Кіріспе
Қабырғалардағы суреттер мен кескіндемелер
Граффити (көпше түрі; жекеше граффити немесе граффито, соңғысы археологияда ғана сирек қолданылады) – әдетте рұқсатсыз және көпшік көз алдында қабырғаға немесе басқа бетке жазылған, боялған немесе салынған өнер. Граффити индустриялық дамыған елдердің көптеген қалалары үшін өсіп келе жатқан қалалық "мәселе" ретінде көріне бастады, ол 1970-ші жылдардың басында Нью-Йорк және Филадельфия метрополитенінен АҚШ-тың қалған бөлігіне, Еуропаға және әлемнің басқа аймақтарына тарады.
Этимология
"Граффити" (әдетте, жекеше және көпше түрінде қолданылады) және сирек кездесетін "граффито" түрі итальян тіліндегі graffiato ("сызылған", "қасылған") сөзінен шыққан. "Граффити" термині өнер тарихында бетке сурет немесе өрнек сызып жасалған өнер туындыларын атау үшін қолданылады. Бұған қатысты термин – "сграффито".
Тарих
Граффити термині бастапқыда ежелгі қабірлердің қабырғаларында немесе қираған орындарда, мысалы, Рим катакомбаларында немесе Помпейде табылған жазуларға, суреттерге және осы сияқты нәрселерге қатысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай жазулар вандализм деп есептелмеген.
Сафаиттік тілінің жалғыз белгілі көзі – араб тілінің ежелгі түрі – граффити: Сирияның оңтүстігіндегі, Иорданияның шығысындағы және Сауд Арабиясының солтүстігіндегі, көбінесе базальт шөлдеріндегі тастар мен тас бөлшектерінің бетіне ойылған жазулар. Сафаиттік тілі б.з.б. бірінші ғасырдан б.з. төртінші ғасырына дейін қолданылған.
Оңтүстік-шығыс Азия
Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, әсіресе Малайзия сияқты елдерде, Батыс мәдениетінен келген граффитидің күшті әсері байқалады, онда граффити Малайзияның астанасы Куала-Лумпурда ұзақ жылдардан бері кең таралған. 2010 жылдан бастап елде көше фестивалі өткізіле бастады, ол барлық жастағы және әртүрлі әлеуметтік топтан шыққан адамдарды Малайзияның көше мәдениетін көруге және қолдауға шақырады. 1985 жылға қарай, Нью-Йорк, Сидней және Мельбурн сияқты басқа қалаларда да трафареттер пайда болды, оларды америкалық фотограф Чарльз Гейтвуд және австралиялық фотограф Ренни Эллис құжаттады. Бұл жазушының ерекше қолтаңбасымен жасалған. Таңбалар – қазіргі граффитидің алғашқы түрі болды. Жақындағы граффити мысалдарында хэштегтер жиі қолданылады.
Қазіргі заманғы тәжірибе
Қазіргі заманғы граффити өнері көбінесе қосымша өнер түрлері мен технологияларды қамтиды. Мысалы, Graffiti Research Lab граффитишілер үшін проекцияланған кескіндер мен магниттік жарықдиодтарды (throwies) жаңа медиа ретінде пайдалануға ынталандырды. Жіппен тоқу (yarnbombing) – граффитидің тағы бір жаңа түрі. Жіппен тоқушылар кейде бұрынғы граффитилерді өзгерту үшін таңдайды, бұл әдетте көптеген граффитишілердің арасында қабылданбаған еді.
Қолданылуы
Авангард суретшілерінің граффити қолдану теориясының тарихы кем дегенде Асгер Жорнға дейін жетеді, ол 1962 жылы граффитиге ұқсас бір қимылмен "авангард жеңіліс танымайды" деп жариялаған. Көптеген қазіргі заманғы сарапшылар, тіпті өнер сыншылары кейбір граффитидің көркемдік құндылығын көре бастады және оны қоғамдық өнердің бір түрі деп мойындайды. Көптеген өнер зерттеушілерінің пікірінше, әсіресе Нидерланды мен Лос-Анджелесте, осы типтегі қоғамдық өнер – әлеуметтік азаттыққа жетудің тиімді құралы немесе саяси мақсатқа қол жеткізудің жолы. Өнер ғимараттардың ішін емес, көшелерді бояуы керек. Граффити – иеленуге немесе сатып алуға болмайтын өнер түрі. Ол мәңгілік емес, уақытша, бірақ бірегей. Бұл суретшінің өзін-өзі таныстыруының бір жолы, оны тротуарлар, шатырлар, метро, ғимарат қабырғалары сияқты кез келген жерде көрсетуге болады. Граффити суретшілері олардың рұқсатынсыз граффити суреттерін коммерциялық мақсатта жариялаған жағдайда нарызылық білдіруі мүмкін. 2020 жылдың наурызында фин суретшісі Псике Ilta Sanomat газетінің жаңа автомобильдер туралы мақаласында Peugeot 208 машинасының суретін жариялағаннан кейін наразылығын білдірді, суретте оның граффитиі анық көрініп тұрды. Суретші өзінің өнерін коммерциялық мақсатта пайдалануға қарсы екенін, тіпті ол үшін сыйақы алса да, айтты.
Аумақтық
Аумақтық граффити қалалық аудандарды топтарды бірінен-бірі ажырату үшін таңбалармен және логотиптермен белгілейді. Бұл суреттер сыртқы адамдарға кімнің қандай аумаққа ие екенін көрсетуге арналған. Бандалық граффитидің мазмұны ерекше каллиграфиямен жасалған құпия белгілер мен әріптерден тұрады. Банда мүшелері граффитиді банда ішіндегі мүшелікті көрсету үшін, қарсыластар мен байланысты адамдарды ажырату үшін және, көбінесе, аумақтық және идеологиялық шекараларды белгілеу үшін пайдаланады. Қазіргі заманғы шеберлерінің тәжірибелері әртүрлі және көбінесе қайшы. Мысалы, Александр Бренер бұл құралды басқа өнер түрлерін саясаттастыру үшін қолданды және оған тағайындалған түрме жазаларын наразылықтың тағы бір құралы ретінде пайдаланды. Берлиндегі адам құқықтары белсендісі Ирмела Менса Шрамм Германиядағы неонацистік және басқа да оңшыл экстремистік граффитилерді жоюға арналған 35 жылдық науқаны үшін әлемдік БАҚ назарына ілігіп, көптеген наградалар алды, көбінесе жек көру сөздерін қызықты жолмен өзгертіп.
Геноцидті жоққа шығару
Сербия астанасы Белградта әскери салют кезінде "Генерал, анаңызға рахмет" деген сөздермен қатар, Сербия армиясының бұрынғы генералы және соғыс қылмыскері, Халықаралық трибуналмен (ICTY) соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар, оның ішінде Босния соғысында геноцид пен этникалық тазалау жасағаны үшін сотталған Ратко Младичтің суреті бейнеленген граффити пайда болды. Берлинде тұратын журналист Алекс Эрор бұл аймақта көше суреттері арқылы тарихи және соғыс кезеңіндегі тұлғаларды құрметтеудің жаңа құбылыс емес екенін, және "көбінесе өткенді қайталаудың орнына болашаққа баса назар аударатынын" түсіндіреді. Эрор бұл сияқты көріністердің аймақ болашағы үшін қаншалықты қауіпті екенін айтатын жалғыз сарапшы емес. Balkan Diskurs журналы мен мультимедиалық платформа веб-сайтында Босния геноцидін жоққа шығару тақырыбында жазылған мақаласында Кристина Гадже мен Тейлор Уитселл мұндай жағдайларды жас ұрпақтың "мәдени мұрасы" деп сипаттады, онда жастар соғыс қылмыскерлерін мақтау мен бекітуге "формалды білім" мен "мұра" ретінде ұшырап жатыр. Сербтер тұратын Батыс Балқан аймағында осы көркемдік көрініс арқылы геноцидті жоққа шығарудың, соғыс қылмыскерлерін мақтау мен бекітудің көптеген мысалдары бар. Сербия астанасында осындай граффитилердің бірнешеуі табылды, ал Сербияның және Босния мен Герцеговинаның әкімшілік бірлігі – Сербтер көпшілігі тұратын Сербия Республикасының аумағында одан да көптеп кездеседі. Сыншылар Сербия мемлекеті сотталған соғыс қылмыскерінің суретін қорғауға дайын екенін, геноцидті жоққа шығару фактілеріне ден қоймауға ниеттеніп отырғанын айтады. Сербияның ішкі істер министрі Александр Вулиннің граффитині алып тастау ниетімен кез келген жиынды тыйым салу туралы шешімі, тәртіпсіздікке қарсы полиция күштерін жөнелту арқылы "тікелей келісім" туралы сигнал жіберіп отыр.
Жағымсыз граффити
Граффити соқырлықты білдіретін өрнек ретінде де қолданылуы мүмкін. Мұндай граффитиді анықтау қиынға түсуі мүмкін, себебі оны көбінесе жергілікті билік органдары жояды (қылмыстық жазалау стратегиясын қабылдаған кеңестер де граффитиді жылдам жоюға тырысады). Манчестерде (Англия) граффити жасаушылар шұңқырлардың маңына ұятсыз суреттер салған, нәтижесінде көп жағдайда бұл шұңқырлар 48 сағат ішінде жөнделген.
Декоративтік және сәндік өнер
1980 жылдардың басында граффити өнерімен айналысатын суретшілерді көпшілік назарына алғаш рет таныстырған өнер галереялары – Бронкстағы Fashion Moda, Now Gallery және Манхэттеннің Ист-Виллиджінде орналасқан Fun Gallery болды. 2006 жылы Бруклин мұражайында өткен көрме граффитиді Нью-Йорктің шеткі аудандарында басталып, 1980 жылдардың басында Краш, Ли, Дейз, Кит Харинг және Жан Мишель Баскиат сияқты суретшілердің еңбектері арқасында өркендеген өнер түрі ретінде көрсетті. Көрмеде Crash, Daze және Lady Pink-тің ішінде болған Нью-Йорк граффитишілерінің 22 туындысы қойылды. Time Out журналында жарияланған мақалада көрменің кураторы Шарлотта Котик, көрменің граффити туралы көзқарасты қайта қарастыруға мүмкіндік беретініне үміттенедіндейін айтты. 1970 жылдардан бастап Бурхан Доганчай әлемнің түкпір-түкпіріндегі қалалық қабырғаларды фотоға түсірді, оларды кейіннен өзінің суреттері үшін шабыт көзі ретінде пайдалану үшін мұрағаттады. Бүгінде "Әлем қабырғалары" деп белгілі болған жоба оның күтілгенінен де асып, шамамен 30 000 жеке суреттен тұрады. Ол бес құрлықтағы 114 елде 40 жылға созылған зерттеулерді қамтиды. 1982 жылы осы жобадан алынған фотосуреттер Париждегі Жорж Помпиду орталығында "Les murs murmurent, ils crient, ils chantent" ("Қабырғалар сыбырлайды, айқайлайды және ән салады") атты жеке көрмеде көрсетілді. Австралиядағы өнер тарихшылары кейбір жергілікті граффитилердің шығармашылық деңгейі жеткілікті деп танып, оларды өнер саласына жатқызды. Оксфорд университетінің баспасынан шыққан Australian Painting 1788–2000 атты өнер тарихының оқулығы қазіргі көрнекі мәдениетте граффитидің маңызды орны туралы кең талқылаумен аяқталады, соның ішінде бірнеше австралиялық суретшілердің еңбектері де қарастырылады. Ұшпалы органикалық қосылыстар (ҰОҚ) жер бетіндегі озонның пайда болуына себеп болады, ал граффитиге байланысты шығарындылардың көп бөлігі ҰОҚ құрайды. 2010 жылғы зерттеу бойынша, АҚШ-та граффитиге байланысты қызметтерде 4862 тонна ҰОҚ шығарылған.
Азия
Қытайда 1920 жылдары Мао Цзэдун елдегі коммунистік қозғалысты ояуландыру үшін қоғамдық орындарда революциялық ұрандар мен суреттерді пайдаланды. Гонконгта Цан Цу Чой көп жылдар бойы каллиграфиялық граффитилері арқылы Коулун патшасы ретінде танылды, онда ол осы аймаққа құқығы бар екенін жариялады. Қазір оның кейбір туындылары ресми түрде сақталуда. Тайваньда үкімет граффити жасаушыларға шаралар қолданды. 2005 жылдан бері оларға белгіленген "Граффити аймақтарында" өзен жағалауындағы қабырғалардың кейбір бөліктерінде өз жұмыстарын еркін көрсетуге рұқсат берілді.