Кіріспе

Атыс қарулары және т.б. партизандық соғыста

Көшпенділер қарулары мен тактикасы (ККТТ) – көбінесе атыс қарулары немесе жарылғыш құрылғыларды қамтитын, көтерілісшілердің оккупантқа қарсы партизандық соғыс жүргізуі үшін немесе белгілі бір үкіметке қарсы көтеріліс үшін арналған қарулар мен тактикалар. Көтерілісшілердің қаруларының бір түрі – кәсіби емес адамдар жасаған "өздігінен жасалған" атыс қарулары, мысалы, поляк қарсылық қозғалысының жер асты шеберханаларында жасалған Błyskawica (Жылқы) автоматтары. Әдеттегі әскери арсеналға жататын, бірақ көтерілісшілер тарапынан тиімді қолданылған тағы бір қару – РПГ. Көтерілісшілер қолдан жасаған қарулардың екі мысалы – Иракта қолданылған жарылғыш құрылғылар және көліктер мен танктерге қарсы қолданылған "Молотов коктейлі" (бензин толтырылған шыны бөтелкелер). Көптеген көтерілісшілер қолданатын екі тактика – саботаж және қанаушылық шабуылдар. Соңғы тактика көтерілісшінің өзіне бомба байланған немесе көлігінде болған жағдайда қолданылады, бұл жаудың маңызды нысаналарына жарылғыш заттарды жеткізудің қарапайым тәсілі болып табылады.

Мақсатына сай жасалған қару

Өрт қаруларының салыстырмалы түрде жаңа класы, мақсатты түрде бүлікшілерге арналған қарулар алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде FP 45 Liberator және Sten автоматтары түрінде пайда болды. Олардың арзан болуы мақсаты болды, себебі оларды жау шебінің артына әуеден тастау немесе жасырын жеткізу қажет еді, және олар партизандық және бүлікші топтар қолдануы үшін жасалды. Көбінесе бүлікшілердің қарулары қарапайым конструкцияға ие, әдетте болаттан соғылып жасалған, содан кейін пішінделген және дәнекерленген. Стандартты өлшемдегі құбырлы болаттар да мүмкіндігінше қолданылады, ал оқпандар (жақсы толеранттылық пен жоғары беріктік қажет болатын атыс қаруының сирек бөліктерінің бірі) (Стен сияқты) рифленген немесе тегіс қалдырылуы мүмкін (FP 45 сияқты). 1960 жылдардағы CIA Deer қаруы Liberator-ға ұқсас болды, бірақ пистолеттің корпусы үшін алюминийден құйылған нұсқа қолданылды және 9×19 мм Parabellum патронымен жабдықталды, бұл әлемдегі ең көп таралған тапанша патрондарының бірі. "Айғыр қаруы" деген атаудың түсіндірмесі жоқ, бірақ Deer қаруы Вьетнамға контрабандалық жолмен әкелінуге арналған, бұл туралы вьетнам тілінде басылған нұсқаулық парағы куәландырады. Оны American Machine & Foundry Co. өндірді, бірақ ол жасырын қару болды, яғни оның өндірушісін немесе пайдаланушысын анықтайтын белгілер болған жоқ. Бүлікші қаруларын жасаудың егжей-тегжейлері оларды жасаған үкіметтер тарапынан әдетте жасырылады, мысалы, FP 45 тапаншасының белгіленуі. Басқа бүлікші қарулары да дәстүрлі жаяу әскерлік немесе қорғаныс қаруларының жасырын түрде өңделген нұсқалары болуы мүмкін. Олар белгілерсіз арнайы жасалған немесе өндірушілердің белгілерін алып тастау үшін өзгертілген стандартты коммерциялық немесе әскери қарулар болуы мүмкін. Бүлікші қаруларының жасырын сипатының салдарынан олардың тарихын құжаттау көбінесе қиын. Азаматтық нарықта заңды түрде саудаланатын, мысалы, Liberator тапаншасы, көбінесе жоғары бағаға сатылады; миллиондаған тапаншалар жасалса да, соғыстан аман қалғандары аз. Бұл мысалдардың барлығы бүлікші қару ретінде қолданылған немесе осындай мақсатта жасалған қарулар. Арнайы жасалған қарулар бастапқыда көтерілісшілердің пайдалануына арналған, олар өте қарапайым, өте арзан және пайдалануға оңай; көптегендері белгілі бір тілдерді білетін адамдарға арналған нұсқаулармен немесе сауатсыз пайдаланушыларға немесе кез келген тілді білетін адамдарға қолдануға болатын суретті нұсқаулармен жабдықталған. Екі мақсатта қолданылатын қарулар – бұл бүлікші әскерлерінің пайдалануына арналған ерекше рұқсаттармен жасалған қарулар. Жасырын қарулар – бұл шығу тегін көрсететін белгілерді жою үшін жасалған немесе өзгертілген кез келген қару. ЖЭҚ – бұл қолдан жасалған жарылғыш құрылғылар. FP 45 Liberator – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ жасаған .45 ACP Derringer типті бір реттік тапанша. Ол темірден соғылып жасалған, ал оқпаны рифленбеген. "FP" деген белгі "жарық проекторы" дегенді білдіреді, бұл жобаның мақсатын жасыруға бағытталған әрекет болған сияқты. Ол он оқтықпен жабдықталған және жау әскерлерін өлтіру үшін арналған, содан кейін олардың қаруларын көтерілісшілер басып алып, қолдана алады. Нұсқаулар суретті болды, сондықтан қаруды кез келген соғыс алаңында таратуға болады және тіпті сауатсыз операторлар да оны қолдана алады. Ең көп пайдаланылған ел – Филиппин. CIA Deer қаруы – Вьетнам соғысы кезінде АҚШ жасаған 9×19 мм Parabellum тапаншасы. Ол ұстауында үш оқтықпен және нұсқауларымен бірге пластик қорапқа салынған. Егер суға түссе, пистолет салынған пластик қорап су бетінде қалқып жүреді. Бұрынғы FP 45 Liberator сияқты, ол негізінен жау әскерлерін өлтіруге арналған, оны жау әскерінің қалған жабдықтарымен алмастыру мақсатымен. Deer қаруының нұсқаулары суретті, мәтіні вьетнам тілінде жазылған. Солтүстік Ирландияда "Дөңгелек бөлімдер" (дөңгелек пішіндес қабылдағыштар) және "Төртбұрыш бөлімдер" (төртбұрыш пішіндес қабылдағыштар) бар түрлі автоматтары өндірілгенімен, Лоялист жарымәскери күштері қолданған "Авангер" автоматтары өз түрінің ең жақсы жобаларының бірі болып саналды. Бұрандалар телескопиялық, алдыңғы керілу/керілу серігімен, артқы жағында салмақты спиральді серігімен, кері соққыны жұмсартатын және дәлдікті арттыратын буфер ретінде жұмыс істейді. Оқпандар көбінесе рифленбеген, бірақ кейбір жағдайларда бұл жақын арада баллистиканы арттыруы мүмкін. Ол Sten журналын пайдаланды және дыбыс басу құрылғыларын бейімдеуге қабілетті болды. 1970-1980 жылдары Сан-Антониодағы (Техас штаты) International Ordnance Group компаниясы MP2 автоматтарының пішінін шығарды. Ол британдық Sten автоматына қарағанда ықшам альтернатива ретінде жасалған (бірақ компоненттері мен жалпы дизайны STEN-мен тікелей ұқсас емес), қалалық партизандық әрекеттерде қолдануға, арзанға және/немесе жабдығы жеткіліксіз шеберханаларда жасауға және "достық" жасырын күштерге таратуға арналған. Бұрынғы FP 45 "Liberator" тапаншасы сияқты, оны қашу кезінде күштің арсеналына едәуір зиян келтірмей тастауға болады. MP2 – ашық бұрандадан оқ атып, өте жоғары ату жылдамдығына ие, кері соққымен жұмыс істейтін қару. Гватемалалық SM 9 автоматтары да кең таралған. Басқа мысал – Жерар Мераль жасаған Métral автоматтары, оккупация және жасырын жағдайларда жасауға арналған. Ерекше мысал – советтік S4M тапаншасы, оны қанау үшін арнайы жасалған. Ол екі оқтықпен ашылатын қарапайым Derringer болды, бірақ ерекшеліктері 7,62 мм оқтардың советтік АК-47 автоматтарында қолданылатын шағын нұсқасына негіделген арнайы оқтарында болды. Оқтың корпусында оқ атылғанда корпустың ішінде жылжып, оқтың алдына итеріп, корпустың ұшын бітетін поршень тәрізді плунжер болды, корпустағы барлық жарылғыш газдарды толығымен жауып тастады. Бұл, оқ жылдамдығының өте төмен болуымен бірге, шынымен үнсіз тапаншаға әкелді. Тапанша мен оқтың сипаты оқтың тиімділігін жақын қашықтықта ғана қамтамасыз етті. Қанаушыға күдік тудыру үшін, оқпандағы рифльдер оқтың баллистикалық сипаттамаларын осылай өзгертуге арналған, осылайша сарапшылар оқ АК-47-ден атылған және бірнеше жүз фут қашықтықтан атылған деген қорытындыға келеді. Бұл дизайнның саяси тұрғыдан жойқын болуына байланысты S4M қаруы құпия сақталды. Тапанша туралы ақпарат батыс үкіметтеріне Солтүстік соғыс аяқталғаннан кейін ғана белгілі болды. Winchester Liberator – 16 калибрлі, төрт оқтық мылтық, ол үлкейтілген төрт оқтық Derringer сияқты. Бұл Hillberg бүлікші қаруының дизайнының іске асырылуы болды. Дизайнер Роберт Хиллберг өте арзан, пайдалануға оңай және бұрын атыс қаруын ұстамаған адамның қолында да тиімді болу мүмкіндігін ұсынатын қаруды көздеді. Оларды тиімді пайдалану үшін оқыту қажет болғандықтан тапаншалар мен автоматтары қарастырылмады. Мылтық жоғары дәлдік мүмкіндігін ұсынғандықтан таңдалды. Winchester және Colt екеуі де прототиптер жасады, бірақ Colt-тың сегіз оқтық дизайны соғыстың соңында пайда болды және азаматтық құқық қорғау нарығына бейімделді. Әскери пайдалану үшін ешқандай үлгі жасалмаған.

Екі мақсатты қару

Кейбір мақсатты қару-жарақтар екі мақсатта қолдануға арналған, яғни көтерілісшілер мен әскерилердің қатардағы сарбаздары қолдана алатын. Welrod тапаншасы – SOE ұйымы екінші дүниежүзілік соғыс үшін әзірлеген қарапайым, иінтікті механизмді тапанша. Ол британдықтармен одақтас шетелдік көтерілісшілерге және жасырын британдық күштерге беру үшін жасалған. Тапаншаға кіріктірілген дыбыс басу құрылғысы орнатылған, ол күзетшілерді және басқа да жасырын тапсырмаларды орындауға өте қолайлы болды. Иінтікті механизм болғандықтан, қаруды қайта зарядтағанда шу өте аз шықты, ал үлкен, бірақ тиімді басу құрылғысы оқтан шыққан дыбысты толыққанды жойды. Welrod тапаншаларында қолға ұстауға арналған бөлімі бар магазин болды және бастапқыда тек сериялық нөмірден басқа ешқандай белгісіз болды. Sten – 9×19 мм Parabellum патронымен жұмыс істейтін, Ұлыбритания екінші дүниежүзілік соғыста шығарған автоматтары. Бұл қару көтерілісшілерге арналған болмаса да, Ұлыбритания қару-жараққа зор мұқтаж болған кезде жасалған. Оны қарапайым шеберханаларда оңай өндіруге және қолжетімді патрондарды пайдалануға болатындықтан, оккупацияланған аумақтардағы қарсылық топтары үшін өте қолайлы қару болды. Соғыстың соңына қарай немістер де қаруға мұқтаж болды, сондықтан Volkssturm-ды қаруландыру үшін Sten-нің MP 3008 үлгісін және Werwolf көтерілісші күшін қаруландыру үшін Sten-нің дерлік бірдей көшірмелерін жасады.

Кеңес блогының қару-жарағы

Кеңес Одағы мен Шығыс блогының коммунистік үкіметтерге және шетелдегі бүлікшіл топтарға қару-жарақ экспорты, сондай-ақ әлемнің көптеген армияларында кеңес қару-жарағының өндірілуі, кеңес қарулары мен олардың түріне жақын үлгілерінің кеңінен таралуына әкелді. Олар Азия, Африка және Таяу Шығыстағы үшінші әлем елдерінің көпшілігінде кездеседі. Ерекше атауға лайық – AK-47 автоматтары мен оның AKM үлгісі. Корея соғысынан бері үшінші әлем елдерінің және бүлікшіл топтардың армияларында олардың қолжетімділігі, қарапайымдылығы, сенімділігі, беріктігі және пайдаланудың жеңілдігі арқасында дерлік барлық қақтығыстарда қолданылып келеді. Дегенмен, бұл – TT тапаншасы, Mosin–Nagant автоматтары, PPSh-41 субмашиналық қарулары, RPD және SG-43 Горюнов орташа автоматтары, DShK ауыр автоматтары сияқты Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің және AK-74 автоматтары, RPK жеңіл автоматтары, PK көп мақсатты автоматтары, SVD-63 Драгунов снайперлік мылтығы, RPG-2 және RPG-7 гранатометтері сияқты Ұлы Суық Соғыс кезеңінің сансыз қару түрлерінің тек екеуі ғана. Калашников автоматтарының алғашқы ірі масштабты қолданылуы Вьетнам соғысы кезінде болды. Сол кезде кеңес, қытай және Шығыс блогының AK және RPK автоматтары, сондай-ақ шектеулі мөлшерде PK және SVD-63 автоматтары коммунистік елдер тарапынан Солтүстік Вьетнамға жеткізілді, ол оларды Оңтүстік Вьетнамдық Вьетконг, Лаос Патет Лао және Камбоджалық Кхмер Руж тобына берді. Жеткізілген қарудың көп санына байланысты, олар осы топтардың және Солтүстік Вьетнам армиясының негізгі қаруына айналды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің француз және кеңес жасаған автоматтары мен субмашиналық қаруларын ығыстырып, АҚШ және Оңтүстік Вьетнам күштерінен алынған қарулардың орнын басты.

Жаудың қолға түскен қару-жарағы

Көтерілісшілер ұзақ жылдар бойы жау әскерлерінен ұрланған, тұтқынға алынған немесе басқа жолмен қол жеткізген қару-жарақтарды пайдаланып келді, себебі оларды және оқ-дәрілерін алу оңай, ал нашар жабдықталған көтерілісшілерге барлық қолдарынан келген қару-жарақ қажет болады. Мұндай қару-жарақтар көбінесе жеңілген жау әскерлерінен тонау арқылы, жау әскерлеріндегі тыңшылар мен жақтастардың оқ-дәрілерді ұрлап, жасырын жеткізуі арқылы, шегініп келе жатқан, шабуылдап келе жатқан немесе немқұрайлы жау әскерлері тастап кеткен оқ-дәрілерді жинау арқылы немесе жау әскерлерінің қара нарықта сатқан оқ-дәрілерін сатып алу арқылы қолға түседі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа мен Тынық мұхитындағы қарсылық қозғалыстары Осі державаларынан алынған атыс қаруларын кеңінен пайдаланды, себебі олар қолжетімді болды. Бұл қару-жарақтар одақтастардан алынған қару-жарақтармен және елдерінің бұрынғы әскерлерінен қалған қару-жарақтармен бірге қолданылды. Қару-жарақ алу әдістеріне Осі әскерлерінен немесе олардың одақтастарынан қара нарықтан сатып алу, немесе неміс жабдықтау қоймаларынан немесе көліктерінен ұрлау кірді. Осі державаларының қару-жарағын алуға ерекше күш-жігер жұмсалды, мысалы, пойыздар мен көліктерге, сондай-ақ күзет үйлері мен жандармерия бекеттеріне шабуылдар жасалды, бұл өте табысты болды. Кейде қару-жарақ көшеде ұсталған Осі әскерлерінен алынып, немесе Осінің серіктестері арқылы әкелінетін. Варшава көтерілісі кезінде поляк Армия Крайова (АК, Отандық армия) бірнеше неміс бронетранспортерлерін, әсіресе "Chwat" деп аталған Jagdpanzer 38 Hetzer жеңіл танк жойғышын және Sd.Kfz. 251 бронетранспортерін "Сұр қасқыр" деп қайта атады. Еуропалық қарсылық топтары қолданған тұтқынға алынған неміс қаруларына Karabiner 98k бұрандалы мылтығы және MP 40 автоматтары кірді, ал Тынық мұхитындағы қарсылық топтары тұтқынға алынған жапондық қаруларды, мысалы Nambu пистолеті мен Arisaka бұрандалы мылтығын пайдаланды. Бірінші Индокитай соғысы кезінде Индокитайлық Вьетминь Жапониядан екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тастап кеткен немесе тұтқындаған қару-жарақтарды пайдаланды, сонымен қатар француз әскерлерінен және француздық Индокитай әкімшілігінен алынған қару-жарақтарды, мысалы MAS 36 және MAS 49 мылтықтарын, MAT 49 автоматтарын және FM 24/29, Reibel, Vickers және Hotchkiss M1914, M1922 және M1929 пулеметтерін пайдаланды. Жапондық және француз қарулары Вьетнам соғысы кезінде Оңтүстік Вьетнамның азат ету армиясы Вьетконгпен қызмет етуді жалғастырды, оларды әскери бөлімдерге тапсырудан бұрын соғыстың басында пайдаланды. Олар сондай-ақ U.S. жасалған қару-жарақтарды, мысалы M1911 пистолеттерін, Thompson және M3 автоматтарын, M1 Garand мылтықтарын, M1 және M2 карабинтерін және M1918 BAR және M1919 Browning пулеметтерін, Оңтүстік Вьетнам армиясынан тұтқынға алды немесе қара нарықтан сатып алды, соңғы жағдайда жемқор ARVN әскери шенеуніктер заңсыз түрде оқ-дәрі сату арқылы пайда табуға мүмкіндік берді. Соғыстың соңында АҚШ-тың араласуынан кейін, М14 және М16 мылтықтары, М60 және М2 Browning пулеметтері және М79 гранатометтері сияқты заманауи U.S. қару-жарақтары U.S. әскерлерінен және жаңғыртылған ARVN-нен тұтқынға алынды.

Өз бетінше жасалған немесе қолдан жасалған атыс қарулары

Błyskawica (Жылтырақ) – Германияның Польшаны басып алуына қарсы күрескен Польшаның жер асты армиясы, яғни поляк қарсылық қозғалысы жасаған қарапайым автоматтары. Ол жер асты шеберханаларында өндірілді. Оның басты ерекшелігі – қарапайымдылығы, сондықтан қаруды тіпті кішкентай шеберханаларда, тәжірибесіз инженерлер де жасауға болатын. Қарапайымдылық үшін бұрандалы құбырлар қолданылды. Кейбір жағдайларда партизандар қолдан жасалған, қайта мақсатталған қаруларды пайдаланған. Мұның бір мысалын Че Гевара "Партизан соғысы" кітабында келтіреді. Ол "М-16" деп аталады, ол 45 градус бұрышта ұстауға арналған екі аяқты тұғыры бар, 16 калибрлі кесілген мылтықтан тұрады. Ол стандартты патрондан оқ алып тастап, алдына Молотов коктейлі бекітілген ағаш таяқша салынған бос патронмен толтырылды. Бұл 100 метрге дейін отты құрылғыны дәл атуға мүмкіндік беретін импровизацияланған минометті құрады. Сондай-ақ, жарық шашу қарулары да ату қаруына айналдырылған. Бұл жарық шашу қаруының (көбінесе пластик) ұңғысын мылтық құбырымен алмастыру арқылы немесе қолданыстағы ұңғыға кіші ұңғылы құбыр енгізу арқылы (.22 Long Rifle сияқты) жүзеге асырылуы мүмкін.

Санитацияланған қол

Югославиялық Zastava M48BO (без oznake, "белгісіз") мылтығы тек сериялық нөмірімен ғана шығарылған, басқа белгілері болмаған. Бұл мылтықтар 1956 жылғы Суэц дағдарысы алдында Мысырға жеткізілу үшін Югославияда жасалған. Югославия техникалық жағынан бейтарап ел болғандықтан, мысырлықтарға сатылған мылтықтарды белгісіз ету арқылы Мысыр мен Израиль арасындағы қақтығыстан алшақтауды көздеген. Шамамен бірнеше мың дананың жүздерше ғана Мысырға жеткізілді, ал қалғаны Югославияда сақталып, жақында ғана қайта табылды. Қазір олар жеке коллекционерлерге сатылуда.

Жалғанға сенуге болатындығы

Қазіргі таңда сенімді түрде жоққа шығару мүмкіндігі үкіметтерге күрделі амалдарсыз бүлікшілерге қару-жарақ жеткізуге жол береді. Мысалы, әлемде АКМ (АК-47 мылтығының жаңартылған нұсқасы) өндірушілер мен қолданушылардың көптігіне байланысты, үкіметтер осы қаруды бүлікшілерге жеткізе алады және олар осы қаруды қайдан және кімнен алғанын сенімді түрде жоққа шығара алады.

Жасалма жарылғыш құрылғылар

Жол бойындағы бомба деп те аталатын, қолдан жасалған жарылғыш құрылғы (IED) – бұл әдеттегі әскери қимылдардан өзгеше тәсілдермен жасалып, орналастырылатын, үйде жасалған бомба. Ол жарылғыш механизмге бекітілген артиллериялық снаряд сияқты, дәстүрлі әскери жарылғыш заттардан құралуы мүмкін. IED-тер террористік әрекеттерде немесе операциялар театрында партизандар немесе коммандос күштерінің соғысында қолданылуы мүмкін. Екінші Ирак соғысында IED-тер АҚШ бастаған коалициялық күштерге қарсы кеңінен қолданылды және 2007 жылдың соңына қарай Ирактағы коалициялық өлімдердің шамамен 63%-ына жауапты болды. Олар Ауғанстанда да бүлікші топтармен қолданылды және 2001–2021 жылдардағы Ауған соғысында Коалицияның 66%-дан астам құрбандарына себеп болды. Соғыс кезінде Уақытша ИРА британдық қауіпсіздік күштеріне қарсы қашықтан басқарылатын IED-терді кеңінен пайдаланды. Алғашқыда бомбалар таймер немесе қарапайым басқару сымы арқылы жарылды, бірақ кейін бомбаларды радиоарқылы басқару мүмкіндігі пайда болды; радио басқарылатын ұшақтардан қарапайым сервомеханизмдер электр тізбегін жауып, детонаторға қуат беру үшін қолданылды. Жол бойындағы бомбалар да кеңінен қолданылды; олар әдетте ауылдық жол бойындағы дренажға немесе каналға орналастырылып, британдық қауіпсіздік күштерінің көліктері өтетін кезде қашықтан басқару арқылы жарылды. ИРА сондай-ақ Уорренпойнт шабуылында болғандай, бастапқы жарылыстан кейін жіберілген британдық күштеріне шабуыл жасау үшін қосымша құрылғыларды қолданды. ИРА бомбалары өте күрделі болды, мысалы, сынапты ауыстырғыштар немесе микросвитчтер сияқты қолға тигізгенде жарылатын құрылғылар болды. Әдетте, қауіпсіздік үшін сағат механизмімен жұмыс істейтін Мемопарк таймері қолданылды, ол бомбаны орналастырылғаннан кейін 60 минутқа дейін қаруландырып, анти-қолдану құрылғысына қуат беретін электр тізбегін толықтырды. Нақты конструкциясына байланысты, тәуелсіз электр тізбегі әдеттегі таймерге, мысалы 40 минутқа белгіленген уақыт кешіктіруі үшін қуат берді. Алайда, ИРА техниктері жасаған кейбір электрондық кешіктіру құрылғыларын бомба жасырылғаннан кейін бірнеше аптадан соң жарылу үшін дәл уақытты орнатуға болады. Британдықтар кедергі жасайтын құрылғыларды жасағаннан кейін, ИРА техниктері кедергі жасау қиын болатын импульсті радио кодтарының тізбесін қажет ететін құрылғыларды жасады. 1979 жылдың 27 желтоқсанында КСРО Ауғанстанға басып кіргенге дейін алты ай бұрын, Ауғанстан моджахедтері ЦРУ және басқалармен бірге көптеген түрлі танкқа қарсы миналармен қамтамасыз етілді. Көтерілісшілер көбінесе бірнеше танкқа қарсы миналардан жарылғыш заттарды алып, мақсатты көлікті жою үшін оларды қақталақтағы тамақ майы құтысына біріктірді. Бірнеше минадан алынған жарылғыш заттарды біріктіріп, оларды қалайы банкаларға салып, көтерілісшілер оларды күштірек етті, бірақ кейде совет саперлері мина іздегіштермен анықтауды жеңілдетті. IED жарылғаннан кейін көтерілісшілер көбінесе шабуылды бастау үшін автоматтар мен гранататар сияқты тікелей ату қаруларын қолданды. Ауған көтерілісшілері советтердің жарылмаған қару-жарақтарынан, мысалы 250-500 кг (500-1000 фунт) әуе бомбаларынан да IED жасады. Бірақ қазалар саны жоғары болды, совет-ауған соғысы кезінде 1995 совет әскері және 1191 көлік мина мен IED-тен жойылды. Бірінші және Екінші Чечен соғыстары кезінде Чечен сепаратистік Ичкерия Республикасы ресейлік қарулы күштерге қарсы IED-терді кеңінен қолданды, өйткені олар партизандық тактикаға көшуге мәжбүр болды, оларды әртүрлі материалдардан, мысалы 155 мм артиллериялық снарядтарынан, 82 мм минометтік снарядтарынан, жарылмаған қару-жарақтан және өнеркәсіптік жарылғыш заттардан жасады. Бұл құрылғылар әдетте электрлік басқару сымы арқылы жарылды және канализация желілеріне, қоқыс үйінділеріне, қираған көліктерге жасырылды немесе тікелей жолдың бетіне немесе жиегіне, сондай-ақ ағаштарға немесе төбелерге орналастырылды. Кейде көтерілісшілер танкқа қарсы және жаяу әскерге қарсы құрылғыларды біріктірді, бір заряд көлікке, екіншісі көліктен түсіп бара жатқан жаяу әскерге бағытталған. Сирияда және бүкіл әлемде ИГИЛ, Шри-Ланкада Тамил Иламның азат ету жолбарыстары (ТИТИ) қолданды.

Жер миналары

Жер миналарын көтерілісшілер суық соғыс және содан кейінгі қақтығыстарда, мысалы, Бірінші Индокитай соғысында, Вьетнам соғысында, Оңтүстік Африка шекара соғысында, Ирак, Сирия және Йемендегі соғыстарда кеңінен пайдаланды. Португалиялық отаршылдық соғыс кезінде миналар мен тұзақтар африкалық ұлтшыл көтерілісшілердің португалдық механикаландырылған күштеріне қарсы қолданған басты қаруы болды. Олар көбінесе моторлы көліктер мен бронетранспорттық машиналарын пайдаланып, өз аумақтарының көбінесе топырақты жолдарымен патрульдік жүргізді. Мина қауіпін сейілту үшін португал инженерлері ауылдық жол желісін асфальттаудың ауқымды жұмысын бастады. Миналарды анықтау электронды мина іздеу құралдарымен ғана емес, сонымен қатар ұзын зығырлармен қатар жүретін, темір емес жол миналарын табуға жаттықтырылған сарбаздардың (пикадорлардың) көмегімен жүзеге асырылды. Әртүрлі революциялық қозғалыстардағы партизандар түрлі миналарды қолданды, көбінесе португалдық құрылымдарға шабуыл жасау үшін танкке қарсы және жеке құрамға қарсы миналарды біріктірді. Көбінесе қолданылатын тактика – көлікке қарсы миналарды суар арығы сияқты анық жасырынған жерге орналастырып, содан кейін арықты жеке құрамға қарсы миналармен толтыру. Көлік минасының жарылуы португалдық әскерлерді жасырынуға мәжбүр етті, ал арықтағы жеке құрамға қарсы миналар одан әрі шығынға әкелді. Егер көтерілісшілер португалдықтармен ашық шайқасуды жоспарласа, арықты және басқа да ықтимал жасырынған жерлерді басып алу үшін бір-екі ауыр пулемет орналастырылатын. Қолданылған миналардың ішінде PMN (Black Widow), TM 46, POMZ, PDM сияқты екі ортада қолданылатын миналар, сондай-ақ көптеген қолдан жасалған ағаш қорапшалы жеке құрамға қарсы миналар және басқа да металл емес жарылғыш құрылғылар бар еді. Миналық операциялардың салдары, шығын келтіруден басқа, португалдық күштердің жылдамдығын төмендетті, сонымен қатар әскерлер мен техниканы қауіпсіздік және шабуылдық операциялардан конвойді күзету және миналарды жою миссияларына ауыстырды. Родезия Буш соғысы кезінде Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясы (ZANLA) жолдарға советтік танкке қарсы миналарды орналастыру арқылы Родезияның күш-жігерін және экономикасын парализулеуге тырысты. 1972 жылдан 1980 жылға дейін 2 504 көлік құралы жер миналарынан жарылды (көбінесе советтік TM46), нәтижесінде 632 адам қаза тауып, 4 410 адам жарақат алды. Жолдарды миналау 1978 жылдан (894 мина немесе күніне 2,44 мина жарылды немесе табылды) 1979 жылға дейін (2 089 мина немесе күніне 5,72 мина) 33,7% артты. Осыған жауап ретінде родезиялықтар Оңтүстік Африкамен бірлесіп минадан қорғалған көлік құралдарын жасады. Олар бастапқыда шинадағы ауаны сумен алмастыра бастады, бұл жарылыстың күшін жұмсартты және жарылыстың қызуын азайтты. Бастапқыда олар корпусты болаттан жасалған бөгеттермен, құм қаптарымен және мина конвейерлік ленталарымен қорғады. Кейіннен V пішіндес жарылыс корпусы бар арнайы жасалған көліктер жарылыстың күшін таратып, мұндай көліктердегі өлім-жітім сирек кездесетін жағдайға айналды. Бұл жетістіктер Оңтүстік Африканың Hippo, Casspir, Mamba және Nyala дөңгелекті жеңіл әскер тасымалдаушыларын жасауға әкелді. Жер миналарын Оңтүстік Африка шекара соғысы кезінде көтерілісшілер жиі пайдаланды, бұл Оңтүстік Африкада алғашқы минадан қорғалған бронетранспорттық құралдарды жасауға тікелей себеп болды. Намибиялық көтерілісшілер Оңтүстік Африканың әскери конвойларын шатастыру үшін танкке қарсы миналарды қолданды, содан кейін оларға шабуыл жасады. Анголаның оңтүстігіндегі және Намибияның солтүстігіндегі кең, сирек қоныстанған аймақтардағы шайқастарда шағын топтардың миналарды орналастырып, көрінбей қашуы оңай болды. Танкке қарсы миналар көбінесе азаматтық және әскери көліктер пайдаланатын жалпы жолдарға орналастырылды және үлкен психологиялық әсер етті. Миналарды орналастырудың күрделі схемалары жиі қолданылды. Бір тактика – жарылыс күшін арттыру үшін бірнеше минаны бірін-біріне қою. Тағы бір кең таралған тактика – бірнеше метр қашықтықта орналасқан бірнеше миналарды байланыстыру, кез келген мина іске қосылғанда барлығы жарылады. Миналарды табу және жою әрекеттерін тоқтату үшін олар танкке қарсы миналармен қатар жеке құрамға қарсы миналарды тікелей орналастырды. Бұл бастапқыда Оңтүстік Африканың әскери және полиция қызметкерлерінің көптеген жарақаттарына әкелді, өйткені көтерілісшілердің саперлері күн сайын әрекет ететін жол желісінің үлкен қашықтығына толыққанды анықтау және жою мүмкін емес еді. Баламалы жалғыз нұсқа – минадан қорғалған көліктерді қабылдау болды, олар жолда жүргенде, егер мина жарылса да, жолаушыларына қауіпсіздікпен қамтамасыз ететін. Оңтүстік Африка бронетранспорттық құралдар үшін V пішіндес корпус жасағандығы үшін кеңінен мақталады, ол мина жарылысын жолаушылар бөлімінен ауыртады. Ирак, Сирия және Йемендегі азаматтық соғыстар кезінде жер миналары қорғаныс және партизандық мақсаттар үшін қолданылды. Танкке қарсы миналар Камбоджада және Тайланд шекарасында, көбінесе Пол Поттың қызыл кхмер көтерілісшілері орнатқан. Көліктерді тазарту жұмыстарына қарамастан, миллиондаған миналар осы аймақта қалды және жыл сайын жүздеген бейбіт тұрғындардың өліміне себеп болады деп есептеледі.

Ракеталық ұшқыш гранаталар

Ракеталық гранаталар (РПГ) Вьетнам соғысы кезінде (Вьетнам халық армиясы және Вьет Конг қолданған), Мұджахеддер Ауғанстанға жасаған кеңестік шабуыл кезінде, сондай-ақ Ангола мен Намибияда (бұрынғы Оңтүстік-Батыс Африка) SWAPO партизандары Оңтүстік Африка шекара соғысында кеңінен қолданылды. Жиырма жыл өткен соң, олар Чечня, Ирак және Шри-Ланка сияқты соңғы қақтығыс аймақтарында әлі де кеңінен қолданылуда. РПГ әлі де бронетранспорттық құралдарға қауіпті құрал болып табылады, әсіресе қалалық немесе ормандық соғыс сияқты жағдайларда, онда партизандар оны жақсы көреді. Олар шектеулі жерде қолданылғанда ең тиімді, себебі жасыру мүмкіндігі нысанаға РПГ операторын анықтауды қиындатады. Бұл жасыру көбінесе ашық ауада жасалуы тиіс, өйткені жабық кеңістікте РПГ ату қауіпті кері соққы тудыруы мүмкін. Ауғанстанда Мұджахеддер партизандары совет машиналарының құрылысын жою үшін РПГ-7 қолданды. Нәтижесіне көз жеткізу үшін әр машинаға екі-төрт РПГ атушысы тағайындалған. Әрбір бронетранспорттық құралды жою тобында 15 РПГ-ға дейін болуы мүмкін. Көлік бір жолмен (тау жолы, батпақ, қар, қалалық аймақтар) шектелген жерлерде РПГ командалары конвойларды тұтқындады, алдыңғы және соңғы көліктерді жойып, қалғандарының қозғалысын тоқтатты. Бұл тактика қалаларда ерекше тиімді болды. Конвойлар жоғарыдан көтеріліп, қауіпті аймақтарда РПГ командаларын анықтау үшін жаяу әскерді алға жіберуді үйренді. Көптеген атушылар реактивті броньмен жабдықталған ауыр танктерге қарсы да тиімді болды: алғашқы оқ жүргізушінің көру призмасына бағытталды. Келесі оқтар жұптармен атылды, біреуі реактивті броньды іске қосу үшін, екіншісі танк бронясын тесіп өту үшін. Танктің мұнарасының үстіңгі және артқы бөлігі әлсіз жерлер болып саналды. Мұджахеддер кейде РПГ-7-ді ұзақ қашықтықта қолданды, 4,5 секундтық өзін-өзі жою таймері арқылы жарылып, шамамен 950 метрге ұшып, жаудың жаяу әскері мен барлауын болдырмау үшін қолданды. 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылдан кейін РПГ АҚШ әскерлерімен күрескен көтерілісшілердің сүйікті қаруына айналды. Көптеген қол жетімді РПГ-7 снарядтары M1 Abrams танк бронясын кез келген бұрыштан тесіп өте алмайтындықтан, олар негізінен жұмсақ броньды немесе жеңіл броньды көліктерге және жаяу әскерге қарсы тиімді. РПГ соққысы танкты толығымен істен шығармай немесе экипажды өлтірмейтін болса да, ол сыртқы жабдыққа зақым келтіріп, танктың тиімділігін төмендетіп немесе экипажды оны тастап, жоюға мәжбүрлейді. Жаңа РПГ-7 снарядтары тиімдірек, ал 2006 жылдың тамызында RPG 29 снаряды Ирактағы Әл-Амарадағы ұрыста Challenger 2 танкының алдыңғы ERA-сына еніп, бірнеше экипаж мүшелерін жарақаттады. Оңтүстік Африка шекара соғысы кезінде SWAPO партизандары мен олардың анголалық қолдаушылары қолданған кеңестік РПГ-лар Оңтүстік Африканың жеңіл броньды БТР-ларына үлкен қауіп төндірді, олар әскерлерді түсіру үшін тоқтағанда оңай нысанаға алынуы мүмкін еді. Бірінші (1994-1996) және Екінші Чечен соғыстары (1999-2009) кезінде чечен көтерілісшілері Ресей танктеріне жертөлелерден және биік шатырлардан РПГ арқылы шабуыл жасады. Бұл тактика тиімді болды, өйткені танктардың негізгі пулеметтері отқа жауап беруге жеткілікті төмен немесе жоғары көтеріле алмады, сонымен қатар танктердің ең жоғарғы және төменгі жағындағы бронь әдетте ең әлсіз болды. Ресей әскерлері осындай шабуылдарды болдырмау үшін артиллериялық қолдауға, жақсы нишандықтарға және жаяу әскердің қорғанысына сүйенуге мәжбүр болды. Танк колонналары ақырында чечендік шабуылдарын басып тастау және жою үшін жердегі рөлінде қолданылатын өздігінен жүретін зениттік артиллериямен (ZSU 23-4 Shilka, 9K22 Tunguska) қорғалды. Чечен жауынгерлері тәуелсіз "жасушалар" құрып, Ресейдің бронетранспорттық құралдарын жою үшін бірлесіп жұмыс істеді. Әрбір жасушада шағын қару және РПГ-нің кейбір түрлері (мысалы, RPG 7V немесе RPG 18) болды. Шағын қару танкты түйреуге және жаяу әскерді ұстап тұруға арналған, ал РПГ атушысы танкке соққы берді. Осы уақытта басқа топтар Ресейдің шабуылға қарсы тұру қабілетін басып тастау үшін нысанаға оқ атуға тырысты. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін топтар мүмкіндігінше әртүрлі биіктікте орналасты. Үшінші және одан жоғары қабаттардан оқ ату ең әлсіз броньға (жоғарғы жағына) жақсы оқ атуды қамтамасыз етті. Ресейліктер жарылғыш реактивті броньмен жабдықталған танктерді пайдалана бастағанда, чечендер өз тактикаларын бейімдеуге мәжбүр болды, өйткені олардың қолжетімді РПГ-лары танкты жоюға ықтимал емес еді. РПГ-ні импровизациялық зениттік артиллерия ретінде пайдалану Сомали, Ауғанстан және Чечняда сәтті болды. Тікұшақтар әдетте қону, ұшу немесе тоқтау кезінде шабуылға ұшырайды. Ауғанстанда Мұджахеддер советтік тікұшақтарына қарсы РПГ-ні қолдану үшін ұзартқыш түтікше қосып, соққыны жоғары бағыттады. Бұл оператордың көзге түсіп қалуын азайтты және ыстық газдардан жарақат алу қаупін төмендетті. Мұджахеддер РПГ снарядтарындағы 4,5 секундтық таймерді зениттік артиллерияның бөлігі ретінде пайдаланды, соққы тигізу ықтималдығын арттыру үшін бірнеше ұшырғыштарды қолданды.

Банктік тонау

Банкті тонау көтерілісшілер мен революционерлер өз қызметтерін қаржыландыру мақсатында қолданылып келді, мысалы, 1907 жылғы Тифлис банкінің тонауы. Тонаудың мақсатына жету үшін қажеттіден артық зорлық-зомбылық қолдану қорқыныш атмосферасын қалыптастыруға себеп болады.

Қауіпсіздікке топтық қатысу

Жаңа қабылдағандар, әсіресе күштеп қабылдағандарды, азаптау, зорлау және кісі өлтіру сияқты қылмыстарға қатысуға итермелейді немесе мәжбүрлейді. Ерікті жоқ рекруттар өз туған елдері мен отбасыларына қарсы осы қылмыстарды жасауға мәжбүр болады, не болмаса өздері өлтіріледі. Осындай қылмыстардың мақсаты – жаңа рекрутты бұрынғы өмірінен толық ажыратып, оны бүлікшілерге адау; өздерінің және қоғамның көзінде қылмыскер саналған мұндай рекруттар, бұрынғы өміріне қайта орала алмайтынына және бүлікшілерден басқа отбасысы жоқ екеніне сендіріледі. Мұндай мүшелерге бүлікшілердің тигізген ықпалын жою үшін билік жасаған қылмыстар үшін кешірім мен рақымшылық беруі мүмкін.

Ұшып кету

Көтерілісшілер қаржы табу немесе тұтқындарды босату сияқты мақсаттармен азаматтарды немесе әскери қызметкерлерді ұрлап, кепілге алады. Отбасы мүшелерін ұрлау арқылы олардың қатынасын қамтамасыз етуге, ақпарат беруге, мүлікті қауіпсіз үй ретінде пайдалануға немесе кілттің көшірмесін алуға мәжбүрлеуге болады. Көбінесе, құнды кепілдерді ұстап, ұсталған жолдастарын босатуға немесе бұқаралық ақпарат құралдарында сенсация тудыруға тырысады. Кез келген деңгейде кепілге алу қаупі туралы қорқыныш тудыру мемлекет пен оның қауіпсіздік күштерінің қорғауға қабілетсіз екенін көрсетеді. Әскери қызметкерлер де пропаганда мақсатында немесе оларды жабдықтау және қаржыландыру үшін, сондай-ақ көтерілісшілердің тұтқындарын босату үшін кепілге алынуы мүмкін. 2004 жылдың сәуірінде ирактық көтерілісшілер шетелдік азаматтарды қорқыту, кепіл талап ету немесе тұтқынға алынған көтерілісшілерді босату, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аудару және жаңа сарбаздарды тарту үшін пропагандалық құрал ретінде кепілге алу тактикасын қолданды. Кепілге алудың негізгі құрбандары шетелдік азаматтар болды, бірақ АҚШ әскери қызметкерлері де нысанаға алынды, мысалы, Ахмед Кусай әл-Тайе. Кепілге алғаннан кейін көтерілісшілер әдетте кепілдің мемлекетінен белгілі бір талап қояды және оны орындау үшін, көбінесе 72 сағат мерзім береді. Үкімет кепілдің талаптарын орындамаса, оны өлім жазасымен қорқыту жиі кездеседі. Радио мұнарасын жөндеген америкалық Ник Берг және Оңтүстік Кореялық христиан миссионері Ким Сун-ил сияқты бірнеше адамның басы кесілді. Көп жағдайда, басы кесілгендердің бейнежазбалары үгіт мақсатында таратылады. Дегенмен, көтерілісшілер ұстаған кепілдердің 80% бейбіт түрде босатылды. 2006 жылдың басында Christian Science Monitor журналының тілшісі Джилл Кэрролл ұрланды, бірақ кейін босатылды, ал оның ирактық аудармашысы қаза тапты. Көтерілісшілер ұстағандардың көпшілігі радикалды сунниттік топтардың мүшелері болды. Израиль-Палестина қақтығысы кезінде палестиналық ұлтшылдар жылдар бойы Израиль сарбаздары мен азаматтарын ұрлап, осы әдісті партизандық соғыс тактикасына енгізді. Израиль қорғаныс күштерінің көптеген мүшелерін Хамас немесе Хезболла сияқты ұйымдар ұрлады, олар Израиль түрмелеріндегі палестиналық жанкештілерді босатуды және кепіл ретінде көтерілісшілерді қаржыландыру мен жабдықтауды талап етті. Ұсталған израильдік сарбаздардың көпшілігі нашар жағдайлар немесе басқа себептерден қаза тапты. Палестиналықтарды ұрлаудың ең танымал мысалы – 2006 жылғы Газа шекаралық рейд, онда IDF сержанты Гилад Шалит жараланып, Газа секторындағы туннельдер арқылы қамап алған Изз ад Дин әл Кассам бригадасы (Хамас әскери қанаты), Халықтық қарсылық комитеттері және Ислам армиясының мүшелері ұстады. 2006 жылы Хезболланың шекарадан тыс рейдiнде IDF сарбаздары Эхуд Голдвасер мен Эльдад Регевті ұрлауға да сәттілік болды, бірақ бұл екеуі кейін шайқаста алған жарақаттарынан қайтыс болды. 1982 жылы Израиль танк командирі Хези Шайды Палестинаны азат ету халық майданының бас қолбасшылығының мүшелері де ұрлап алып, 1985 жылы Джибриль келісіміне қол жеткізгенге дейін тұтқында ұстады.

Заң және тәртіп

Көтерілісшілер халықтың құрметін алу үшін қылмыскерлерді жазалау мақсатында ұрып-соғу және өлтіру арқылы "әділеттілік" жүйесін құруға тырысуы мүмкін. Әсіресе, жемқор және күйреген үкіметтерде, нағыз әділеттілік жетіспеген жағдайда, халық және революциялық соттар көтерілісшілерді болашақ үкімет ретінде мойындатуға бағытталған. Егер көтерілісшілер күйреген үкіметтерде тәртіп орнатушылар ретінде қарастырылса, олардың орталық билігі әлсіз болса және қауіпсіздік күштері қарақшылар мен ұрылар сияқты жамандыққа толы болса, бұл екі есеге маңыздырақ.

Насихаттау

Пропаганда халыққа көтерілісшілердің заңдылығын, моральдық тұрғыдан дұрыстығын және қабілетін көрсету үшін қолданылады, сонымен бірге үкімет пен оның қауіпсіздік күштерін жағымсыз жағдайда бейнелейді. Бұл пропаганда іс-қимылдар, салданы жойғысы келгендердің көзге түсетін қастандықтары, саботаж және зорлық-зомбылық сияқты түрде болуы мүмкін, көтерілісшілердің хабарын тарату үшін бұқаралық ақпарат құралдарына сүйенеді. Егер мемлекет көтерілісшілерді "жария етудің оттегісінен" айыруға тырысса, олардың хабарын таратудың бұрынғы тәсілдері - памфлеттер тарату (мысалы, Томас Пэйннің "Ақылға қонымды ойлар") және ауызша хабар тарату арқылы, яғни әңгімелер, көтерілісшілер мен революциялық әндерді пайдалану. Қазіргі көтерілісшілер интернетті пайдаланады.

Саботаж

Инфрақұрылымға қарсы саботаж, мысалы, электр станциялары, әуежайлар және жоғарыда орналасқан су қоймалары, сондай-ақ электр бағаналары, қосалқы станциялар, телефон орталықтары және төменде орналасқан теміржол жолдары халыққа бүлік болып жатқанын сезіндіреді; ал егер осы әрекеттер жалғасса, халықтың өмір сапасына әсер етеді. Көтерілісшілердің шабуылдай алатын барлық нысандарды қорғау үшін үкіметтік күштер тығырыққа тіреліп, жеке-жеке жеңіліске ұшырауы мүмкін. Саботаж Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарсылық қозғалыстары тарапынан кеңінен қолданылды, олар оккупацияланған территориялардағы Остің жабдықтау желілеріне шабуыл жасау арқылы Одақтастарға көмектесуге тырысты, мысалы, нацистік Еуропа мен Жапондық оккупациядағы Тынық мұхиты аймақтарында. Мұның бір мысалы – Польшаның Армия Крайовасының инфрақұрылымға жасаған саботаждық шабуылдары. Армия Крайова Польшадағы қарсылық ұйымдарының көп бөлігін басқарды, еврей әскери ұйымымен үйлестіріп, оған көмектесті, сондай-ақ неміс оккупациясы астындағы Еуропадағы ең көп саботаж актілеріне жауапты болған еврейлік ұрыс ұйымына да көмектесті. Отандық армияның "Гарланд" және "Лента" операциялары – осыған мысал. Барлығында Отандық армия 6930 локомотивке зақым келтірді, 443 теміржол вагонын өртеп жіберді, 19000-нан астам теміржол вагондарына зақым келтірді және 38 теміржол көпірін жарықты, теміржолға қарсы шабуылдарды есептемегенде. Отандық армия сонымен қатар ұшақ қозғалтқыштарының бөлшектеріндегі 4710 және артиллерия снарядтарындағы 92000 құрастырылған ақауға жауапты болды, сондай-ақ маңызды саботаж актілерінің көптеген мысалдарын жасады. Бұған қоса, 25000-нан астам ұсақ саботаж әрекеттері жасалды. Коммунистік топтар, мысалы, Armia Ludowa және Gwardia Ludowa, көбінесе неміс сарбаздары мен азаматтық тұрғындардың және олардың поляк серіктестерінің арасында құрбандықтарға себеп болды, нәтижесінде көптеген поляк және еврей тұтқындары, көбінесе азаматтық адамдар, немістердің жазалау шарасы ретінде өлтірілді. Gwardia Ludowa соғыс кезінде 200-ге жуық неміс пойызын жойды және немістер жиі баратын жерлерге қол гранаталарын лақтырды. Француз қарсыласы да немістерге қарсы өте тиімді саботаж науқанын жүргізді. Француздар BBC радиосы немесе ұшақтар арқылы саботаж бұйрықтарын алып, саботаждың белсенді және пассивті түрлерін қолданды. Пассивті түрлеріне неміс жөнелтілімдерін жоғалту және нашар сапалы материалдың зауыттық тексеруден өтуіне мүмкіндік беру кірді. Көптеген саботаж әрекеттері маңызды теміржол желілеріне қарсы бағытталды. Неміс деректері 1942 жылдың қаңтары мен 1943 жылдың ақпаны аралығында француз қарсыласы жасаған 1429 саботаж жағдайын тіркеді. 1944 жылдың қаңтар-наурыз айларында саботаж одақтастардың әуе күштері салған зақымнан үш есе көп локомотивтердің зақымдануына себеп болды. 1948 жылдан 1960 жылға дейін Малайядағы төтенше жағдай кезінде Малайя Коммунистік партиясының қарулы бөлімі – Малайя Ұлттық азаттық армиясы британ отаршылдық билігіне қарсы көптеген тиімді саботаж актілерін жасады. Олардың күш-жігерінің көп бөлігі Малайяның отаршылдық экономикасын күйретуге бағытталған және пойыздарға, теміржол көпірлеріне, резеңке ағаштарына, су құбырларына, электр желілеріне және әскери лагерьлерге қарсы саботаж жасауды қамтыды. Олар өте табысты болғанымен, малай халқының арасында наразылық тудырды, олар өмір сүрулеріне қауіп төнгендіктен коммунистік қозғалысты қолдауды біртіндеп тоқтатты. Вьетнам соғысы кезінде Оңтүстік Вьетнамның азат ету армиясы АҚШ және оның одақтастарының теңіз күштеріне зиян келтіру үшін арнайы даярланған бақа жүзушілерді – "су астындағы саботажшыларды" пайдаланды. 1969 және 1970 жылдар аралығында су астындағы саботажшылар 77 одақтас кемесін батырып, жойды немесе зақымдады. Олар жақсы жабдықталмағанмен, жақсы даярланған және тапқыр еді. Бақа жүзушілер аз шығынмен, аз тәуекелмен үлкен пайда әкелді; сәтті орындалған миссиядан күтілетін пайдаға қарағанда, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда елге тиесілі мүмкін шығын, бақа жүзуші саботажшыларының жақсы идея екеніне әкелді. Совет-афған соғысы кезінде ауған моджахедтері саботаж операцияларын ұнатты. Олар азаматтық және әскери нысандарға, мысалы, электр желілерін кесуге, құбырлар мен радиостанцияларды жоюға, көпірлерді жарытуға, негізгі жолдарды жабуға, конвойларға шабуыл жасауға, электр энергиясы жүйесі мен өнеркәсіптік өндірісті бұзуға, үкіметтік кеңселерді, әуежайларды, қонақүйлерді және кинотеатрларды бомбалауға, полиция бөлімшелеріне және советтік әскери орналасқан жерлерге және әуе базаларына шабуыл жасады. Олар үкімет шенеуніктерін және Ауғанстан Халық Демократиялық партиясының мүшелерін өлтірді және шағын ауылдық бекеттерді қоршауға алды. Пәкістанмен шекаралас аймақта моджахедтер көбінесе күніне 800-ге жуық ракета ұшырды. Олар сонымен қатар миналарды кеңінен пайдаланды. Көбінесе олар жергілікті тұрғындардың, тіпті балалардың да қызметін пайдаланды. 1982 жылдың наурыз айында Білім министрлігінде бомба жарылып, бірнеше ғимаратқа зақым келтірді. Сол айда Нагхлу электр станциясынан келетін беру желісіндегі бағана жарылғаннан кейін Кабул қаласы толығымен қараңғыға батты. 1982 жылдың маусымында Кабулдан 30 шақырым жерде Панджшер аймағында жұмыс істеуге жіберілген 1000-ге жуық жас ХДП мүшесіне шабуыл жасалып, көптеген адам қаза болды. 1985 жылдың 4 қыркүйегінде бүлікшілер Кандагар әуежайынан ұшып келе жатқан "Bakhtar Airlines" ұшағын атып түсіріп, борттағы 52 адамның барлығы қаза болды. Никарагуа революциясынан кейін Контра бүлігі кезінде Орталық Ақпараттық Агенттігі "Freedom Fighter's Manual" атты он бес беттік үгіт буклетін жасады, ол 1983 жылы Никарагуа үстінен тасталды, онда азаматтардың қалай азаматтық тәртіпсіздік пен бұзылыс тудыруы мүмкін екенін сипаттайтын көптеген саботаж әдістері түсіндірілді. Аталған әдістерге электр бағаналарын жою, тас жолдарды жабу және жұмыста өнімсіз болу кірді. Контралар да денсаулық сақтау орталықтары, мектептер және кооперативтер сияқты азаматтық нысандарға, сондай-ақ тау-кен порттары, құбырлар және мұнай өңдеу зауыттары сияқты өнеркәсіптік нысандарға шабуыл жасау арқылы саботаж науқанына үлес қосты. Дәрігерлер, медбикелер, судьялар және Сандинисттік Ұлттық Азаттық фронтының шенеуніктері де науқанның бір бөлігі ретінде өлтірілді.

Снайперлік шабуылдар

Снайперлер тарихи тұрғыдан Ирак, Сирия, Йемен, Вьетнам және Солтүстік Ирландияда көтерілісшілер тарапынан психологиялық соғыс пен әлсірету әдісі ретінде қолданылып келген, оның ішінде көліктермен тасымалданатын мобильді топтар да болған. Йемен және Сирия азаматтық соғыстарының, Ирактағы көтерілістердің қалалық аймақтары мен Вьетнам соғысының және Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстардың ауылдық аймақтары көтерілісші снайперлерге қолайлы жағдай мен позициялар ұсынып, олар мүмкіндігінше әскерлерді өлтіруге немесе жарақаттауға тырысып, жаудың күшеюінен және қарсы шабуылдардан қашу үшін жылдам жасырынып кетеді. Ирактағы көтерілісшілер снайперлерді, соның ішінде көліктегі топтарды, жаудың жауынгерлерін үлкен күштерден оқшаулау және офицерлер мен командирлерге шабуыл жасау үшін пайдаланды – бұл олардың технологиялық қабілеттері мен тактикалық төзімділігін көрсетеді. Олар әдетте 100-ден 1000 метрге дейінгі нысаналарды нысаналайды және негізінен SVD снайперлік мылтығын қолданады, бірақ .50 Cal және одақтастардан алынған M24 снайперлік мылтықтарын да пайдаланғандары белгілі. Көтерілісші снайперлік тобы әдетте басым жерден операция жүргізсе де, олар жылдам орын ауыстыру үшін көліктер мен микроавтобустарды да тиімді пайдаланады. Снайпер немесе снайперлер әдетте оқ атып, видеоға түсіріп, содан кейін түсірілген материалды интернетке жариялайды, оны пропагандалық мақсатта қолданады, бұл ретте көп назар тартатын маңызды нысаналарды таңдайды.

Өзін-өзі өлтіруші шабуылдар

Соңғы онжылдықтарда жанкешті бомбалаулар әлемдегі көптеген бүлікші топтардың маңызды тактикасының біріне айналды. Олар қарапайым және адам шығынына тәуелді болғанымен, Ауғанстан, Пәкістан және Ирак сияқты қақтығыс аймақтарында елеулі зардаптар келтіріп, үрей тудыруда өте тиімді болып көрінді, бұл аймақтардағы көптеген бүлікші топтардың негізгі тактикасына айналды. Жанкешті бомбалауды әскери тактика ретінде Ливан азамат соғысы кезінде, Израильдің оңтүстік Ливанды басып алуына қарсы тұру қозғалысы ретінде пайда болған шиит джихадистік ұлтшыл топ және саяси партия – Хезболла бастамашы болды. Сол жылы Бейрут казармаларын бомбалаудан бастап, Ливандағы көпұлттық күштердің базасы екі жанкешті жүк көлігімен жойылды, нәтижесінде 300-ге жуық АҚШ және француз сарбаздары қаза тапты. Хезболла (көбінесе Иран әскери барлау қызметінің көмегімен) АҚШ және Израиль нысаналарына қарсы бірнеше ауыр жанкешті бомбалаулар жасады, соның ішінде 1983 және 1984 жылдары Бейруттегі АҚШ елшілігіне жасалған шабуылдар; 1992 жылы Буэнос-Айрестегі Израиль елшілігіне жасалған шабуыл; және 1994 жылы Буэнос-Айрес АМИА орталығына жасалған шабуыл, әр шабуылда бірнеше АҚШ және Израиль азаматы мен әскери қызметкері қаза тапты. Шри-Ланка азамат соғысы кезінде Тамил Иламның азат ету жолбарыстары (Тамил жолбарыстары деп кеңінен танымал) Шри-Ланка үкіметі мен әскери нысаналарына қарсы жанкешті бомбалаушыларды кеңінен пайдаланды. 1987 жылдың шілдесінен бастап, ТТТИ жанкешті бомбалаушылары ("Қара жолбарыстар" деп аталды) белгілі бір нысаналарға қарсы террористік шабуылдарда немесе Шри-Ланка күштерімен шайқас кезінде әдеттегі шабуылдарды қолдау үшін өте тиімді қолданылды. Ерлер мен әйелдерден құралған "Қара жолбарыстар" азамат соғысы барысында 83 шабуылда 981 адамды өлтірді, ең ірі шабуылдардың ішінде Неллиади шайқасында "Капитан Миллер" жасаған алғашқы шабуыл, бұрынғы Үндістан премьер-министрі Раджив Гандиниң қазасы; Шри-Ланка президенті Ранасингхе Премадасаның қазасы; және Шри-Ланканың қақтығыс кезінде қаза тапқан жоғары әскери шенеунігі адмирал Клэнси Фернандоның өлтірілуі болды. Палестинадағы Екінші интифада кезінде жанкешті бомбалау Хамас, Палестина Исламдық Джихады, Палестинаны Азат ету Халық фронты (ПАФ) және әл-Ақса шейіттері бригадасы сияқты палестиналық жауынгерлік топтардың ең қауіпті тактикасына айналды. Жанкешті бомбалаулар көбінесе жеке немесе екі бомбалау түрінде жүзеге асырылды және әдетте "әлсіз" немесе "жеткілікті қорғалмаған" нысаналарға (мысалы, Израиль қорғаныс күштерінің бақылау-өткізу пункттеріне) қарсы жүргізілді, ізраилдіктерге соғыстың құнын көтеру және ізраилдік қоғамды әлсірету мақсатында. Жанкешті бомбалаудың көп бөлігі (бірақ барлығы емес) бейбіт тұрғындарды нысанаға алды және Израиль қалаларындағы көпшілік орындарда, мысалы, қоғамдық көліктерде, мейрамханаларда, сауда орталықтарында және базарларда жүргізілді. Маңызды жаңалықтардың бірі – балалармен жүргізілетін жанкешті бомбалаулардың пайда болуы. Көптеген жанкешті бомбалаулардан айырмашылығы, мұндай жағдайлар АҚШ пен Amnesty International сияқты адам құқықтары ұйымдарынан ғана емес, сонымен қатар көптеген палестиналықтар мен Таяу Шығыс баспасөзінен де айқын наразылық тудырды. Ең жас палестиналық жанкешті – 16 жасар Иса Бдейр, Аль-Доха ауылының орта мектеп оқушысы, Ришон-Ле-Циондағы саябақта өзін-өзі жарылтып, жасөспірім ұл мен қартты өлтірді, бұл оның достары мен отбасысын таң қалдырды. Ең жас жанкешті бомбалау әрекеті 14 жасар ұл жасады, ол Хувара бақылау-өткізу пунктінде әскерилерге түскенге дейін зиян келтіре алмады.