Кіріспе
Британдық перформанс суретшісі
Марк МакГоуэн (9 маусым 1964 жылы туған) – британдық көше суретшісі, перформанс суретшісі, кино режиссері және қоғамдық наразылық білдіруші. Ол «Чанки Марк» және соңғы кезде «The Artist Taxi Driver» аттарымен танымал. Кәсібі бойынша МакГоуэн – Лондон такси жүргізушісі, сондай-ақ кейде университетте лекция оқып, өнер сабақтарын береді. МакГоуэн шок-арт, көше өнері және инсталляция өнері, каскадерлік өнер, интернет желісінде танымал тұлға, видео блогер, әлеуметтік комментатор, әлеуметтік сыншы, сатирик, саяси белсенді, бейбітшілік жақтасы, сонымен қатар билікке, соғысқа, капитализмге, монархияға және билік элитасына қарсы наразылық білдіруші ретінде халықаралық деңгейде белгілі. «Чанки Марк» атты суретші ретінде МакГоуэн 2000 жылдардың басында әдеттен тыс, сатирикалық, кейде комедиялық және/немесе ирониялық, көбінесе абсурдтық көзқарасымен қоғамдық наразылықтар мен демонстрацияларға қатысып, көпке танылды. Чанки Марк Ұлыбританияда жүздеген, ал әлемнің басқа елдерінде ондаған перформанстар өткізіп, халықаралық назар аударды, «өнер дегеніміз не?» деген мәселе бойынша пікірталастарды қозғады, дау тудырды, сондай-ақ зиялы қауым, өнер әлемі, жеке компаниялар, полиция, әскерилер, таблоидтар және жұртшылықтан қолдау мен сындарлы пікірлер алды. Көп жағдайда МакГоуэн полициядан алдын ала рұқсат сұрамайды. 2010 жылдың соңында МакГоуэн «Чанки Марк» кейіпкерінен бас тартып, YouTube желісіндегі блогы үшін «The Artist Taxi Driver» кейіпкерін толық қабылдады. Ол таксиде жалғыз жүріп, көбінесе қара көзілдірік тағып, күннің жаңалықтары мен өзекті мәселелері туралы ықыласпен және эмоционалды түрде пікір білдіреді. «The Artist Taxi Driver» YouTube арнасы (әлі де «ChunkyMark» атымен) 2013 жылға қарай МакГоуэннің мыңдаған бейнежазбаларын қамтыды, оған 30 000-ға жуық адам жазылған, ал ең танымал видеосы 220 000 рет көруге ие болды.
Жеке өмір
МакГоуэн өзінің бірнеше наразылықтарында жануар жегеніне қарамастан, жеке өмірінде ол қатаң вегетариан екенін айтады, бұл оған жануар жеу арқылы өткізген наразылықтарды қиындатты. МакГоуэн британдық корольдік отбасын сынап, республикашыл болып табылады және "барлық саясаткерлер бірдей" болғандықтан, сондай-ақ дамыған әлем демократиялық емес, "жемқорлыққа негізделген" болғандықтан ешқашан дауыс бермегенін мәлімдейді. МакГоуэнге 2011 жылы ішек рагы диагнозы қойылған және 2013 жылы да ем алып жатқан.
Өнер, білім және сөйлеу
Жеке орындаушылық өнерге, трюктерге және наразылықтарға ден қойғанға дейін Макгоуэн жас британдық суретшілермен байланыста болды, бірақ ресми түрде YBA мүшесі болған жоқ. Макгоуэн "WOWOW" балалары қозғалысымен тығыз байланыста болды – бұл бейнелеу, орындау және музыкалық өнерпаздардың қозғалысы, ол оның туған жері Пекхемде күшті өкілдікке ие болды және рейв мәдениетімен байланысы үшін даулы болды. 2003 жылы !WOWOW! Пекхемде мыңдаған адамды қамтыған қоймада кештер ұйымдастырды, олардың арасында АҚШ-тың бұрынғы президентінің қызы Лорен Буш, оны екі күзетші сүйреп әкелді. Макгоуэн жеңіл жұмыс істеді, бірақ өнер әлеміне енбес бұрын он жыл бойы сурет салды. 2003 жылы, 33 жасында, Макгоуэн Камбервелл өнер колледжінде Бейнелеу өнері саласында бакалавр дәрежесін алды, сондай-ақ ол сол мекемеде Өнер тарихы бойынша екінші дәрежеге ие. Бұрын Макгоуэн Шотландияның өнер кеңесімен және Бирмингемдегі Орталық Англия университетімен жұмыс істеген.
"Қоңыр таңба"
2001 жылдан 2009 жылға дейін МакГоуэн "Чанки Марк" сахналық атымен ондаған дәстүрлі емес көше өнері акцияларын және көзге түсетін трюктар жасады, соның арқасында оған қызығушылық тудырған мәселелерге және жалпы халыққа жетпеген нәрселерге назар аудартты. Олар дәстүрлі емес жолдармен қоғамдық сананы арттыруға және жеке жауапкершілікті нығайтуға бағытталған. Туған елінде МакГоуэн "Чанк Марк" ретінде 2001 жылдан 2009 жылға дейін жүздеген перформанс, трюктар мен наразылықтарды ұйымдастырды. My Village London журналының мәліметінше, "Оның тапқыр және кейде эксцентриктік өнерлері кең медиа назарын тартып, бүкіл елдегі таблоидтарда, Art Monthly журналында, сондай-ақ BBC, ITV және Channel 4 телеарналарында көрсетілді". Arts London өкілі Дэниел Скагнелли: "МакГоуэн елдегі ең даулы перформанс өнершілерінің бірі деп айтуға болады және ол университетінің түлектер қатарын дамытты."
Әкеңнің шошқасы қайда?
2013 жылдың сәуірінде МакГоуэн «Әкесінің шошқасы қайда?» деген жаңа перформанс-протест ұсынды, онда ол өзі мен екі баласы жазған хатты Дэвид Кэмеронға табыстамақ болды. 2013 жылдың 24 сәуірінде ол «Кэмерон әкесінің шошқасы» деп аталатын дөңгелекті, қысқа дауыс шығаратын шошқа ойыншығын мұрнымен Король колледжі ауруханасынан (онда оның қатерлі ісігі анықталған) 10 Даунинг-стрит пен Англия банкіне дейін итеріп әкелді. МакГоуэн 14 ғасырда Уильям Уоллестің дарға асылуы үшін сол жердегі адамдардан кешірім сұрау ниетінде болды және осы мақсат үшін жол бойындағы адамдардан көптеген сыйлықтар жинады. Алайда, 17 күн және 65 мильден кейін нашар ауа райының салдарынан бұл акция тоқтатылды және қайта басталмады.
Қоқыс шығарудан шыққан газға қарсы наразылық
2005 жылы Макгоуэн BBC мақаласында, өзінің "Ауди" машинасының қозғалтқышын бір жыл бойы үзіліссіз қосып қоюды жоспарлағаны үшін жауапсыз деп танылды. Ол бұл әрекетін "Қажетсіз саяхат 2005" деп аталатын көркемдік наразылық ретінде жүзеге асыруды көздеген. Мақсаты – ауаның таза болуы үшін күресу және адамдарды қозғалтқышты бос жұмыс істетудің зияны туралы ойландыру еді.
Ирландиялық наразылық акциясын тоқтату
2008 жылдың ақпан айында Irish Independent газеті Макгоуэннің Берти Аерн кейпінде киініп, Дублин көшелерінде 300 кг картопты сүйреп әкеледі деп жоспарлағанын жазды; оның мақсаты – Taoiseach-тің мойнына салған ауыр жүкті бейнелеу еді. Наразылық "саяси жағынан тым сезімтал" деген сылтаумен тыйым салынды.
2001 жылы шабуылға ұшыраған
2001 жылы 7 қазанда МакГоуэн Клэпхам өнер галереясының терезесінде Метрополитен полициясының офицері болып киініп, «2001 жылы шабуылға ұшыраған» атты перформанс өнері ретінде жұртшылықты кіріп, оны таяғымен ұруға шақырды. Галерея былай деді: «Қарсылық көрсетілмейді, ешкім тұтқындалмайды. Бұл – қоғам мүшелерінің полицияға деген ашу-ызасын, наразылығын және кегін жазадан қорқымай білдіруге тамаша мүмкіндік. Егер сіздерге әділетсіздік жасалған болса немесе сіздер полиция қызметкерін жақсы соққыға жығуды қаласаңыз, келіңіздер. Ұру бес минуттан аспауы керек. Топтап ұру мүмкіндігі де қарастырылады». МакГоуэн: «Бұл полицияның заңның ұзын қолы болғандықтан. Полиция комиссары менің басыма емделгені жөн дейді, мен бұл өте жақсы деп ойладым. Егер олар оны тыйым салса, тіпті жақсы болар еді. Енді не істеймін? Может, отбасылық зорлық-зомбылық немесе нәсілдік мәселелерге қатысты перформанс жасасам. Мүмкін, мен бірнеше албанды жинап алып, оларға 2 фунттан беріп, бәрін өнер галереясына сығып салып, оны «Жүк жөнелтпесі» деп атаймын».
Суды ысырап ету
МакГоуэн 2005 жылғы шілдеде «Ағып тұратын кран» инсталляциясы үшін жаңалықтарға айналды, ол Камбервеллдегі «Хаус» галереясының артқы бөлмесіндегі асханада суды ағынды қалдырды. Бұл судың ағып кетуі мен ысырапқа салынғанына назар аудару мақсатында жасалды. Бұл жариялылыққа ие болып, дау тудырғанда МакГоуэн BBC News-ке былай деді: «Біз бәріміз кінәліміз, бәріміз суды ысырап етеміз, соның ішінде «Темза Су» [Лондонның жекешелендірілген су компаниясы, сол кезде Англияның оңтүстігіндегі ұзақ құрғақшылық кезінде халыққа бау-бақшаға су құюға тыйым салуды қарастырып жатқан және бірқатар айыптаулар бойынша суды көптеп ысырапқа салып жатқан] компаниясы да. Менікі – өнер». МакГоуэн: «Негізінен, бұл адамдар келіп көруге және эстетикалық тұрғыдан ләззат алуға арналған өнер туындысы, сонымен қатар әлеуметтік және экологиялық мәселелерге қатысты пікір білдіру». Оның инсталляциясы күніне белгілі бір көлемде суды пайдаланды, егер жоспарлағандай бір жыл бойы ашық қалғанда, судың ысырабына және 11 400 фунт стерлинг шығынға әкелген болар еді. Оны наразылық білдірушілер бірнеше рет өшіріп тастады. МакГоуэнге күтпеген қолдау көрсетілді. «Хаус» галереясын басқаратын ұжымның мүшесі Сара МакИнтайр: «Бастапқыда аздап қорқып қалдым, себебі мен суды ысырап етуге қарсымын, бірақ бұл жақсы мақсат деп ойлаймын. Ысырапқа салынған сома, көтерілген хабардарлық арқасында ақталуы мүмкін», - деді ол, сондай-ақ өткен аптада келушілер санының ағыннан кішкене өзенге дейін екі есеге артқанын қосты. «Бұл МакГоуэннің үй ішінде жасаған басқа бір әрекетінен де жақсы. Ол шетелдік досы ұлттық тағамымызды сынағаннан кейін, керемет ағылшын таңғы асының құрметіне екі апта бойы суық пісірілген бұршақпен ваннада отырды. Ол қатты суықтап қалғандықтан, денесі ауырып, суға зәр шығарып жатты. Бұл жердің иісі қорқынышты еді», - деді МакИнтайр. 2006 жылғы наурыз айында МакГоуэн Лондонның сыртындағы белгісіз жерлерде алты кранды бір жыл бойы ағынды қалдыру жоспарын жариялады, бұл Ұлыбританиядағы судың жеке бақылауына қарсы жалғасатын наразылық екенін айтты. «Темза Су» өкілі: «Қоршаған ортаны қорғау үшін біз мырза МакГоуэннен осы балаларша ойынды дереу тоқтатуға шақырамыз». Кейін МакГоуэн «Ағып тұратын кранды» толығымен тоқтатты.
Вестминстерлік наразылық
2005 жылдың желтоқсанында Майя Эванс Ирактағы Кенотаф соғыс ескерткішінде қаза тапқан сарбаздардың есімдерін оқығаны үшін Ауыр қылмыстық ұйымдар мен полиция туралы заңның 132-бабы бойынша сотталды. Бұл заңға сәйкес, демонстрацияшылар Парламенттің жарты миль радиусы ішінде наразылық білдіру үшін алдымен полициядан рұқсат алуы керек. Жаңа заңның мақсаты – он жыл бойы Парламент алаңында лагерь құрып тұрған, көптеген сот дауларына қатысқан, соның ішінде Жоғарғы сотта лагерінің заң күшіне енгенге дейін құрылғанын дәлелдеген Брайан Хоуды жою болды. BBC News-ке берген сұхбатында МакГоуэн: "Менің қамалмауым осы заңның қаншалықты абсурд екенін көрсетеді, өйткені мен наразылық білдіріп тұрдым. Мұндай заңға жол берілмеуі керек, бұл әрбір адамның демократиялық және конституциялық құқығы. Заңдар қабылданатын осы жерде ғана наразылық білдіруге болады. Егер наразылық құқығынан айырылсаңыз, бірдеңе дұрыс емес. Наразылық сәтті өтті" деді.
Әскерлермен бірге қайықта
МакГоуэннің 2006 жылдың қараша айында 4000 фунт стерлингпен қаржыландырылған, "Dead Soldier 2006" атты бір апталық өнер көрсетілімі, оның жұмыстарына Бермингемдегі Орталық Англия университетінде жасалған ретроспективамен бірге өтті. Ақша университет пен Өнер кеңесінен түсті. Бұл көрсетім соғыстың қорқынышты жаратылысы туралы сұрақтар тудыруды көздеген, сонымен бірге МакГоуэн соғысқа қарсы да, әскерилерді қолдайтын да емес туынды жасауға тиіс еді. МакГоуэн Бірмингемнің көгалды Жаңа Көшедегі жаяуларға арналған ауданда бір апта бойы өлген британдық солдаттың кейпінде жатуды жоспарлағаны белгілі болғанда, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен сынға ұшырады. Бұл жұмысты тапсырған Орталық Англия университетінің кураторы Эндрю Хант: "Менің ойымша, бұл мәселелер туралы ойлауға адамдарды итермелеу үшін мемлекеттік қаражатты жұмсауға тұрарлық. Бұл бір айға созылған көрме мен жаңа өнер көрсетілімі үшін өте тиімді, біз жергілікті және ұлттық деңгейде көптеген келушілерді күтеміз", – деді. МакГоуэн BBC News-ке: "Бұл қазіргі әлемде болып жатқан оқиғаларға менің пікірім. Бұл соғысқа қарсы немесе әскерилерді қолдайтын емес, менің суретші ретінде болып жатқан оқиғаларға жауабым. Бұл солдаттың нақты өмірі, біз оларды телеарнадан көреміз, бірақ шындығында бұл кейде қорқынышты. Өнер көрсетілімі адамдарды ойландырады деп үміттенемін, кеңселер мен дүкендерге кіріп-шығып, мен әлі де сол жерде екенімді көреді", – деді.
Жағажай
Artist Eats Swan 2007 – бұл монархияға, байларға және жоғарғы топқа қарсы наразылық акциясы болды, онда Чанки Марк батыс аймағындағы шаруа қожалығында өлгенін айтқан пісірілген аққуды жеді. Ол бұл әрекетін Шығыс Лондондағы Гай Хилтон галереясының сыртында жасады, бұл галереяның 2007 жылғы қаңтарда өткен "So Sad" көрмесінің бөлігі болды, онда Уилл Селф сияқты көрнекті суретшілер де қатысты. "Таймс" газетіне берген сұхбатында МакГоуэн: "Мен патшайымға ғана аққу жеуге рұқсат етілгенін естідім, бұл өте қисынсыз. Егер мен тұтқындалсам, анам қатты алаңдайды, бірақ соның өзінде, мен жұмысшы табының шейіті болуым мүмкін. Не боларын көрейік" деді. Полиция МакГоуэннің аққу жегеніне байланысты тергеу жүргізіп жатқаны Channel 4 News телеарнасында көрсетілді, себебі аққуды жеу – патшайымға ғана заңды түрде берілген құқық.
Корги жеу
2007 жылдың 30 мамырында Марк МакГоуэн "Патшайымның итттерін жеу" деп аталатын екі наразылық акциясын өткізді, онда ол Пемброк коргинің етін жеді; біреуі Лондонның Resonance FM радиостанциясындағы радио эфирінде, ал екіншісі Даунинг-стрит маңындағы әсем кафе алдында, баспасөз қоршауында тікелей көрсетілді. Бұл шара патшайымның Сандрингем есіміндегі принц Филипп басқарған түлкі аулауға қарсы наразылық ретінде өткізілді, онда түлкіге қатыгездікпен қараған деген айып тағылды. Корги етін шашлыкқа айналдырған МакГоуэн BBC-ге ит шаруашылығында табиғи себептерден өлгенін айтты. "Патшайымның итттерін жеу" халықаралық баспасөз және таблоидтарда кеңінен жарияланды. Йоко Ононың радио эфиріндегі "Патшайымның итттерін жеу" акциясында болғаны және тіпті оған қосылғаны туралы хабарлар тарады; бірақ Оно кейіннен BBC-ге бұл ақпаратты жоққа шығарды. Тікелей акция да әлемдік деңгейде назар аудартып, Yahoo сайтында жарияланды, американдық CBS News және канадалық CBC News телеарналарында көрсетілді; Королева Канаданың да монархы болғандықтан, ондағы наразылық "Шоқ өнердің шектен шығуы" деп сипатталды. Қарсы наразылықтар мен сот шараларының қаупіне қарамастан, акция оқиғасыз аяқталды. Жануарларға қатысты этикалық мәселелермен айналысатын People for the Ethical Treatment of Animals ұйымының өкілі және PETA-ның Еуропалық бөлімінің директоры Пурва Джошипура МакГоуэнды қолдап, былай деді: "Корги етін жеу туралы ой көптеген адамды қынжырлы етеді, бірақ ойын-сауық үшін ауланатын түлкілер де қорқыныш пен ауырсынуды сезінуге қабілетті".
Жан-Шарль де Менездің өлімін қайта құру
2008 жылдың 29 қарашасында МакГоуэн Жан Шарль де Менезестің қазасын қайта жасауды орындады – бұл өткен жылы Лондонның Стокуэлл метро стансасының алдындағы полициямен қаза тапқан бейкүнә бразилиялық азаматқа арналған марш. МакГоуэн This Is London сайтына: "Мен бұл әрекетті өзімді таныстыру үшін жасамаймын. Менің ойымша, осы бейкүнә адамға не болғанына қатысты шынайы бейжайлық бар. Адамдар X Factor-да кім жеңеді немесе Рождествода қандай сыйлық алады деп ойлаудың орнына, мұнда болып жатқан жағдайға назар аударуы керек. Бұл қойылым соны қамтамасыз етеді деп үміттенемін." The Londonist сайтында: "Бұл оқиғаны жұртшылықтың посттравматикалық стресс синдромын емдеуге тырысатын, бірақ шатастыратын және жағымсыз әрекет ретінде қарастыруға болады, бұл оқиғаны және оған реакциямызды бақылауға алу үшін жұртшылықты оқиғаға қайтадан бет бұруға мәжбүр етеді. Бұл тікелей наразылық акциясы, ағымдағы тергеуге деген наразылық пен алаңдаушылықтың көрінісі деп қарастыруға болады."
Шотландиялық полиция наразылығы
2009 жылғы 14 маусымда МакГоуэн «Балерина шошқа» атты наразылық акциясы аясында Шотландия-Ярдтың (Лондон Метрополитен полициясының бас штабы) сыртында он минут бойы қызғылт балерина киімімен, бетіне шошқа мұрны тағып биледі. Оған полиция қызметкерлері тұтқындаумен қорқытып, оны сол жерден жылжытты.
Рауль Моаттың қолдауы
2010 жылдың қыркүйегінде МакГоуэн Ұлттық лотерея және Өнер кеңесі қаржылаған Депфорд X фестивалінде "Рауль Моатты өлтіру оқиғасының қайта жандандырылуы" атты бір актерлік пьесасын қойды. Бұл пьеса МакГоуэннің Ньюкасл-апон-Тайн қаласында туған қылмыскер Рауль Моаттың өмірі мен қылмыстарын еске алу мақсатында жасалған. Пьесада МакГоуэн Моаттың суреті салынған картон қорап киді. МакГоуэн оқиғаны Моаттың тұрғысынан баяндауға тырысты. Ол сондай-ақ жаңалықтарды оқитын диктор және көзі көрмей қалған полицей Дэвид Ратбанд сияқты басқа рөлдерді де ойнады. Кейін МакГоуэн: "Ешкімді қынжыртуды қаламаймын, егер пьесам біреуге артық қайғы келтірсе, кешірім сұраймын. Мен суретшімін және бұл оқиғаның бір ғана түсіндірмесі" деді. Құрбандарға көмек көрсету ұйымы: "Оқиға болғаннан кейін, әсіресе осы уақытта, мұны дөңгелексіздік деп қарауға болады" деп мәлімдеді.
Еуропа
2008 жылдың 19 желтоқсанындағы кешкі сағат 10-да МакГоуэн Рождестволық ағашқа ұқсап киініп, Лиссабонның көшелерінде 72 сағат бойы жылап тұрды. МакГоуэн былай деді: "Бұл өнер көрсету немесе мүсін Лиссабон мен Португалия тұрғындарына, олардың отбасылары мен достарына Рождествода ортақтасып, бақытты болуларына мүмкіндік беретін хабарды жеткізеді, өйткені кейбір адамдар аз бақытты және біз оларға жақсы ниет білдіре аламыз, өйткені олар мерекелік мезгіл өте ауыр және қайғылы деп санайды. Бұл оқиғаның Rua do Poço dos Negros қаласында орын алуы ерекше әсерлі болды, бұл XV ғасырда патша Мануэль I құлдардың мәйіттерін үйіліп көму үшін құдық салуды шешкен кезде, әрине, өте қорқынышты аймақ болды. 72 сағат бойы Рождестволық ағаш сияқты киініп, үнемі жылап отыру өте қиын болады".
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы патриоттық акті және терроризмге қарсы соғыс сияқты тоталитаризмнің күшейе түсуіне қарсылық білдіріп, сондай-ақ адам құқықтарын қолдау мақсатында Макгоуэн 2007 жылдың басында Нью-Йорк қаласына сапар шегіп, «Джордж Бушты соққыға түсіру» акциясын өткізді. Ақпан айының соңында Макгоуэн Манхэттен көшелерінде 72 сағат бойы жүріп, барлығы 36 мильді (58 км-ге жуық) қабылдады, бұл кезде ол АҚШ президенті Джордж Буштың маскасын және арқасында «Мені тебуге болады» деген жазуы бар белгіні киген болатын. «Джордж Буш есінен жаңылыпты», – дейді ол. «Оның жаһандық саясаты қорқынышты. Адамдар Бушты тебіп, көңілдеріне қуаныш сыйғанын қалаймын». Бұл оқиғаны Reuters халықаралық ақпарат агенттігі жариялады. Британдық «The Guardian» газетінде жарық көрген, көбінесе сынға толы мақаласында бұл акция «жасөсперімдік» деп сипатталды. Макгоуэн: «Бұл бір түрлі емдік қатысу. Адамдар келіп, мені (Президент Джордж Бушты) қалағанша қатты тебіп, Джорджты арт жағынан тептім деп айту арқылы көңілдеріне тынышдық келтіре алады деп үміттенемін», – деді.
"Артист такси жүргізушісі"
МакГоуэн 2010 жылғы 14 қазанда Фриз өнер жәрмеңкесіне кіруге рұқсат берілмегендіктен, содан кейінгі төрт күн бойы да, бұрынғы жылдары әрқашан қатысқан Фриз шарасына «суретші такси жүргізушісі» бейнесін жасады.