Екінші дүниежүзілік соғысындағы Сеelow биіктігі шайқасы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Кеңес Одағы арасындағы әскери қақтығыс.

Сейлоу биіктіктерінің шайқасы (Schlacht um die Seelower Höhen) 1945 жылдың 16 сәуірінен 2 мамырына дейінгі Берлин стратегиялық шабуыл операциясының бір бөлігі болды. Бұл қаһарлы шайқас Екінші дүниежүзілік соғыстың ірі бекінілген қорғаныс позицияларына жасалған соңғы шабуылдарының бірі еді. Ол 1945 жылдың 16-19 сәуірінде үш күнге созылды. Маршал Георгий Жуков басқаратын 1-ші Белоруссия майданының (ішінде коммунистік 1-ші поляк армиясының 78 556 әскері бар) шамамен 1 миллион совет әскері "Берлин қақпалары" деп аталатын позицияға шабуыл жасады. Оларға генерал Теодор Буссе басқарған 9-шы Германия армиясының 110 000-ға жуық әскері қарсы тұрды, бұл күштер Vistula армия тобының құрамында болды. Бұл шайқас көбінесе Одер-Нейс шайқасымен біріктіріледі. Сейлоу биіктіктеріндегі шайқас жалпы шайқастың ең қызыл даулы жерлерінің бірі болды, бірақ Одер және Нейс өзендері бойындағы кеңес әскері шабуыл жасаған бірнеше өткелдердің бірі ғана еді. Одер-Нейс шайқасы Берлин шайқасының бастапқы кезеңі болды. Оның нәтижесінде неміс 9-шы армиясы қоршауға алынып, Халбе шайқасы басталды.

Құрастыру

1945 жылдың 9 сәуірінде Шығыс Пруссиядағы Кенигсберг Совет Армиясының бақылауына көшті. Бұл маршал Константин Рокоссовский басқаратын 2-ші Белоруссия майданына Одер өзенінің шығыс жағалауына жылжуға жағдай жасады. Сәуірдің алғашқы екі аптасында совет әскерлері соғыс барысындағы ең жылдам майданды қайта жайғастыруды жүзеге асырды. 2-ші Белоруссия майданы Шведт пен Балтық теңізі арасындағы Одердің төменгі ағысында 1-ші Белоруссия майданының міндеттерін жеңілдетті. Бұл 1-ші Белоруссия майданына бұрынғы майданның оңтүстік бөлігіне, Сеелов биіктіктеріне қарсы шоғырлануға мүмкіндік берді. Оңтүстікке қарай маршал Иван Конев басқаратын 1-ші Украина майданы негізгі күштерін Жоғарғы Силезиядан солтүстік-батысқа қарай, Нейсе өзеніне ауыстырды. Үш совет майданының жалпы құрамында 2 500 000 әскер, 6 250 танк, 7 500 ұшақ, 41 600 артиллериялық қару және миномет, 3 255 жүк көлігіне орнатылған "Катюша" реактивтік гранататарлары және 95 383 автокөлік болды. 1-ші Белоруссия майданында тоғыз штаттық және екі танк армиясы болды, олар 77 атқыштар дивизиясынан, екі кавалерия, бес танк және екі механикаландырылған корпус, сегіз артиллерия және бір гвардиялық миномет дивизиясынан, сондай-ақ басқа артиллериялық және реактивтік гранататар бригадаларынан тұрды. Майданның құрамында 3 059 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установка, 18 934 артиллериялық қару және миномет болды. 11 армияның сегізі Одер өзені бойында орналастырылды. Солтүстікте 61-ші армия мен 1-ші поляк армиясы Шведттен Финов каналына дейін өзен бойындағы қорғанысты ұстады. Кюстриндегі совет плацдармында 47-ші армия, 3-ші және 5-ші гвардиялық армиялар, сондай-ақ 8-ші гвардиялық армия шабуылға дайындалды. 69-шы және 33-ші армиялар өзен бойындағы қорғанысты Губенге дейін жалғастырды. 1-ші гвардиялық және 2-ші гвардиялық танк армиялары мен 3-ші армия резервте болды. 5-ші гвардиялық және 8-ші гвардиялық армиялар қорғаныстың ең күшті бөлігіне, Рейхсстрассе 1 Берлинге Сеелов биіктіктері арқылы өтетін жерге тікелей қарсы орналастырылды. Неміс 9-шы армиясы Финов каналынан Губенге дейін, Сеелов биіктіктерін қоса алған майданды ұстады. Оның құрамында 14 дивизия, Франкфурт "Белгішесі" (Festung), 587 танк (512 жұмысқа қабілетті, 55 жөндеуде, 20 тасымалдауда) және 2 625 артиллериялық қару (оның ішінде 695 зениттік пушка) болды. Оңтүстіктегі майданды 1-ші Украина майданына қарсы тұрған 4-ші танк армиясы ұстады. Генерал Готтард Хайнрици 20 наурызда Генрих Гиммлерді Висла армия тобының қолбасшысы лауазымынан алмастырды. Ол совет әскерлерінің негізгі шабуылы Одер өзенінен және Сеелов биіктігіндегі Рейхсстрассе 1 бойынан жасалатынын дұрыс болжады. Ол өзен жағалауын жеңіл шайқас тобымен қорғауға, бірақ Одерден биікке көтеріліп, Рейхсстрассе өзенді кесіп өтетін Сеелов биіктіктерін күшейтуге шешім қабылдады. Ол биіктіктерде көбірек әскер орналастыру үшін басқа аймақтардағы әскерлерді азайтты. Одердің су тасқыны көктемгі еріген қардың нәтижесінде қалыптасқан, бірақ неміс инженерлері жоғарыдағы суқоймадан су жіберіп, жазықты батпаққа айналдырды. Олар биіктіктердің артында Берлинге қарай үш қорғаныс желісін салды. Соңғысы – фронт сызығының артында орналасқан "Вотан" желісі. Бұл желілерге танкіге қарсы орлар, танкіге қарсы пушкалар және кең қазбалар мен бункерлер желісі кірді.

On 9 April 1945, Königsberg in East Prussia fell to the Soviet Army. This freed the 2nd Belorussian Front under Marshal Konstantin Rokossovsky to move to the east bank of the Oder. During the first two weeks of April, the Soviets performed their fastest front redeployment of the war. The 2nd Belorussian Front relieved the 1st Belorussian Front along the lower Oder between Schwedt and the Baltic Sea. This allowed the 1st Belorussian Front to concentrate in the southern half of its former front, opposite the Seelow Heights. To the south, the 1st Ukrainian Front under Marshal Ivan Konev shifted its main force from Upper Silesia north west to the Neisse River. The three Soviet fronts together had 2,500,000 men, 6,250 tanks, 7,500 aircraft, 41,600 artillery pieces and mortars, 3,255 truck mounted Katyusha rocket launchers and 95,383 motor vehicles. The 1st Belorussian Front had nine regular and two tank armies consisting of 77 rifle divisions, two cavalry, five tank and two mechanized corps, eight artillery and one guards mortars divisions and a mixture of other artillery and rocket launcher brigades. The front had 3,059 tanks and self propelled guns and 18,934 artillery pieces and mortars. Eight of the 11 armies were posted along the Oder. In the north, the 61st Army and the 1st Polish Army held the river line from Schwedt to its meeting with the Finow Canal. On the Soviet bridgehead at Küstrin, the 47th Army, 3rd and 5th Shock armies, and the 8th Guards Army were concentrated for the attack. The 69th Army and 33rd Army covered the river line south to Guben. The 1st Guards and 2nd Guards Tank armies and the 3rd Army were in reserve. The 5th Shock and 8th Guards were posted directly opposite the strongest part of the defences, where the Reichsstraße 1 to Berlin passed through the heights. The German 9th Army held the front from about the Finow Canal to Guben, an area which included the Seelow Heights. It had 14 divisions, the "Fortress" (Festung) Frankfurt, 587 tanks (512 operable, 55 in repair, 20 in transit) and 2,625 artillery pieces (including 695 anti aircraft guns). Further south, the front was held by the 4th Panzerarmee, which opposed the 1st Ukrainian Front. General Gotthard Heinrici replaced Heinrich Himmler as commander of Army Group Vistula on 20 March. He correctly predicted that the main Soviet thrust would be made over the River Oder and along the Reichsstraße 1 at Seelow Heights. He decided to defend the riverbank with only a light skirmishing screen, but to strongly fortify the Seelow Heights, which rise about above the Oder and overlook the river where the Reichsstraße crossed it. He thinned out the line in other areas to put more men on the heights. The Oder's floodplain was already saturated by the spring thaw, but German engineers also released water from a reservoir upstream, which turned the plain into a swamp. Behind the heights, they built three lines of defences, spreading back toward Berlin. The last was the Wotan Line, behind the front line. These lines consisted of anti tank ditches, anti tank gun emplacements, and an extensive network of trenches and bunkers.

Шайқас

16 сәуірдің таңғы сағаттарында шабуыл 9 мыңға жуық артиллерия және "Катюша" атты реактивтік жүйелерімен күшті бомбалаудан басталды. Шабыс басталғалы 30 минут ішінде 500 мыңнан астам снаряд атылды. Таң атпастан бұрын 1-Белорусь майданы Одер өзенінен, ал 1-Украина майданы Нейсе өзенінен шабуылға көшті. 1-Белорусь майданы күштірек болды, бірақ неміс әскерлерінің басым бөлігіне қарсы тұрғандықтан, оның міндеті ауыррақ болды. 1-Белорусь майданының шабуылы қарқынды артиллериялық дайындықпен басталды. Бивор мен Зимкеге сәйкес, Хайнрици мен Буссе шабуылды күткен және кеңес артиллериясы оларды жоймас бұрын, алдыңғы траншеялардан қорғаныс күштерін кері шегіндірген. Сталинге жолданған баяндамада Жуков былай деп мәлімдеді:
"Дұшпан таңертең жаяу әскерін траншеялардың бірінші, екінші және үшінші қатарларына жылжытып жатқанын ескере отырып, мен 30 минуттық түндегі артиллериялық шабуылды, жоғары тығыздықпен, іздеу шамдарын қолданып, жауды соқыртып, алға жылжыған әскерлердің алдындағы кеңістікті жарықтандырып жүргіздім." Сұраққа алынған тұтқындардың сөзіне қарағанда, артиллериялық оттан жаудың бірінші траншеядан жылжуға уақыты болмады, ал екінші және үшінші қатарлар біздің артиллериямыздың үздіксіз отына ұшырады. Осының салдарынан, алдыңғы қатардағы жау бөлімдері ауыр шығынға ұшырады. Батпақты жер үлкен кедергі болды, ал неміс жауынгерлерінің қарсы шабуылы кеңес әскерлерінің қаза табуына себеп болды. Баяу ілгерілеуден көңілі толмаған Жуков резервтерін салған, олар бұрынғы жоспар бойынша күтілетін тесік жасалғанша сақталған еді. Кешке қарай 7-атқыштар корпусы (3-шабуыл армиясынан) белгілі бір қашықтыққа жылды, бірақ екінші неміс қорғаныс қатары бұзылмады. Дегенмен, оңтүстікте Коневтің 1-Украина майданы жоспар бойынша шабуылдады. Жуковты ынталандыру үшін Сталин оған Коневтің танк әскерлерін солтүстікке, Берлинге қарай бағыттап жіберуге рұқсат бергенін айтты. Екінші күні 1-Белорусь майданының әскерлері резервтерімен күшейтіліп, баяу жылды. 17 сәуірде түнгі уақытта неміс екінші қорғаныс қатары (Stein Stellung) 5-шабуыл армиясы мен 2-гвардиялық танк армиясының күшімен бұзылды. 8-гвардиялық армияның 4-гвардиялық атқыштар корпусының оң жақ фланкі, 1-гвардиялық танк армиясының 11-гвардиялық танк корпусымен бірге, жолдастарының жетістігін пайдаланып, алға жылды. 47-ші және 3-шабуыл армиялары тағы да оңтүстікке қарай жылды. Бірақ 1-Украина майданы 4-танк армиясын кері тартты, Фердинанд Шёрнер басқаратын Орталық топ армиясының сол фланкі құлап жатты. Шёрнер өзінің екі резервтік танк дивизиясын 4-танк армиясын нығайту үшін пайдаланудың орнына, оңтүстіктегі орталық бөлігін қорғады. Бұл Берлин шабуылындағы шешуші нүкте болды, өйткені Висла топ армиясының және Орталық топ армиясының орталық және оң секторларының жағдайы тұрақсыз болды. Егер олар 4-танк армиясымен бірге кері шегінбесе, олар қоршауға түсуі мүмкін еді. Шын мәнінде, Коневтің Сейлоу биіктігінің оңтүстігіндегі Шёрнердің салыстырмалы түрде нашар қорғанысына жасаған сәтті шабуылы Хайнрицидің қорғанысын күйретуге әкелді. 18 сәуірде екі кеңес майданы да ауыр шығынға ұшырады. Сейлоу биіктігі солтүстіктен айналып өтілді, осы кезде кеңес әскерлері неміс резервтерінің қарсы шабуылына тап болды: 11-СС танк-гренадерлік дивизиясы "Нордланд", 23-СС танк-гренадерлік дивизиясы "Нидерланд" және 103-СС танк бөлімі (503-ші). Түн батқан кезде оң жақ флангда және орталықта белгілі бір қашықтыққа жылды, ал 1-Белорусь майданы үшінші және соңғы неміс қорғаныс қатарына жетті. 19 сәуірде 1-Белорусь майданы Сейлоу биіктігінің соңғы қорғаныс қатарын бұзып өтті, енді олар мен Берлиннің арасында бұзылған неміс құралымдары ғана қалды. 9-армия мен 4-танк армиясының қалдықтары 1-Белорусь майданы және 1-Украина майданының бөлімдерімен қоршауға түсті, олар бұрылып, солтүстікке қарай жылды. 1-Украина майданының басқа армиялары батысқа қарай американдықтарға қарай жылды. 19 сәуірдің соңында Германияның шығыс майданы іс жүзінде тоқтады. Қалғандары тек қарсылық көрсету ошақтары ғана болды.

In the early hours of April 16th, the offensive began with a massive bombardment by some 9,000 artillery pieces and Katyushas. Over 500,000 shells were fired in the first 30 minutes of battle. Well before dawn, the 1st Belorussian Front attacked across the Oder and the 1st Ukrainian Front attacked across the Neisse. The 1st Belorussian Front was the stronger force, but it had the more difficult assignment since it was facing the bulk of the German forces. The assault by the 1st Belorussian Front started with an intense artillery bombardment. According to Beevor and Ziemke, Heinrici and Busse had anticipated the attack and withdrew their defenders from the first line of trenches just before the Soviet artillery would have obliterated them. Whereas according to a report to Stalin, Zhukov claimed that:
Considering that the enemy moves its infantry from the first to the second and third lines of trenches in the morning, I used a nightly artillery barrage with a high density of fire for 30 minutes, with the use of searchlights to blind the enemy and light up the terrain ahead of the advancing troops According to the interrogated prisoners, artillery fire was so sudden and overwhelming that the enemy did not have time to move from the first trench line; the second and third lines were at all times under heavy fire from our artillery. As a result of this, the enemy units in the first line of defence suffered heavy casualties. The swampy ground proved to be a great hindrance, and a German counter barrage caused heavy Soviet casualties. Frustrated by the slow advance, Zhukov threw in his reserves, which according to his earlier plan were to be held back until the expected breakthrough. By early evening, an advance of had been achieved (the 7th Rifle Corps from the 3rd Shock Army had advanced ), but the second German defensive line remained intact. Zhukov was forced to report that his battle was not going as planned. However, in the south the attack by Konev's 1st Ukrainian Front was going according to plan. To spur Zhukov on, Stalin told him that he had let Konev direct his tank armies north towards Berlin. On the second day, the 1st Belorussian Front's troops bolstered by their reserves slowly advanced. By nightfall on 17 April, the German second defensive line (Stein Stellung) was finally broken by the weight of the 5th Shock Army and 2nd Guards Tank Army. The right flank of the 4th Guards Rifle Corps of the 8th Guards Army, together with the 11th Guards Tank Corps of the 1st Guards Tank Army, had taken advantage of the success of their comrades and also advanced. The 47th and the 3rd shock armies progressed another
To the south however, the 1st Ukrainian Front was pushing back the 4th Panzer Army; the left flank of Army Group Centre under Ferdinand Schörner was beginning to crumble. Schörner kept his two reserve panzer divisions in the south covering his centre, instead of using them to shore up the 4th Panzer Army. This was the turning point in the Berlin Offensive because the positions of both Army Group Vistula and the centre and right sectors of Army Group Centre were becoming untenable. Unless they fell back in line with the 4th Panzer Army, they faced envelopment. In effect, Konev's successful attack on Schörner's relatively poor defences to the south of Seelow Heights was unhinging Heinrici's defence. On 18 April, both Soviet fronts advanced with heavy losses. The Seelow Heights was bypassed from the north, during which Soviet troops met counterattacks by German reserves: 11th SS Panzergrenadier Division Nordland, 23rd SS Panzergrenadier Division Nederland and SS Panzer Abteilung 103 (503rd). By nightfall, an advance of on the right flank and in the centre had been achieved, and the 1st Belorussian Front had reached the third and final German line of defence. On 19 April, the 1st Belorussian Front eventually broke through the final defensive line of the Seelow Heights and now nothing but broken German formations lay between them and Berlin. The remnants of the 9th Army and the 4th Panzer Army were enveloped by the 1st Belorussian Front and by elements of the 1st Ukrainian Front which had broken through and turned north. Other armies of the 1st Ukrainian Front raced west towards the Americans. By the close of 19 April, the German eastern frontline had effectively ceased to exist. All that remained were pockets of resistance.

Соңынан және талдау

Сейлоу биіктігіндегі қорғаныс желісі Берлиннің сыртындағы соңғы маңызды қорғаныс шебі болды. 19 сәуірден бастап, батысқа қарай Берлинге апаратын жол ашылды. 23 сәуірге қарай Берлин толық қоршалып, Берлин шайқасы басталды. Екі апта ішінде Адольф Гитлер қайтыс болды және Еуропадағы соғыс тиімді түрде аяқталды. 1-ші Белоруссия майданының Сейлоу биіктігіндегі және Одер майданындағы жалпы табысының нәтижесінде, неміс 9-армиясының көп бөлігі Берлинге шегінуге үлкермес бұрын қоршауға алынды. Содан кейін қаланы тек қираған құрамалар, халықтық жасақ (Фольксштурм), Гитлер жастарының шағын топтары, полиция және әуе қорғанысы бөлімшелері қорғады, нәтижесінде Қызыл Армия оны 10 күнде басып алды. Соғыстан кейін Жуковтың сыншылары, оның 1-ші Белоруссия майданының шабуылын Берлинге тікелей бағытталған автобан арқылы тоқтатуы керек еді деп мәлімдеді, және оның орнына 1-ші Украина майданының Нейседе жасаған прорывын пайдалануы немесе әскерлерін Берлиннің солтүстігінен қоршауға шоғырландыруы керек еді. Бұл Сейлоу биіктігіндегі мықты неміс қорғанысын айналып өтіп, көптеген жарақаттарды және Берлинге шабуылдағы кешігуді болдырмаған болар еді. Сыншылар Жуков ең қысқа жолды таңдады, оның әскерлері қалаға бірінші болып кірсін деп. Алайда, Жуков Сейлоу биіктігі арқылы негізгі шабуылды таңдады, себебі ол бұл Берлинге жетудің ең жылдам жолы деп ойлаған жоқ, бірақ бұл Коневтің 1-ші Украина майданымен байланысудың және неміс 9-армиясын қаладан кесіп тастаудың ең жылдам жолы болды. Сонымен қатар, Сейлоу биіктігін айналып өтіп, Берлинге солтүстіктен шабуыл жасау 1-ші Белоруссия майданының солтүстік флангын солтүстіктегі неміс күштерінің ықтимал шабуылына ұшыратып, Жуковтың әскерлерін Сейлоу биіктігіне тіреуі мүмкін еді. Бұдан әрі, шындығында 1-ші Белоруссия майданының бес армиясының тек екеуі ғана Сейлоу биіктігіне шабуыл жасады және биіктіктер тар прорыв жасалған соң солтүстіктен айналып өтілді. Сейлоу биіктігіне жасалған шабуыл кезінде совет әскерлерінің қаза тауып кеткендерінің саны 10 000-нан 30 000-нан астамға дейін бағаланды.

The defensive line on the Seelow Heights was the last major defensive line outside Berlin. From 19 April, the road to Berlin— to the west—lay open. By 23 April, Berlin was fully encircled and the Battle in Berlin commenced. Within two weeks, Adolf Hitler was dead and the war in Europe was effectively over. As a result of the 1st Belorussian Front's success at the Seelow Heights and the Oder Front in general, most of the forces of the German 9th Army were encircled before they could retreat to Berlin. The city was then defended only by broken formations, the Volkssturm, small detachments of Hitler Youth, police, and air defence units, which resulted in the Red Army taking it in 10 days. After the war, Zhukov's critics asserted that he should have stopped the 1st Belorussian Front's attack via the direct line to Berlin along the Autobahn and instead made use of the 1st Ukrainian Front's breakthrough over the Neisse or concentrate its armies on surrounding Berlin from the north. This would have bypassed the strong German defences at Seelow Heights, and avoided many casualties and the delay in the Berlin advance. Zhukov supposedly took the shortest path, the critics contend, so that his troops would be the first ones to enter the city. However, Zhukov chose the main thrust to be through the Seelow Heights not because he thought that was the quickest way to get to Berlin, but because that was the quickest way to link up with Konev's 1st Ukrainian Front and cut off the German 9th Army from the city. Also, bypassing the Seelow Heights and attacking Berlin from the north would have exposed the northern flank of the 1st Belorussian Front to a potential attack from German forces to the north, which could have pinned Zhukov's forces against the Seelow Heights. Furthermore, in actuality only two of the five armies of the 1st Belorussian Front attacked the Seelow Heights themselves and the heights were eventually bypassed from the north as soon as there was a narrow breakthrough. Estimates of Soviet casualties during the assault on the Seelow Heights vary from under 10,000 to over 30,000 killed.