Кіріспе

Сански Мост () — Босния және Герцеговина Федерациясының Уна-Сана кантонында орналасқан қала және муниципалитет. Босния және Герцеговинаның солтүстік-батысында, Сана өзенінің жағасында, Приедор мен Ключ қалалары арасында, Босния Кражина аймағында жатыр. 2013 жылғы мәлімет бойынша, халқы 41 475 адамды құрайды.

География

Ол Босния Краинасындағы Сана өзені бойында, Приедор мен Ключ қалалары арасында орналасқан. Әкімшілік тұрғыдан ол Босния және Герцеговина Федерациясының Уна-Сана кантонының құрамына кіреді. Қала тоғыз өзеннің тоғысында жатыр, олар: Сана, Дабар, Здена, Блиха, Майдаңска Риека, Япра, Сасинка және Козица.

Тарих

1878 жылы хорват тарихшысы Векослав Клайч Сански Мосттың кішкентай қалашығын (варошица) мұсылман деп сипаттады. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Санский Мост Югославия Корольдігінің Врбас Бановинасының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Хорватияның тәуелсіз мемлекетінің (NDH) бөлігі болды, онда фашистік усташе режимі сербтерге геноцид жасады және Холокостты жүзеге асырды. 1941 жылдың мамыр айының басында Санский Мосттан оңтүстік-шығысқа қарай бірнеше ауылда (Киево, Трамошня, Козица және т.б.) усташ пен көтерілісші сербтер арасындағы алғашқы қарулы қақтығыс болды. Бұл оқиға "Джурджевдан көтерілісі" деп белгілі. 1941 жылдың тамызында Босния мен Герцеговинаның қасиетті қамқоршысы болып саналатын Шығыс православиелік Ілия күнінде Сански Мост және айналасындағы 2800-ден 5500-ға дейін сербтер өлтіріліп, құрбандардың өздері қазған шұңқырларға тасталды. Босния мен Герцеговинаның Ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесі (ZAVNOBiH) 1944 жылдың 30 маусымынан 2 шілдесіне дейін қалада екінші мәжілісін өткізді; ол мұсылмандардың (босниялықтар), сербтер мен хорваттардың теңдігін жариялады. Босния соғысы кезінде қала Серб Республикасы армиясының (босниялық сербтер) бақылауында болды және 1995 жылдың қазанына дейін оның бақылауында қалды, содан кейін Босния және Герцеговина армиясы "Сана" операциясы кезінде оны басып алды, соғыс аяқталуға аздан кейін. Серб Республикасы армиясының (VRS) бақылауында болған кезде босниялықтар және басқа серб емес халықтар кең ауқымды этникалық тазалауға ұшырады. Сански Мосттан көптеген сербтер мен Приедордан босниялықтар босқын мәртебесіне ие болғандықтан және қарсы федерацияларға байланысты үйлерін алмастырды.

Врхпольье көпіріндегі қырғын

1992 жылғы 31 мамырда Серб Республикасы армиясы Сански Мост муниципалитетіндегі Верхполье көпірінде 19 босниялық азаматты қырғынға ұшыратты. 16 босниялық азамат көпірде сабалып, босниялық серб әскерлері оларды қорлады. 4 адам көпірге бара жатқанда VRS тарапынан өлтірілген. Босниялық сербтер босниялық азаматтарға киімдерінің көп бөлігін, соның ішінде аяқ киімдерін шешіп, көпірден секіруді бұйырды. Босниялық серб әскерлері босниялық азаматтар суға құлап бара жатқанда оларды ауада атуға тырысып, ойын ойнады. Осы қырғыннан тек Ражиф Бегич аман қалды, ол кейіннен Ратко Младичқа қарсы куәлік берді. Халықаралық трибуналдың (ICTY) сот отырысына сәйкес, Ратко Младич босниялық азаматтарды өлтіруге жауапты болды, және сот мұны Босния мен Герцеговинадағы босниялық босниялықтарды сербтер бақылауындағы аймақтардан этникалық тазартуға бағытталған әрекет деп таныды, мақсаты – біртекті серб этникалық мемлекетін құру. Бегичтің куәлігіне сәйкес, сол күні VRS 70 мұсылманды өлтіруге мәжбүр болды, себебі "сол аймақта жеті серб әскері қаза тапты". 6-шы Кражина бригадасының зейнеткерліктегі командирі Бранко Басара 1992 жылы Приедор және Сански Мост аймақтарында жасаған соғыс қылмыстары үшін де ICTY тарапынан айыпталды. 2007 жылы Босния мен Герцеговинаның мемлекеттік соты осы қырғынға жауапты босниялық серб әскері Jadranko Palija-ны соғыс қылмыстары үшін айыптап, соттады. 1996 жылы сербтер тұратын Остра-Лука Сански Мосттан бөлініп, Серб Республикасы құрамына берілді.

Халық саны

Елді мекендердің халқы – Сански Мост муниципалитеті

Елді мекен 1961. 1971. 1981. 1991. 2013. Жалпы
Брдари 539 443 2
Чапље 1,420 1,264 3
Демишевци 498 440 4
Доњи Каменград 2,344 2,336 5
Джевар 685 681 6
Фајтовци 369 362 7
Горице 644 615 8
Горњи Каменград 1,387 1,311 9
Хрустово 1,694 1,697 10
Хусимовци 1,802 1,310 11
Кијево 1,118 682 12
Кркојевци 304 361 13
Лукавице 606 486 14
Лушци Паланка 1,079 226 15
Модра 578 595 16
Напреље 822 605 17
Окреч 1,104 1,021 18
Подбријежје 570 529 19
Подлуг 650 550 20
Подвидача 679 275 21
Пољак 522 483 22
Сански Мост 8,682 14,027 17,144 19,745 23
Сасина 1,054 294 24
Шеховци 960 880 25
Скуцани Вакуф 1,321 1,434 26
Стари Мајдан 1,212 762 27
Томина 1,513 1,107 28
Трнова 978 783 29
Врхпоље 1,840 2,035

Этникалық құрамы

Этникалық құрамы – Сански Мост қаласы
2013. 1991. 1981. 1971. Жалпы
19,745 (100,0%) 17,144 (100,0%) 14,027 (100,0%) 8,682 (100,0%)
Сербтер 401 (2,37%) 7,831 (45,68%) 5,691 (40,57%) 3,410 (39,27%)
Босниялықтар 15,930 (94,19%) 7,245 (42,26%) 6,067 (43,25%) 4,545 (52,34%)
Югославиялықтар 901 (5,25%) 1,504 (10,72%) 96 (1,10%) -
Хорваттар 177 (1,05%) 646 (3,77%) 523 (3,73%) 558 (6,42%)
Басқалар 405 (2,39%) 521 (3,04%) 242 (1,73%) 73 (0,84%)

Этникалық құрамы – Сански Мост муниципалитеті
2013. 1991. 1981. 1971. 1961. Жалпы
50,421 (100,0%) 60,307 (100,0%) 62,467 (100,0%) 62,102 (100,0%) 39,483 (100,0%)
Босниялықтар 38,344 (92,45%) 28,136 (46,65%) 27,083 (43,36%) 24,839 (40,00%) 12,350 (31,28%)
Сербтер 1,837 (4,43%) 25,363 (42,06%) 26,619 (42,61%) 30,422 (48,99%) 19,156 (48,52%)
Хорваттар 722 (1,74%) 4,322 (7,17%) 5,314 (8,51%) 6,307 (10,16%) 4,844 (12,27%)
Басқалар 572 (1,38%) 1,239 (2,05%) 336 (0,54%) 213 (0,34%) -
Югославиялықтар 1,247 (2,07%) 2,936 (4,70%) 195 (0,31%) 3,014 (7,63%) -
Рома 75 (0,12%) 12 (0,02%) - - -
Моңғолдар 50 (0,08%) 59 (0,10%) - - -
Албаниялықтар 26 (0,04%) 22 (0,04%) - - -
Словендер 16 (0,03%) 23 (0,04%) - - -
Македониялықтар 10 (0,02%) 8 (0,01%) - - -
Венгрлер 2 (0,003%) 2 (0,003%) - - -

Экономика

Жұмыспен қамтуЕрлерӘйелдерЖалпыЖалпы халықЖұмыссыздық %20143,3841,3634,74750,42153,91% Санский Мост қаласында бірнеше үкіметтік емес ұйымдар бар. Бейбітшілік құру орталығы (жергілікті тілде "Centar za Izgradnju Mira (CIM)) 2004 жылдан бері қалада қызмет етеді. "Феникс орталығы" жергілікті қауымдастықта мұқтаж жандарға гуманитарлық көмек көрсетеді. "Krajiška Suza" ұйымы Санский Мост қаласының және оның төңірегіндегі адамдардың медициналық, әлеуметтік, психологиялық, мәдени және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі. Австриялық эгзосты құбырларын өндіруші Remus компаниясының Сански Мост қаласында 300-ге жуық адам жұмыс істейтін өндіріс орны бар. Сански Мост Швейцария елшілігі қаржылаған БҰҰДБ жобасы бойынша ең табысты жергілікті қауымдастықтардың бірі болып таңдалды.

Спорт

Қаланың футбол клубы — НК Подгрмеч.