Гарольд Кушнер: Америкалық раввин, математик және теолог.

Кіріспе

Американдық раввин (1935–2023)
математик

Харольд Сэмюэл Кушнер (3 сәуір, 1935 – 28 сәуір, 2023) – американдық раввин, автор және лекторы. Ол консервативті иудаизмнің раввиндік ассамблеясының мүшесі болды және 24 жыл бойы Массачусетс штатының Натик қаласындағы Натик Израиль ғибадатханасының қауымдық раввині қызметін атқарды. Кушнер еврей және еврей емес оқырмандар үшін күрделі теологиялық идеяларды жеңілдетіп түсіндіретін көптеген танымал кітаптары арқылы кеңінен танылды. Ол 1987 жылы Кристофер сыйлығы және 2007 жылы Еврей кітап кеңесінің өмір бойына жетістіктері үшін сыйлығы сияқты көптеген наградаларды алды. Оның ең танымал еңбектерінің қатарында – ұлының қайтысынан кейін адамның азаптауын, Құдайдың мейірімділігін және теодицияны зерттейтін «Жақсы адамдарға жаман нәрселер оқитын кезде» және өмір мағынасы мен қанағаттануға ұмтылысты қарастыратын «Қалайтыныңыздың бәрі жеткіліксіз болғанда» кітаптары бар. Американың ең көрнекті раввиндерінің бірі саналатын Кушнер реконструкционистік көзқарастарымен және консервативті қозғалыстағы идеологиялық прогрессивтігімен белгілі болды. Ол құдіретті, араласатын Құдай туралы ұғымға қарсы шығып, оның орнына азап шегушілерге көңіл көтеру және жұбатудағы Құдайдың рөліне назар аударды.

Ерте өмір және білім

Харольд Сэмюэл Кушнер Нью-Йорк қаласының Бруклин округінде Джулиус пен Сара Кушнердің консервативті еврей отбасында дүниеге келді. Ол бастауыш мектепке барған кезде оның отбасы Crown Heights ауданына көшіп өтті. Кушнер жас кезінде «Бруклин Доджерс» командасының жанкүйері болды. Діни тәрбиеде өскеніне қарамастан, Кушнер Нью-Йорктегі еврей теологиялық семинариясының кешкі сабақтарына қатысқанға дейін рабби болуды ойламаған. Ол Колумбия университетінің үшінші курсында рабби болуға шақырылғанына толық сенімді болды. Сонымен қатар, ол Иерусалимдегі Еврей университетінде бір жыл магистратурада оқыды және Кларк университетінде, сондай-ақ ЖТС-нің раввиндік мектебінде оқытушы болып жұмыс істеді.

Раббилік мансап

Раввиндік сана алғаннан кейін Кушнер әскери қызметтен босату туралы өтінішпен сотқа жүгінді. Ол екі жыл бойы Оклахома штатындағы Форт-Силлдегі Армияның Капеллендер корпусында бірінші лейтенант болып қызмет етті. 1966 жылы Кушнер Массачусетс штатының Натик қаласындағы 450 отбасылық қауымның Темпл Израил раввині лауазымын иеленді. Ол 24 жыл бойы қауым раввині қызметін атқарды, сонымен қатар Рабиндер Ассамблеясының мүшесі болды. Бастапқыда Темпл Израилдің толық уақытты раввині болған ол, 1983 жылы жазуға көбірек уақыт бөлгені үшін жартылай уақытқа ауысты, ал 1990 жылы толық уақытты жазу және дәріс беруге көшті. Кушнердің Консервативті қозғалыстағы рөлі "өзгеріссіз" деп сипатталды. Осы толыққанды еңбек Кушнердің редакциялауымен яһуди заңдарын консервативті сақтау және Киелі кітаптардың дәстүрлі және заманауи түсіндірмелері (мидраш) туралы ой-пікірлерді қамтитын төрт деңгейлі түсіндірмеден тұрады. Кушнер Билл Клинтонның екінші ішкі ант беру рәсіміндегі дінаралық дұғада сөз сөйледі. Сондай-ақ, ол 2004 жылы Вашингтон Ұлттық соборында Рональд Рейганның мемлекеттік жерлеу рәсімінде сөз сөйледі, онда Ишая кітабынан үзінді оқыды.

Жазу

Реконструкциялық раввиндер колледжінің негізін қалаушы раввин Айра Эйзенштейннің қолдауымен Кушнер 1971 жылы «Балалар Құдай туралы сұрағанда: әрқашан барлық жауаптары бар емес ата-аналарға арналған нұсқаулық» деген атпен өзінің алғашқы кітабын жариялады. Ол Құдайды барлықбілімді және құдіретті Жаратушы ретінде бекітудің орнына, денсаулықты күмәндануды және мағыналы діни сенімді дамытудың жолы ретінде сұрақтар қоюға ынталандыруды мақсат етті. Кітап негізінен ата-аналарға арналған және олардың кең дүниетанымына сәйкес келетін жаңа еврей сенім жүйесін іздеген адамдардың алаңдаушылықтарын шешуге бағытталған. Ол ұлы Ааронның прогерия ауруынан ерте қайтыс болғаннан кейін жазылған, адамның азаптаулары, Құдай, шексіз құдірет және теодиция туралы сұрақтарды қамтиды. Кушнер жеке басына келген қайғылы оқиғаларға қарамастан, адамдарға Құдайдың мейірімділігіне сенулерін сақтауға көмектесуді мақсат етті. Кітабында Әйүп кітабының жаңаша түсіндірілуі берілген. Оның теодиция туралы заманауи түсіндірмесі консервативті еврей қауымдастығындағы модернистік теологиялық әдебиеттің негізін қалады, Эллиот Н. Дорф, Нил Гиллман, Гарольд М. Шульвейс және Дэвид Вулптың еңбектерімен қатар. Кітап түрлі діндердің оқырмандарына ұнады және кем дегенде 12 тілге аударылды. Оның табысы оны «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізімінің басына шығарды және Кушнерді белгілі автор және сарапшы ретінде бекітті. Нил Гиллман бұл кітапты «ғасырлар бойы раввин жазған ең көп оқылған кітаптардың бірі» және «біздің ұрпақтың ең көп оқылған еврей кітаптарының бірі» деп сипаттады. Оның кең таралғандығының бір себебі - протестант дінбасыларының уағыздарында қолдауы және қауымдарына таратуы. Кітаптың 20 жылдығына дейін төрт миллион данасы сатылды. 1986 жылы Кушнер «Сіздің армандағанның бәрі жеткіліксіз болғанда: маңызды өмірді іздеу» атты еңбегін жариялады, ол Екклесиаст кітабының аясында өмірдің мәні және жеке бақытты іздеу сияқты экзистенциалды тақырыптарды зерттейді. Кітаптың атауы «Екклесиаст кітабының тиімді қорытындысы» деп есептелді. Кушнердің мақсаты - тіпті жетістікке жеткендердің сезімталдықтарын талдау, «Біздің өмірімізде қаншалықты көп болса да, бізге мағына сезімі жетіспейді» деп мәлімдеді. Ол өмірдің күрделіліктеріне бір жауап бар деген пікірді қабылдамады және мұндай жауаптарды күнделікті тәжірибеде, қарым-қатынаста және адалдық іздеуде табуға болатынын айтты. Оның пікіріне негіз болған Екклесиаст, соқыр ғибадаттан гөрі ойлануға шақырғандықтан «Киелі кітаптағы ең қауіпті кітап» деп аталды, өйткені Кушнер өмірдің байлығы ойлы айналысудан туындайды деп мәлімдеді, орындалмаған өмір өлімнен де қорқынышты екенін атап өтті. Бұл кітап «Вашингтон Пост» газетінен «рухани аман қалуға пайдалы нұсқаулық» мақтауын алды және «адам рухын өркендетуге қосқан үлесі» үшін 1987 жылғы Кристофер сыйлығына ие болды. «Өмірге!» және «Құдайға кім мұқтаж?» және «Біз қаншалықты жақсы болуымыз керек?» сияқты еңбектері миллиондаған оқырмандарға жетті. 2007 жылы Кушнер еврей кітап кеңесінен өмір бойы жеткен жетістіктері үшін сыйлық алды. 2001 жылдың күзінде Кушнер «Маңызды өмір сүру» атты кітабымен алтыншы бестселерін шығарды, ол Ежелгі Келісімдегі Жақыпқа, Киелі кітаптағы толық өмірбаянына ие жалғыз тұлғаға арналған. Кушнердің Саймон Визентальдың кешірім туралы сұрағына берген жауабы 1997 жылы қайта қаралған «Күнбағыс: кешірімнің мүмкіндіктері мен шектері» кітабына 45 басқа да жетекші зиялылар мен сарапшылардың жауаптарымен бірге енгізілді. Визентальдың сұрауы Холокост кезіндегі нақты оқиғадан туындады, ол өлім аузында жатқан нацистік солдатпен кездесті, ол өзінің қорқынышты іс-әрекеттері үшін кешірім сұрады, бұл сұраққа түрткі болды: Мұндай ауыр қылмысты кешіруге бола ма? Кушнер кешірімнің мәнін былай түсіндірді: «Кешірім жасау - бұл біз басқа адам үшін жасайтын нәрсе емес, нацист Визентальдан өзі үшін жасауын сұрағандай. Кешірім біздің ішкі әлемімізде болады. Бұл реніш сезімінен арылуды және, ең бастысы, құрбандық рөлінен арылуды білдіреді. Еврей нацистерді кешіру дегеніміз, Құдай сақтасын, оларға «Сіздер жасаған іс түсінікті болды, мен сізді оған не әкелгенін түсінемін және мен сізді бұған жек көрмеймін» деп айтуды білдірмейді. Бұл «Сенің істегенің өте қорқынышты, және сені адал адам санатына жатпайды. Бірақ мен сені маған құрбандық ретінде анықтауға рұқсат етпеймін. Мен сенің соқыр жеккөруіңнің еврейлігімнің пішіні мен мазмұнын анықтауына жол бермеймін. Мен сені жек көрмеймін; мен сені қабылдамаймын» деуді білдіреді. Содан кейін нацист өзінің өткеніне және өзінің санасына тізгінталған күйде қалады, бірақ еврей босатылады. Кушнер 1980 жылдан 1984 жылға дейін «Консервативті еврейлік» журналының редакторы болды. Кушнер өз тыңдаушыларымен байланысу үшін өзінің оқуларында және жазбаларында телешоулар мен фильмдерден мысалдар келтірді, өйткені көптеген адамдардың Киелі кітаптан гөрі осы мәдени сілтемелермен көбірек таныс екенін сендірді, бірақ Киелі кітаптың жартылай сауаттылығына алаңдады және адамдардың Киелі кітаптың оқиғаларымен таныс болмауына таң қалды. 1980 жылы Раббиндер Ассамблеясына сөз сөйлеген кезде ол консервативті қозғалыс өзінің құрылғаннан бері халаханың (еврей заңы) билігіне қатысты үнемі дағдарысқа тап болғанын атап өтті. Ол консервативті раввиндердің мақсаты заманауи дәуірде діни өмір сүрудің толыққанды болуын көрсету екенін, бірақ аз тәжірибелі еврейлерге қатаң сақталуды талап етпейтінін атап өтті. Капланның оқуларымен қаруланған Кушнер еврей діни натурализмінің жақтаушысы болды. Шеңберсіз Құдай туралы түсініктерді жоққа шығарып, ол Құдайтың әлемге толық билігі жоқ екенін және жамандыққа кінәлі емес екенін ұсынды. Осы реконструкциялық аяда ол өмірдің екі негізгі күшін анықтады: табиғаттың кездейсоқтығы және мақсатты құдайлық әрекеттер. Құдайдың жаза ретінде азап тудыратыны туралы пікірді қабылдамай, ол адамның азабын бөлісетін Құдайды жақтады, бұл «Мен сендерменмін» деген сөздерімен Киелі кітаптағы «Шығу» кітабында көрсетілген. Құдайды эмпатия мен махаббаттың көзі ретінде қарастыра отырып, Кушнердің жазбалары мен идеялары христиандардың арасында танымал болды, бірақ дәстүрлі еврейлер арасында әртүрлі пікірлер болды. Ол бір рет: «Мен еврейліктің өзінің мәтінге ғана емес, адамдарға да қараған кездегі ең жақсысы деп ойладым» деді. Кушнердің адамның қажеттіліктеріне бағытталған тәсілі кейде еврей теологиясын эмоционалдық жеңілдік үшін қайта қарауға әкелді. Бұл кейбір ортодоксалды еврейлердің дәстүрлі еврей оқуларына қарсы қорғанысқа түсуіне және оны еврей емес идеяларды насихаттаумен айыптауына әкелді. «Жақсы адамдарға жаман нәрселер оқитын кезде» кітабында Кушнер Құдайдың шексіз құдіреті мен мейірімділігін өмірдегі кездейсоқ қауіптерге Құдайдың ықпалын шектеу арқылы үйлестірді. Ол Құдайды әлемді және оның заңдарын жасаған және оларға қорқынышпен қараған шебер сағатшымен салыстырды. Бұл перспектива Құдайды осы белгіленген заңдардың ішінде жұмыс істеуге рұқсат етеді, соның ішінде кездейсоқ қиындықтардың пайда болуын қамтиды. Бұл Құдай өмірдің әр қырылымын толық бақылаудан бас тартатынын және адамдарға түрлі жағдайларды бастан кешіруге және оларға қолдау көрсетуге мүмкіндік беретінін білдіреді. Бұл көзқарас дәстүрлі еврей оқуларына қайшы келеді және ортодоксалды еврейлерден сынға ұшырады, бірақ Кушнер өзінің Құдай туралы дұрыс болмауы мүмкін екенін мойындады. Әдеби сыншы және журналист Рон Розенбаум Кушнердің кітаптағы аргументіне көз жеткізбеді, Кушнердің позициясын «Құдайды шексіз күшті болмайтын нәрсеге дейін төмендету – жақсылыққа ынтақтаушы бірақ жамандыққа қарсы күресте жақын тұрған жанкүйерге» деп сипаттады. Ол кейде Құдайдың дауысын естігендердің сенімділігіне күмәндандық.

With the backing of Rabbi Ira Eisenstein, the founder of the Reconstructionist Rabbinical College, Kushner released his inaugural book in 1971 under the title When Children Ask About God: A Guide for Parents Who Don't Always Have All the Answers. Rather than reinforcing the notion of God as an all knowing and all powerful creator, he aimed to foster a healthy skepticism and encourage questioning as a means of developing a meaningful religious faith. The book primarily targeted parents and aimed to address the concerns of people who were seeking a new Jewish belief system more in line with their broader worldview. Written following the death of his son, Aaron, from the premature aging disease progeria, it deals with questions about human suffering, God, omnipotence, and theodicy. Kushner aimed to assist individuals in maintaining their belief in God's benevolence despite experiencing personal tragedies. His book offers a fresh interpretation of the Book of Job, suggesting that while God may not have the power to prevent suffering, God provides solace to those who are afflicted. His contemporary interpretation of theodicy in the book laid the groundwork for the modernist theological literature within the Conservative Jewish community, alongside works by Elliott N. Dorff, Neil Gillman, Harold M. Schulweis, and David Wolpe. The book resonated with readers across religions and was translated into at least 12 languages. Its success propelled it to the top of The New York Times Best Seller list, and established Kushner as a well known author and commentator. The book was described as "arguably one of the most widely read books written by a rabbi in centuries" and as "one of the most widely read Jewish books of our generation" by Neil Gillman. Its popularity was partly attributed to Protestant clergy members promoting it in their sermons and distributing copies to their congregations. Four million copies had been sold by the book's 20th anniversary. In 1986, Kushner published When All You've Ever Wanted Isn't Enough: The Search for a Life That Matters, delving into existential themes of life's meaning and individual pursuit of happiness within the context of Ecclesiastes. Its title was deemed an "apt summary of Ecclesiastes". Kushner's goal was to dissect the unfulfillment experienced even by achievers, asserting that "What we miss in our lives, no matter how much we have, is that sense of meaning." He rejected the notion of a singular answer to life's complexities and contended that such answers are found in daily experiences, relationships, and the quest for integrity. Central to his argument was Ecclesiastes, which he called "the most dangerous book in the Bible" for its call to contemplation over blind worship, as Kushner contended that life's richness emerges from thoughtful engagement, emphasizing that an unfulfilled life is more daunting than death itself. The book earned praise as a "useful spiritual survival manual" from The Washington Post and received the 1987 Christopher Award for its "contribution to the exaltation of the human spirit." and To Life!. Works such as When All You've Ever Wanted Isn't Enough, Who Needs God? and How Good Do We Have to Be? reached a wide readership of millions. In 2007, Kushner received a Lifetime Achievement Award from the Jewish Book Council. In the fall of 2001, Kushner achieved his sixth best seller with Living a Life That Matters, focused on Jacob from the Old Testament, the sole figure with a complete biography in the Bible. Kushner's response to Simon Wiesenthal's question of forgiveness was included in a revised 1997 edition of the book The Sunflower: On the Possibilities and Limits of Forgiveness, alongside those of 45 other leading intellectuals and commentators. Wiesenthal's inquiry emerged from a real life scenario during the Holocaust, when he confronted a dying Nazi soldier who sought absolution for his heinous deeds, prompting the question: Can such profound wrongdoing be forgiven? Kushner conveyed the essence of forgiveness as follows:Forgiving is not something we do for another person, as the Nazi asked Wiesenthal to do for him. Forgiving happens inside us. It represents a letting go of the sense of grievance, and perhaps most importantly a letting go of the role of victim. For a Jew to forgive the Nazis would not mean, God forbid, saying to them "What you did was understandable, I can understand what led you to it and I don't hate you for it." It would mean saying "What you did was thoroughly despicable and puts you outside the category of decent human beings. But I refuse to give you the power to define me as a victim. I refuse to let your blind hatred define the shape and content of my Jewishness. I don't hate you; I reject you." And then the Nazi would remained chained to his past and to his conscience, but the Jew would be free. Kushner was an editor of the journal Conservative Judaism from 1980 to 1984. Kushner frequently used examples from TV shows and movies in his teachings and writings to connect with his audience, as he believed many people are more familiar with these cultural references than with the Bible, although he expressed concern over the semi literacy of the Bible and found it surprising when people were not familiar with biblical stories. During a speech to the Rabbinical Assembly in 1980, he commented that the Conservative movement had faced an ongoing crisis regarding the authority of halakhah (Jewish law) since its inception. He emphasized that the goal of Conservative rabbis was to demonstrate that leading a religious life in the modern era could be fulfilling, without imposing strict observance on less practicing Jews. Informed by the teachings of Kaplan, Kushner was a proponent of Jewish religious naturalism. Discarding the notion of an omnipotent God, he proposed that God lacks complete dominion over the universe and is not culpable for evil. Within this Reconstructionist framework, he identified two core life forces: the randomness of nature and purposeful divine actions. He rejected the notion of God causing suffering as punishment, advocating instead for a God who shares in human pain, as evidenced by God's name "I am with you" in the Book of Exodus. Viewing God as a source of empathy and love,

Kushner's writing and ideas were popular among Christians, but traditional Jews held mixed opinions. He once expressed, "I always thought Judaism was at its best when it not only looked at text, but when it looked at people." Kushner's approach, rooted in a focus on human needs, occasionally led him to reinterpret Jewish theology for emotional solace. This resulted in some Orthodox Jews feeling defensive of traditional Jewish teachings and accusing him of promoting un Jewish ideas. In When Bad Things Happen to Good People, Kushner reconciled Jewish beliefs in God's omnipotence and benevolence constraining God's influence over random hazards in life. He likened God to a benevolent watchmaker who created the world and its natural laws. This perspective portrays God as taking pride in his creation while permitting it to operate within these established laws, including the occurrence of random challenges. This implies that God intentionally refrains from complete control over every aspect of life, enabling individuals to navigate and respond to various situations while supporting them only with his presence. This view contradicts traditional Jewish teaching and led to criticism from Orthodox Jews, although Kushner himself acknowledged that he may have been wrong about God. Literary critic and journalist Ron Rosenbaum was not convinced by Kushner's argument in the book, describing Kushner's position as "diminishing God to something less than an Omnipotent Being – to something more like an eager cheerleader for good, but one decidedly on the sidelines in the struggle against evil." He sometimes expressed doubt about the reliability of individuals who claim to have heard divine messages, and cited the Binding of Isaac as a problematic narrative that contradicts fundamental religious tenets. The story tells of Abraham going to sacrifice his son, Isaac, as an offering to God in obedience to a divine directive. Although Kushner believed that Abraham heard the message, he was skeptical that God actually said it. In 1995, Christian inspirational group The Christophers included Kushner in their list of "50 individuals who have made a positive impact on the world over the past 50 years." He was the recipient of six honorary doctorates. Kushner moved into a senior residence in Canton, Massachusetts in 2017. He died on April 28, 2023, at age 88.