Кіріспе

Диабеттік гипогликемия – қант диабеті бар адамда қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуі. Бұл жедел жәрдем бөлімдері мен ауруханаларда ең көп кездесетін гипогликемия түрлерінің бірі. Ұлттық электрондық жарақаттарды бақылау жүйесінің (NEISS AIP) барлық жарақаттар бағдарламасы бойынша, 2004 және 2005 жылдар аралығында зерттелген деректерге сәйкес, шамамен 55 819 жағдай (барлық жатқандардың 8,0%) инсулинмен байланысты, ал ауыр гипогликемия – ең көп таралған жағдай. Гипогликемия, әдетте, қант диабеті кезінде қандағы глюкозаның жоғары деңгейін төмендетуге арналған ем, организмнің физиологиялық қажеттілігімен дұрыс сәйкес келмегенде пайда болады, нәтижесінде глюкоза деңгейі қалыпты көрсеткіштен төмендейді.

Белгілері мен симптомдары

Диабетикалық гипогликемия жеңіл болуы мүмкін, науқас оны оңай анықтап, аз мөлшерде көмірсуларды жеу арқылы немесе ішіп, жағдайды түзетуге болады, немесе есінен айырылуға жеткілікті ауыр болуы мүмкін, онда тамырға декстроза немесе глюкагон инъекциясы қажет болады. Қант деңгейінің күрт төмендеуінен туындаған есінен айырылу диабеттік команың бір түрі. Гипогликемияның медициналық анықтамасы – "науқасқа көмек қажет болатын гипогликемия". Гипогликемияның бір сергектік мәселесі – гипогликемияның сезілмей қалуы. Диабеттік гипогликемияның белгілері пайда болған жағдайда, гипогликемия белгілерімен бірдей болады: нейрогликопениялық, адренергиялық (яғни адренергиялық рецепторларды белсендіретін, мысалы, жүрек соғудың жылдамдауы) және асқазан-ішек трактының бұзылыстары. Белгілер мен әсерлер қандағы глюкоза деңгейінің қаншалықты төмендегеніне және басқа да факторларға байланысты жеңіл, орташа немесе ауыр болуы мүмкін. Диабеттік гипогликемия мидың зақымдануына немесе өлімге алып келуі сирек, бірақ мүмкін. Шындығында, 1-ші типті қант диабетімен ауыратын адамдардың шамамен 2-4% гипогликемия салдарынан қайтыс болған. Солтүстік Америкада диабеттік гипогликемияның жеңіл жағдайы кейде "төмендеу" немесе "инсулинге реакция" деп аталады, ал Еуропада "гипо" деп аталады, бірақ бұл терминдердің барлығы Солтүстік Америкада, Еуропада, Австралияда және Жаңа Зеландияда жиі алмастырылып қолданылады. Ауыр жағдай кейде "инсулин шокі" деп те аталады. Керісінше, гипогликемия Сомоджи әсерін тудыруы мүмкін, нәтижесінде қандағы қант деңгейінің күрт жоғарылауы немесе гипергликемия пайда болады.

Себеп

Диабеттік гипогликемия қандағы глюкоза деңгейін төмендету үшін кез келген дәрі қабылдайтын кез келген диабетпен ауыратын адамда пайда болуы мүмкін, бірақ ауыр гипогликемия көбінесе өмір сүру үшін инсулин қабылдауы тиіс 1-типті диабетпен ауыратын адамдарда кездеседі. 1-типті диабетте иатрогендік гипогликемияны инсулиннің артық болуы мен глюкозаның қарсы реттелу қабілетінің нашарлауының бірлескен нәтижесі ретінде қарастыру орынды, оны тек инсулиннің абсолютті немесе салыстырмалы артық болуы деп қарастыру дұрыс емес. 2-типті диабетпен ауыратын адамдарда гипогликемияны сульфонилмочевиналар да тудыруы мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі, себебі 2-типті диабетпен ауыратын адамдарда глюкозаның қарсы реттелуі көбінесе сақталады. Тек диета, физикалық жаттығулар немесе инсулинге сезімталдықты арттыратын препараттармен емделген диабетпен ауыратын адамдарда ауыр гипогликемия өте сирек кездеседі. Инсулин қабылдауды қажет ететін диабетке шалдыққан адамдар үшін гипогликемия емдеудің қайталап туындайтын қауіптерінің бірі болып табылады. Ол қолданыстағы емдеу әдістерімен қалыпты глюкоза деңгейін қол жеткізуді шектейді. Гипогликемия – нағыз медициналық төтенше жағдай, оны дер кезінде анықтап, емдеу қажет, әйтпесе органдар мен мидың зақымдануына әкелуі мүмкін.

Глюкозаны ауыз арқылы қабылдау

Қандағы глюкоза деңгейін әдетте 15–20 грамм көмірсулар арқылы бірнеше минут ішінде қалыпқа келтіруге болады, бірақ мүмкіндігінше шамадан тыс емдеуден аулақ болу керек. Егер адам есінде болса және жұта алса, оны тамақ немесе сусын ретінде қабылдауға болады. Осы мөлшердегі көмірсулар шамамен 100–120 мл апельсин, алма немесе жүзім шырынында, 120–150 мл қарапайым (диеталық емес) газдалған сусында, бір тілім нанда, 4 кеспеде немесе көптеген крахмалды тағамдардың бір порциясында кездеседі. Крахмал тез глюкозаға айналады, бірақ май немесе белок қосу ас қорытуды баяулатады. Емдеудің құрамын ескеру қажет, себебі жеміс шырындарында әдетте фруктоза көп болады, оның метаболизмі қарапайым декстрозаға қарағанда ұзаққа созылады. Емдеуден кейін симптомдар 5–10 минут ішінде жақсара бастауы керек, бірақ толық қалпына келуге 10–20 минутқа дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Шамадан тыс емдеу сауығуды жылдамдатпайды, одан кейін гипергликемия тудырады, оны түзету қажет болады. Екінші жағынан, қандағы қантты қалыпқа келтіру үшін қажетті мөлшерден артық инсулин емдеуден кейін де қант деңгейін төмендетуді жалғастыруы мүмкін болғандықтан, одан әрі емдеу қажеттігін анықтау үшін үнемі бақылау қажет.

Интравеноздық глюкоза

Егер адам глюкоза гелі немесе таблеткаларын қабылдай алмаса, мысалы, есінен танып қалғанда, ұстама болғанда немесе санасы шашырағанда, жедел жәрдем қызметкерлері (EMT/парамедиктер және аурухана персоналы) перифериялық немесе орталық IV желісін орнатып, декстроза және физиологиялық тұз ерітіндісін бере алады. Бұл әдетте декстроза (концентрациясы) ерітіндісі деп аталады және 5%, 10%, 25% және 50% концентрацияда болады. 5% және 10% декстроза IV қаптарда және шприцтерде келеді, көбінесе нәрестелерге және дәрілерді енгізу үшін сұйық орта ретінде қолданылады. 25% және 50% декстроза жоғары осмолярлығына байланысты тінді зақымдайды, сондықтан оны тек қана толыққанды IV желісі арқылы беру керек – кез келген инфильтрация тінді кең ауқымда зақымдауы мүмкін. 14 жасқа дейінгі балаларда гипогликемияны IV арқылы емдегенде 10% декстроза ерітіндісін пайдалану әлдеқайда қауіпсіз. Егер балаға 25% декстроза қолданылатын болса, оны орталық немесе сүйек қаналы арқылы енгізу қауіпсіз.

Глюкагон

Глюкагон – бауырда инсулиннің метаболизмік әсерін тез жоятын гормон, гликогенолизді және қанға глюкозаның шығарылуын қамтамасыз етеді. Ол инсулиннің артық дозасынан туындаған гипогликемияның кез келген түрінде (диабеттік гипогликемияның барлық түрлерін қоса алғанда) глюкоза деңгейін бірнеше минут ішінде 30–100 мг/дл-ге дейін көтере алады. Ол 1 мг құрайтын шағын құтылармен жабдықталған глюкагонның шұғыл көмек жинағының құрамына кіреді, бұл ересектерге арналған стандартты доза. Құтыдағы глюкагон лиофилизацияланған түйіршік түрінде болады, оны жинақтағы 1 мл стерильді сумен араластыру қажет. Көп қолданылатын Lilly Emergency Kit жинағында су ішкі бұлшық етке инъекция жасауға арналған үлкен инесі бар шприцте сақталады және глюкагон түйіршігі бар құтыға инъекция жасау алдында енгізілуі керек. Глюкагон тері астына енгізілген кезде де әсер етеді, бірақ бұлшық етке (әдетте жамбастың сыртқы жағына) терең инъекцияланса, сіңу және қалпына келу жылдамдатылады. Ол көктамырға енгізілген кезде одан да жылдам әсер етеді, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Глюкагонның жанама әсерлеріне жүрек айну мен бас ауруы жатады, бірақ олар глюкагон қолданылмаған кезде де ауыр гипогликемиядан кейін пайда болуы мүмкін. Глюкагонды қолданудың қауіптілігі ауыр гипогликемияның қауіптілігінен әлдеқайда төмен, және ол көбінесе жедел жәрдем шақырудан және декстрозаны енгізу үшін көктамырлық катетер орнатуды күтуден гөрі жылдам қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Егер біреу осы жинақты қолданса, оны жедел жәрдем бөліміне жатқызу қажет, себебі глюкагон гликоген қорын азайтады және өлімге әкелетін гипогликемияның қайталануына себеп болуы мүмкін. АҚШ-та 1-типті диабетпен ауыратын науқастарға күтім жасайтын адамдарға әрдайым жарамдылық мерзімі өтпеген глюкагонның шұғыл көмек жинағын қолында ұстау ұсынылады. Көптеген компаниялар күтім жасайтын адамдар мен науқастар үшін глюкагон инъекциясын жасауды жеңілдету мақсатында инъекциялық құрылғыларды әзірлеп жатыр. Көптеген адамдар үшін қазіргі стандартты күтім (глюкагонның шұғыл көмек жинағы) ауыр және күтім жасайтын адамдарға немесе науқастарға ыңғайсыз, себебі дәріні беру үшін, әсіресе төтенше жағдайларда, бірнеше қадам қажет. Гипогликемияны емдеуді жақсарту үшін көптеген компаниялар глюкагонды тиімдірек жеткізуге бағытталған жаңа әдістерді әзірлеп жатыр. Xeris Pharmaceuticals, Inc. компаниясы Glucagon Rescue Pen немесе G Pen құрамын әзірлеуде, ол бөлме температурасында сақтауға жарамды, кішкентай көлемді және алдын ала араластырылған, EpiPen сияқты инъекцияға арналған құрылғыда (инъекция процесін қазіргі нарықтағы глюкагонның шұғыл көмек жинақтарындағы тоғыз қадамнан екі қадамға дейін қысқартатын) глюкагонның патенттелген сусыз формуласын пайдаланады. Сол сияқты, Enject, Inc. компаниясы әзірлеп жатқан GlucaPen автоинжектор глюкагонды жеткізуді жеңілдетуге мүмкіндік береді.

Білмеушілік

Гипогликемиялық эпизодтар әдеттегі симптомдармен (мысалы, діріл, тершеңдеу, жүрек қағу, және т.б.) бірге болуы күтіледі, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Егер гипогликемия мұндай симптомдарсыз болса, ол гипогликемиялық сезімталдық жоқтығы деп аталады. Бұл, әсіресе, ұзақ жылдар бойы 1-типті қант диабетімен ауыратын және қандағы глюкоза деңгейін қалыпты жағдайға жақын ұстауға тырысатын адамдарда жиі кездеседі. 1-типті қант диабетімен ауыратын науқастарда плазмадағы глюкоза деңгейі төмендеген кезде инсулин деңгейі төмендемейді – ол сырттан енгізілген инсулиннің сіңуінің салдары ретінде пассивті түрде көрінеді. Сонымен қатар, глюкагон деңгейі де арта қоймайды. Сондықтан, гипогликемияға қарсы бірінші және екінші қорғаныс механизмі 1-типті қант диабетінің қалыптасқан кезеңінде жоғалады. Гипогликемия симптомдарының ішінде тершеңдеу бета-блокаторлармен тоқтатылмайды.