Кіріспе
Американдық раввин және ғалым (1895–1991) консервативті еврей раввині және Талмуд ғалымы Луи Финкельштейн (14 маусым 1895, Цинциннати, Огайо – 29 қараша 1991) Талмудты зерттеуші, еврей құқығының сарапшысы және Америка еврей теологиялық семинариясының (JTS) және консервативті иудаизмнің басшысы болды.
the Conservative Jewish Rabbi and Talmud scholar
Louis Finkelstein (June 14, 1895 in Cincinnati, Ohio – 29 November 1991) was a Talmud scholar, an expert in Jewish law, and a leader of the Jewish Theological Seminary of America (JTS) and Conservative Judaism.
Өмірбаян
Луис (Элиезер) Финкельштейн 1895 жылдың 14 маусымында Цинциннатиде раввиндік отбасында дүниеге келді. Бала кезінде ата-анасымен бірге Бруклинге, Нью-Йоркке көшіп, 1915 жылы Нью-Йорк қалалық колледжін бітірді. 1918 жылы Колумбия университетінен докторлық диссертациясын қорғап, келесі жылы Американың еврей теологиялық семинариясында (JTS) раввин қызметіне бекітілді. 1920 жылы ол JTS факультетіне Талмуд пәнінен оқытушы болып қабылданды, содан кейін доцент және теология профессоры қызметтерін атқарды. Кейін ол проректор, президент, канцлер және зейнеткер канцлер болды.
JTS-те канцлер қызметі
1940 жылы Финкельштейн JTS канцлері болып тағайындалды және 1972 жылға дейін канцлер қызметін атқарды. Ол JTS-ті консервативті иудаизмнің орталық институты ретінде бекітті, ол сол жылдары ерекше өркендеді. Америка қалаларында тұратын мыңдаған яһудилер қала шеттеріне көшіп, консервативті синагогаларды құрып, оларға қосылды. Бұл қозғалыс яһуди дінінің ең көп синагогасы мен мүшесі бар бағыты ретінде қалыптасты. Финкельштейннің көшбасшылығы Ари Л. Голдманды «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі Финкельштейннің некрологында оны «20 ғасырдағы консервативті иудаизмнің ең ықпалды көшбасшысы» деп сипаттауға итермеледі. Финкельштейннің басшылығы кезінде семинария гүлденді, шағын раввиндер мектебі мен мұғалімдерді даярлау бағдарламасынан ірі яһуди университетіне айналды. Финкельштейн семинарияның Кантор институтын, еврей музыкасының семинариялық колледжін, гуманитарлық ғылымдар институтын (кейіннен магистратура мектебінің алдағысы) және семинарияның Батыс жағалауындағы бөлімшесін құрды, ол кейін Иудаизм университетіне (қазіргі Американдық еврей университеті) айналды. Бір әңгімеде Финкельштейн консервативті қозғалысты «еврейлерді нағыз иудаизмге қайтару үшін жасалған амал» деп атады. Оның қозғалысқа деген жеке көзқарасы консервативті синагогаларға таңертеңгі дұғадан кейін баруында көрінді, ол синагогалардың діни рәсімдерін діни тұрғыдан кемшілік деп санайтындықтан. Халыққа үндеу жасау Финкельштейннің басты басымдықтарының бірі болды. Оның ең танымал бағдарламаларының бірі – яһуди діні мен мерекелерін зерттейтін «Мәңгілік жарық» атты радио және теледидар бағдарламасы болды. Дінаралық диалогқа ерекше мән берілді. Финкельштейн діни және әлеуметтік зерттеулер институтын құрды, ол протестант, католик және еврей ғалымдарын теологиялық талқылауларға біріктірді. Оның еңбегі соншалықты маңызды деп есептелді, ол туралы мақала «Time» журналында жарияланды, ал оның суреті 1951 жылғы 13 қазанғы басылымның мұқабасында пайда болды. 1986 жылы институт оның құрметіне Финкельштейн институты деп аталды. Финкельштейннің байланыстары дін өкілдерінен асып түсті. Ол жетекші саяси және сот қайраткерлерімен жақын қарым-қатынаста болды және 1957 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Бас судьясы Эрл Уорренды Талмудты зерттеу үшін семинарияда демалыс күнін өткізуге шақырды. Финкельштейн президент Франклин Д. Рузвельттің бейбітшілік комиссиясында ресми еврей өкілі болды, ал 1963 жылы президент Джон Ф. Кеннеди оны Римге папа Павел VI-ның тағайындалуына қатысу үшін американдық делегацияның құрамында жіберді. Ол сондай-ақ президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің екінші инаугурациясында дұға оқыды.
Шәкіртақы
Тіпті ең көп жұмыс істеген кезде де Финкельштейн ғылымға уақыт бөліп отырды. Достары оның әр таңғы сағат 4-те тұрып, 7-де синагогқа баратын уақытқа дейін оқып, жазатынын айтады. Ол 100-ден астам кітаптың авторы немесе редакторы болды, олардың ішінде ғылыми және көпшілікке арналған еңбектер бар. Ол өз ғылымына ең үлкен әсер еткендер ретінде рабби-профессорлар Соломон Шектер, Луи Гинцбург, Александр Маркс және Саул Либерманды атады. Финкельштейн көптеген кітаптардың авторы, соның ішінде: «Дәстүрдің қалыптасуы», «Яһуди дінінің сенімдері мен тәжірибелері», «Құтқарылу мерекесіндегі хаггададағы Маккавейлерге дейінгі құжаттар», «Рабби Натанның Абот және Абот трактаттарына кіріспе» (1950, еврей тілінде, ағылшын тіліндегі қорытындысымен), «Рабби Натанның Абот» (фарисейлер туралы үш томдық серия) және «Акиба: Ғалым, қасиетті және шейіт». Ол сонымен қатар 1949 жылы «Жүдейлер: олардың тарихы, мәдениеті және діні» атты төрт томдық серияны редакциялады; 1971 жылы ол қайта аталды және үш томдық болып жарияланды: «Жүдейлер: олардың тарихы», «Жүдейлер: олардың діні мен мәдениеті» және «Жүдейлер: өркениеттегі рөлі». Оның басқа еңбектерінің ішінде 1969 жылы жарық көрген «Пайғамбарлардан келген жаңа жарық» кітабы бар. Оның негізгі ғылыми ізденістері – фарисейлер туралы еңбектер, Екінші ғибадатхана дәуіріндегі яһуди сектасы, одан қазіргі яһуди дәстүрі пайда болды, сондай-ақ Сифра – Леуіліктер кітабына ең көне раввиндік түсіндірме, ол бесінші ғасырда Палестинада аяқталды. Зейнетке шыққаннан кейін де ол жазуын жалғастырды, Риверсайд Драйвтегі пәтерінің асханасында отырып, Сифраның бірнеше томдарын аяқтады. Ол қартайғанда әлсіреп, синагогқа бару қиын болғанда, оның бұрынғы шәкірттері сенбі күндері үйін синагогқа айналдырып, дұға ету үшін қажетті он адамды жинады. 1991 жылы қайтыс болғаннан кейін бұл топ «Елиезердің жолының қауымы» деген мағына беретін Кехилат Орах Елиезер (KOE) болып құрылды (Елиезер Арьех – Луи Финкельштейннің еврейше есімі), және ол үлкен халахи қауым ретінде танымал болды, бірақ яһуди заңдарының шеңберінде әйелдердің қоғамдық дұғаларда барынша қатысуына мүмкіндік беруге тырысты. Олар Манхэттеннің Upper West Side-да жиналады. Финкельштейннің қайтысынан кейін раввин-профессор Дэвид Вайс Халивни 2005 жылы Израильге көшіп келгенге дейін қауымның раввині болды.