least 34 of the 749 executions, or 4.5%, involved "unanticipated problems or delays that caused, at least arguably, unnecessary agony for the prisoner or that reflect gross incompetence of the executioner". The rate of these "botched executions" remained steady over the period of the study. A separate study published in The Lancet in 2005 found that in 43% of cases of lethal injection, the blood level of hypnotics was insufficient to guarantee unconsciousness. However, the U. S. Supreme Court ruled in 2008 (Baze v. Rees) and again in 2015 (Glossip v. Gross) that lethal injection does not constitute cruel and unusual punishment. In Bucklew v. Precythe, the majority verdict – written by Judge Neil Gorsuch – further affirmed this principle, stating that while the ban on cruel and unusual punishment affirmatively bans penalties that deliberately inflict pain and degradation, it does in no sense limit the possible infliction of pain in the execution of a capital verdict.

Қателікпен өлім жазасы

Көп жағдайда өлім жазасы әділдіктің бұзылуына, мынау кінәсіз адамдардың қасақана өлімге кесілуіне алып келеді деп жиі айтылады. Көптеген адамдар өлім жазасының кінәсіз құрбандары деп жарияланды. Бірқатар адамдар 1992 жылдан 2004 жылға дейін АҚШ-та кінәсіздігіне сенімді дәлелдер немесе кінәлі екендігіне күмән тудырған 39 адамның өлім жазасына кесілгенін мәлімдеді. Сол кезеңде АҚШ-та жаңа ДНК-дәлелдері 15 өлім жазасына кесілген сотталушының өлім жазасын орындауын тоқтатты, бірақ ДНК-дәлелдері тек өлім жазасына кесілген істердің аз бөлігінде ғана қолжетімді. 2017 жылға дейін ДНК немесе басқа дәлелдер арқасында өлім жазасына кесілген 159 тұтқын ақталды, бұл кінәсіз тұтқындардың дерлік сөзсіз өлім жазасына кесілгенін көрсетеді. Өлім жазасын жою жөніндегі Ұлттық коалиция 1976 жылдан 2015 жылға дейін АҚШ-та 1414 тұтқынның өлім жазасына кесілгенін, ал 156 адамға тағайындалған өлім жазасы күштен шығарылғанын мәлімдеді. Қанша адамның қате орындалғанын анықтау мүмкін емес, себебі соттар әдетте қайтыс болған күдіктінің кінәсіздігін тергемейді, ал қорғаушы адвокаттар әлі де құтқаруға болатын клиенттеріне көбірек назар аударады; алайда, көптеген жағдайларда кінәсіздіктің айқын дәлелдері бар. Бұрыс рәсімдер де әділ емес жазалауға әкелуі мүмкін. Мысалы, Amnesty International Сингапурда "Есірткілерді теріс пайдалану туралы заңда дәлелдеу жүгін айыптаудан айыпталушыға ауыстыратын бірқатар презумпциялар бар. Бұл әлемдік деңгейде кепілдендірілген, кінәлі деп танылғанша кінәсіз саналатын құқыққа қайшы келеді". Сингапурдың Есірткілерді теріс пайдалану туралы заңы бойынша, егер адам "тұтынуға немесе бақылаудағы есірткіні қолдануға пайдаланылатын немесе пайдаланылуы мүмкін деп есептелген" жерде табылса, егер есірткі бар үй-жайдың кілті болса, егер заңсыз есірткі бар деп табылған басқа адаммен бірге болса немесе міндетті несеп сынағынан өткеннен кейін оң нәтиже көрсетсе, ол есірткіні иеленгені үшін кінәлі деп есептеледі. Полиция шешімі бойынша, іздестіру ордерінсіз несеп сынағын өткізуге болады. Жоғарыда аталған жағдайлардың барлығында айыпталушы заңсыз есірткіні иеленбегенін немесе қолданбағанын дәлелдеуге міндетті.

It is frequently argued that capital punishment leads to miscarriage of justice through the wrongful execution of innocent persons. Many people have been proclaimed innocent victims of the death penalty. Some have claimed that as many as 39 executions have been carried out in the face of compelling evidence of innocence or serious doubt about guilt in the US from 1992 through 2004. Newly available DNA evidence prevented the pending execution of more than 15 death row inmates during the same period in the US, but DNA evidence is only available in a fraction of capital cases. as of 2017, 159 prisoners on death row have been exonerated by DNA or other evidence, which is seen as an indication that innocent prisoners have almost certainly been executed. The National Coalition to
Abolish the Death Penalty claims that between 1976 and 2015, 1,414 prisoners in the United States have been executed while 156 sentenced to death have had their death sentences vacated. It is impossible to assess how many have been wrongly executed, since courts do not generally investigate the innocence of a dead defendant, and defense attorneys tend to concentrate their efforts on clients whose lives can still be saved; however, there is strong evidence of innocence in many cases. Improper procedure may also result in unfair executions. For example, Amnesty International argues that in Singapore "the Misuse of Drugs Act contains a series of presumptions which shift the burden of proof from the prosecution to the accused. This conflicts with the universally guaranteed right to be presumed innocent until proven guilty". Singapore's Misuse of Drugs Act presumes one is guilty of possession of drugs if, as examples, one is found to be present or escaping from a location "proved or presumed to be used for the purpose of smoking or administering a controlled drug", if one is in possession of a key to a premises where drugs are present, if one is in the company of another person found to be in possession of illegal drugs, or if one tests positive after being given a mandatory urine drug screening. Urine drug screenings can be given at the discretion of police, without requiring a search warrant. The onus is on the accused in all of the above situations to prove that they were not in possession of or consumed illegal drugs.

Еріктілер

Кейбір тұтқындар өлім жазасын жеделдету үшін өз еркімен келісім білдірген немесе оған ұмтылған, көбінесе барлық шағымдардан бас тартылған. Түрмеде тұтқындар өтініштер жасаған немесе қосымша қылмыстар жасаған жағдайлар да болды. АҚШ-та өлім жазасына кесілгендердің шамамен 11% өз еркімен жазаға тартылады. Еріктілер көбінесе өлім жазасын ең ауыр қылмыскерлерге белгілеуге арналған заңдық процедураларды жолдан тыс қалдырады. Өлім жазасына ерікті түрде келуге қарсылар, еріктілер арасында психикалық аурулардың көптеп кездесуін, оны өзіне-өзі қол жұмсаумен салыстырды. Өлім жазасына келіскендерге, жазадан кейін ақталып шыққандарға қарағанда заң реформасы бойынша аз көңіл бөлінеді және аз күш жұмсалады.

Расалық, этникалық және әлеуметтік топтық бейімділік

Өлім жазасына қарсылар бұл жазаның артықшылықты ортадан шыққан қылмыскерлерге қарағанда нәсілдік және этникалық азшылықтар мен төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдарға жиірек қолданылатынын, сондай-ақ құрбанның тегінің де нәтижеге әсер ететінін айтады. Зерттеушілер ақ американдықтардың өлім жазасын көбінесе қара американдықтарға қолданылатыны туралы естігенде оны қолдауға бейім екенін, ал қара терілі немесе қара түсті адамдардың ісінде құрбан ақ болса, өлім жазасына кесілу ықтималдығы жоғары екенін көрсеткен. Дегенмен, 2018 жылы жарияланған зерттеулер бұрынғы зерттеулердің нәтижелерін қайталай алмады, ол зерттеулерде ақ американдықтардың өлім жазасы көбінесе қара американдықтарға қолданылатыны туралы хабарланғанда оны қолдауға көбірек бейім екені көрсетілген. Авторлардың пікірінше, олардың нәтижелері "2001 жылдан бері нәсілдік факторлардың ақтардың өлім жазасына қатысты көзқарастарына немесе осы көзқарастарын сауалнамада білдіруге дайындығына тигізген әсерінің өзгеруінен туындауы мүмкін". 2019 жылы Алабама штатында өлім жазасына кесілген Domineque Ray атты тұтқынға өлім жазасын орындау кезінде имамына рұқсат берілмеді, оның орнына тек христиан дін қызметкері ұсынылды. Шағымданғаннан кейін, федералды апелляциялық сот Рейдің өтінішіне қарсы 5–4 дауыспен шешім шығарды. Көпшілік өтініштің "соңғы минуттағы" сипатын атап өтті, ал қарсы пікір бұл қадам діни бейтараптық қағидасын бұзады деп мәлімдеді. 2022 жылдың 30 наурызында БҰҰ мен құқық қорғаушылардың шақыруларына қарамастан, 68 жастағы сингапурлық малай Абдул Қахар Осман Сингапурдың Чанги түрмесінде диаморфинге заңсыз сауда жасағаны үшін дарға асылды. Бұл COVID-19 пандемиясынан туындаған бейресми мораторийден кейін 2019 жылдан бергі Сингапурдегі алғашқы өлім жазасы болды. Бұрын Абдул Қахардың өлім жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстыру туралы өтініштер түскен, өйткені Абдул Қахар кедей отбасынан шыққан және есірткіге тәуелді болған. Ол өмірінің көп бөлігін түрмеде өткізгені, оның ішінде 1995 жылдан 2005 жылға дейін 10 жылға бас бостандығынан айыру жазасын өтегені және оңалтуға жеткілікті уақыт берілмегені белгілі болды, бұл белсенділер мен топтар Абдул Қахарды өлім жазасына кесудің орнына оңалтуға мүмкіндік беру керек деп талап етуіне себеп болды. Еуропалық Одақ (ЕО) және Amnesty International Сингапурды Абдул Қахардың өлім жазасын орындауды аяқтағаны және жүзеге асырғаны үшін сынады. Абдул Қахардың өлім жазасына кесілгеніне бірнеше күн өткен соң шамамен 400 сингапурлық үкіметтің өлім жазасын қолдануына қарсы наразылық білдірді.

Opponents of the death penalty argue that this punishment is being used more often against perpetrators from racial and ethnic minorities and from lower socioeconomic backgrounds, than against those criminals who come from a privileged background; and that the background of the victim also influences the outcome. Researchers have shown that white Americans are more likely to support the death penalty when told that it is mostly applied to black Americans, and that more stereotypically black looking or dark skinned defendants are more likely to be sentenced to death if the case involves a white victim. However, a study published in 2018 failed to replicate the findings of earlier studies that had concluded that white Americans are more likely to support the death penalty if informed that it is largely applied to black Americans; according to the authors, their findings "may result from changes since 2001 in the effects of racial stimuli on white attitudes about the death penalty or their willingness to express those attitudes in a survey context." In Alabama in 2019, a death row inmate named Domineque Ray was denied his imam in the room during his execution, instead only offered a Christian chaplain. After filing a complaint, a federal court of appeals ruled 5–4 against Ray's request. The majority cited the "last minute" nature of the request, and the dissent stated that the treatment went against the core principle of denominational neutrality. On 30 March 2022, despite the appeals by the United Nations and rights activists, 68 year old Malay Singaporean Abdul Kahar Othman was hanged at Singapore's Changi Prison for illegally trafficking diamorphine, which marked the first execution in Singapore since 2019 as a result of an informal moratorium caused by the COVID 19 pandemic. Earlier, there were appeals made to advocate for Abdul Kahar's death penalty be commuted to life imprisonment on humanitarian grounds, as Abdul Kahar came from a poor family and has struggled with drug addiction. He was also revealed to have been spending most of his life going in and out of prison, including a ten year sentence of preventive detention from 1995 to 2005, and has not been given much time for rehabilitation, which made the activists and groups arguing that Abdul Kahar should be given a chance for rehabilitation instead of subjecting him to execution. Both the European Union (EU) and Amnesty International criticised Singapore for finalizing and carrying out Abdul Kahar's execution, and about 400 Singaporeans protested against the government's use of the death penalty merely days after Abdul Kahar's death sentence was authorised.

Халықаралық көзқарастар

Біріккен Ұлттар Ұйымы 2007 жылы Бас Ассамблеяның 62-ші сессиясында жалпыға бірдей тыйым салуды талап ететін резолюция енгізді. Адам құқықтары мәселелерімен айналысатын Ассамблеяның үшінші комитеті 2007 жылғы 15 қарашада резолюцияны қолдап, 99 дауыспен 52-ге қарсы, 33 дауыс бермеді. 2008 жылы барлық өңірлердегі мемлекеттердің басым көпшілігі 20 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясында (Үшінші комитет) өлім жазасын қолдануға мораторий енгізуді талап ететін екінші резолюцияны қабылдады; 105 ел резолюция жобасын қолдады, 48 қарсы дауыс берді, 31 дауыс беруден бас тартты. 2007 жылдан бері жыл сайын мораторий туралы қаулы дауыс беруге ұсынылып келеді. 2022 жылдың 15 желтоқсанында 125 ел мораторийді қолдады, 37 ел қарсы болды, 22 ел дауыс беруден бас тартты. Мораторийге қарсы дауыс берген елдерге АҚШ, Қытай Халық Республикасы, Солтүстік Корея және Иран кірді. Өлім жазасын қолдайтын елдерден шыққан шағын топ ұсынған бірқатар түзетулер үлкен басымдықпен қабылданбады. 2007 жылы ол мүше мемлекеттерден "өлім жазасын жою мақсатында өлім жазасына тыйым салуды" талап етіп, (104 дауыспен, 54 дауысқа қарсы, 29 дауыс бермей) міндетті емес резолюция қабылдады. Бірқатар өңірлік конвенциялар өлім жазасына тыйым салады, ең бастысы – Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 6-протоколы (бейбіт уақытта жою) және 13-протоколы (барлық жағдайларда жою). Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенцияның 2-протоколында да осылай делінген, бірақ оны Американың барлық елдері, әсіресе Канада мен АҚШ ратификацияламаған. Көптеген халықаралық шарттарда ауыр қылмыстар үшін тыйым салу талап етілмейді, ең бастысы – Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт. Оның орнына, басқа бірнеше келісімшарттармен бірге, өлім жазасына тыйым салатын және оны кеңінен жоюға ықпал ететін факультативтік хаттама бар. Бірнеше халықаралық ұйымдар (әсіресе Еуропалық Одақ және Еуропа Кеңесі) өлім жазасын жоюды (бейбіт уақытта немесе барлық жағдайларда) мүшеліктің талабы етті. Еуропа Кеңесі уақытша шара ретінде мораторийді қабылдауға дайын. Ресей Еуропа Кеңесінің мүшесі болған кезде, оның заңдарында өлім жазасы әлі де сақталған, бірақ ол осы кеңестің мүшесі болғаннан бері оны қолданған жоқ. Ресейді (практикада аболиционистік) және Беларусьті (оларды сақтап қалушы) қоспағанда, барлық еуропалық елдер аболиционистік болып саналады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 13-протоколы барлық жағдайларда (соғыс қылмыстары үшін де) өлім жазасын жоюды талап етеді. Еуропа елдерінің басым көпшілігі оған қол қойып, ратификациялады. Кейбір еуропалық елдер бұған қол жеткізбейді, бірақ Беларусьті қоспағанда, олардың барлығы қазір өлім жазасын барлық жағдайларда (де-юре, ал Ресей де-факто) алып тастады. Польша - 2013 жылғы 28 тамызда хаттаманы ратификациялаған ең соңғы ел. Бейбіт уақытта өлім жазасына тыйым салатын 6-протоколды Еуропа Кеңесінің барлық мүшелері ратификациялады. 2022 жылы Ресей оны елден шығарып жіберген кезде оған қол қойылды, бірақ ратификацияланбады. Сонымен қатар, азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 90 тарапы бар Екінші факультативтік хаттамасы және өлім жазасын жою туралы Америка конвенциясының хаттамасы (Америка үшін; 13 мемлекет ратификациялады) сияқты басқа да халықаралық аболиционистік құралдары бар. Түркияда 1980 жылы Түркиядағы төңкерістен кейін 500-ден астам адам өлім жазасына кесілді. Олардың 50-ге жуығы өлім жазасына кесілді, соңғысы 1984 жылдың 25 қазанында орындалды. Түркияда өлім жазасына де-факто мораторий енгізілді. Түркия Еуропа Одағына мүшелікке қадам басу үшін кейбір құқықтық өзгерістер енгізді. 2002 жылдың тамызында Түркияның Ұлттық Ассамблеясы бейбіт уақыттағы заңнан өлім жазасын алып тастады, ал 2004 жылдың мамырында Түркия өз конституциясын өзгертіп, барлық жағдайларда өлім жазасын алып тастады. 2006 жылдың ақпан айында ол Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 13-протоколын ратификациялады. Нәтижесінде Еуропа өлім жазасынан арылған құрлық болды, барлық мемлекеттер Еуропалық адам құқықтары туралы конвенцияның 6-протоколын ратификациялады, Ресей (мораторийге кірген) және Беларусьтен басқалары Еуропа Кеңесінің мүшелері емес. Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы Еуропа Кеңесінің бақылаушы мемлекеттері, АҚШ пен Жапонияға, өлім жазасын қолдануды тоқтату немесе бақылаушы мәртебесін жоғалту үшін лоббилік әрекет жасады. Еуропалық Одақ мүше мемлекеттер үшін өлім жазасына тыйым салумен қатар, қабылдаушы тарап өлім жазасын іздеуі мүмкін жағдайларда тұтқындарды беруге де тыйым салды. Сахара асты Африка елдері, соңғы кезде өлім жазасын жойғандардың қатарында Бурунди, ол 2009 жылы барлық қылмыстар үшін өлім жазасын жойды, және Габон, ол 2010 жылы осылай істеді. 2012 жылдың 5 шілдесінде Бенин Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (ICCPR) Екінші факультативтік хаттамасына қосылды, ол өлім жазасын қолдануға тыйым салады. Жаңа құрылған Оңтүстік Судан Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдаған өлім жазасын жоюға шақырған резолюцияны қолдаған 111 БҰҰ мүше мемлекеттерінің қатарында. Дегенмен, Оңтүстік Судан әлі өлім жазасын жойған жоқ және Конституциясын өзгерту қажет екенін мәлімдеді, және ол өзгертілгенге дейін өлім жазасын қолдануды жалғастырады. Үкіметтік емес ұйымдардың (NGO) арасында Amnesty International және Human Rights Watch өлім жазасына қарсылығымен белгілі. Мұндай NGO-лардың көптеген түрлері, сондай-ақ кәсіби одақтар, жергілікті кеңестер және адвокаттар алқалары 2002 жылы Өлім жазасына қарсы әлемдік коалиция құрды. Даниялық Еуропалық парламент депутаты Карен Мельхиор бастаған ашық хат 2021 жылғы 26 қаңтарда Бахрейннің Сыртқы істер министрі Абдуллатиф бин Рашид Аль Заянимен Еуропалық Одақ мүшелерінің ынтымақтастық туралы келісімге қол қою алдында Еуропалық комиссияға жіберілді. Барлығы 16 Еуропалық парламент депутаты хатқа қол қойып, Бахрейндегі адам құқықтарының кең ауқымдағы бұзушылықтарына қатысты үлкен алаңдаушылықтарын білдірді, белсенділер мен үкіметтің сыншыларының кездейсоқ тұтқындалуы мен қамауда ұсталуына байланысты. Келісімге қатысушылардан Бахрейн тарапынан Еуропалық парламент депутаттарының көтерген мәселелерін ескеруін, әсіресе өлім жазасы бойынша сотталған екі еуропалық-бахрейндық қос азаматтық Абдулхади Аль Хаваджа мен шейх Мұхаммед Хабиб Аль Муқдадты босатуды талап етуі сұралды.

The United Nations introduced a resolution during the General Assembly's 62nd sessions in 2007 calling for a universal ban. The approval of a draft resolution by the Assembly's third committee, which deals with human rights issues, voted 99 to 52, with 33 abstentions, in support of the resolution on 15 November 2007 and was put to a vote in the Assembly on 18 December. Again in 2008, a large majority of states from all regions adopted, on 20 November in the UN General Assembly (Third Committee), a second resolution calling for a moratorium on the use of the death penalty; 105 countries voted in support of the draft resolution, 48 voted against and 31 abstained. The moratorium resolution has been presented for a vote each year since 2007. On December 15, 2022, 125 countries voted in support of the moratorium, with 37 countries opposing, and 22 abstentions. The countries voting against the moratorium included the United States, People's Republic of China, North Korea, and Iran. A range of amendments proposed by a small minority of pro death penalty countries were overwhelmingly defeated. It had in 2007 passed a non binding resolution (by 104 to 54, with 29 abstentions) by asking its member states for "a moratorium on executions with a view to abolishing the death penalty". A number of regional conventions prohibit the death penalty, most notably, the Protocol 6 (abolition in time of peace) and Protocol 13 (abolition in all circumstances) to the European Convention on Human Rights. The same is also stated under Protocol 2 in the American Convention on Human Rights, which, however, has not been ratified by all countries in the Americas, most notably Canada and the United States. Most relevant operative international treaties do not require its prohibition for cases of serious crime, most notably, the International Covenant on Civil and Political Rights. This instead has, in common with several other treaties, an optional protocol prohibiting capital punishment and promoting its wider abolition. Several international organizations have made abolition of the death penalty (during time of peace, or in all circumstances) a requirement of membership, most notably the EU and the Council of Europe. The Council of Europe are willing to accept a moratorium as an interim measure. Thus, while Russia was a member of the Council of Europe, and the death penalty remains codified in its law, it has not made use of it since becoming a member of the council – Russia has not executed anyone since 1996. With the exception of Russia (abolitionist in practice) and Belarus (retentionist), all European countries are classified as abolitionist. Protocol 13 to the European Convention on Human Rights calls for the abolition of the death penalty in all circumstances (including for war crimes). The majority of European countries have signed and ratified it. Some European countries have not done this, but all of them except Belarus have now abolished the death penalty in all circumstances (de jure, and Russia de facto). Poland is the most recent country to ratify the protocol, on 28 August 2013. Protocol 6, which prohibits the death penalty during peacetime, has been ratified by all members of the Council of Europe. It had been signed but not ratified by Russia at the time of its expulsion in 2022. There are also other international abolitionist instruments, such as the Second Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights, which has 90 parties; and the Protocol to the American Convention on Human Rights to Abolish the Death Penalty (for the Americas; ratified by 13 states). In Turkey, over 500 people were sentenced to death after the 1980 Turkish coup d'état. About 50 of them were executed, the last one 25 October 1984. Then there was a de facto moratorium on the death penalty in Turkey. As a move towards EU membership, Turkey made some legal changes. The death penalty was removed from peacetime law by the National Assembly in August 2002, and in May 2004 Turkey amended its constitution to remove capital punishment in all circumstances. It ratified Protocol 13 to the European Convention on Human Rights in February 2006. As a result, Europe is a continent free of the death penalty in practice, all states, having ratified Protocol 6 to the European Convention on Human Rights, with the exceptions of Russia (which has entered a moratorium) and Belarus, which are not members of the Council of Europe. The Parliamentary Assembly of the Council of Europe has been lobbying for Council of Europe observer states who practice the death penalty, the U. S. and Japan, to abolish it or lose their observer status. In addition to banning capital punishment for EU member states, the EU has also banned detainee transfers in cases where the receiving party may seek the death penalty. Sub Saharan African countries that have recently abolished the death penalty include Burundi, which abolished the death penalty for all crimes in 2009, and Gabon which did the same in 2010. On 5 July 2012, Benin became part of the Second Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), which prohibits the use of the death penalty. The newly created South Sudan is among the 111 UN member states that supported the resolution passed by the United Nations General Assembly that called for the removal of the death penalty, therefore affirming its opposition to the practice. South Sudan, however, has not yet abolished the death penalty and stated that it must first amend its Constitution, and until that happens it will continue to use the death penalty. Among non governmental organizations (NGOs), Amnesty International and Human Rights Watch are noted for their opposition to capital punishment. A number of such NGOs, as well as trade unions, local councils, and bar associations, formed a World Coalition Against the Death Penalty in 2002. An open letter led by Danish Member of the European Parliament, Karen Melchior was sent to the European Commission ahead of the 26 January 2021 meeting of the Bahraini Minister of Foreign Affairs, Abdullatif bin Rashid Al Zayani with the members of the European Union for the signing of a Cooperation Agreement. A total of 16 MEPs undersigned the letter expressing their grave concern towards the extended abuse of human rights in Bahrain following the arbitrary arrest and detention of activists and critics of the government. The attendees of the meeting were requested to demand from their Bahraini counterparts to take into consideration the concerns raised by the MEPs, particularly for the release of Abdulhadi Al Khawaja and Sheikh Mohammed Habib Al Muqdad, the two European Bahraini dual citizens on death row.

Діни көзқарастар

Әлемдегі ірі діндердің көзқарастары дінге, конфессияға, бағытқа және жеке жақтасқа байланысты әртүрлі болады. Католик шіркеуі өлім жазасын кез келген жағдайда "қабылданбас" деп санайды және оны "адамның қадір-қасиеті мен өмірге құқығына" жасалған "шабуыл" деп айыптайды. Бахаи және Ислам діндері екеуі де ажал жазасын қолдайды.