Кіріспе

Литвалық американдық раввин (1881–1983)

Мордехай Менахем Каплан (11 маусым 1881 – 8 қараша 1983) – Литва туған американдық раввин, жазушы, еврей білім берушісі, профессор, теолог, философ, белсенді және діни лидер, өзінің күйеу баласы Ира Эйзенштейнмен бірге иудаизмнің реконструкционист бағытын құрған. Ол иудаизмді қазіргі қоғамға бейімдеудегі ықпалды еңбегі үшін, діннің мәдени және тарихи сипатына, сондай-ақ теологиялық доктринаға баса назар аудару арқылы, иудаизмді біріктіруші және шығармашылық күш етіп қарастырғандықтан, иудаизм тарихындағы «үлкен тұлға» деп сипатталды. Хаяның (туған аты Анна) және раввин Израиль Капланның ұлы. Мордехай 1889 жылы тоғыз жасында Нью-Йоркке әкелінді. refn| Крауттың (1998) сөзіне сүйенсек, Каплан «бастапқыда конфессиялық емес болған «Жас Израиль» бастамасы үшін жұмыс істеді».

Дегенмен ол 1922 жылға дейін орталықтың раввині қызметін атқара берді, содан кейін идеологиялық қайшылықтарға байланысты кейбір жетекшілермен келіспеушілік туып, отставкаға кетті. Ол және көптеген қауым мүшелері Иудаизмді дамыту қоғамын құрды, ол кейін реконструкционист қозғалысының ядросына айналды. Бұл салтанатта Юдит Торадан оқыды, бұл дәстүр бойынша еркектерге ғана берілген құқық еді. 1925 жылы Америкалық сионисттік ұйым Капланды Еврей университетінің ашылуына ресми өкіл ретінде Иерусалимге жіберді. 1945 жылы Ортодоксалдық раввиндердің одағы «қауымның ең еретикалық дауысы деп санайтын раввин Мордехай Капланды, ақырында реконструкционист Иудаизмінің негізін қалаушыны, иудаизмнен шығару үшін ресми түрде жиналды». Каплан, Ортодоксалдық және Реформалық Иудаизмді сынаған, еврей дәстүрін қазіргі заманғы оймен үйлестіру қажет деп сенді, бұл философия оның Сенбілік дұға кітабында көрініс тапты. Капланның осы тақырыптағы жазбаларының барлығы да бірдей болған жоқ; оның ұстанымы жылдар бойы өзгерді және мұқият оқығанда екі түрлі теологияны ажыратуға болады. Капланмен көбірек байланыстырылатын көзқарас – Дьюи сияқты қатаң натурализм, ол діни терминологияны теистік емес (немесе тіпті атеистік) ұстанымды жасыру үшін қолданғаны үшін сынға ұшырады. 1950 жылдары JTS-тегі әріптесі Уилл Херберг оны католик шіркеуіне қатысты Шарль Моррастың ұстанымымен салыстырды. Каплан теологиясының екінші бағыты Құдайдың онтологиялық шындыққа ие екенін, яғни адам сеніміне тәуелсіз нақты және абсолютті болмысты, классикалық теизмді және кереметтерге сенуді жоққа шығарады. 1973 жылы ол «Гуманистік манифест II»-ге қол қойғандардың бірі болды.

Мақалалар

"Иудаизм нені құрамайды", The Menorah Journal, 1-том, № 4, (1915 жылғы қазан), "Иудаизм дегеніміз не?", The Menorah Journal, 1-том, № 5, (1915 жылғы желтоқсан), "Ишая 6:1–11", Библиялық әдебиет журналы, 45-том, № 3/4, (1926 ж.). "Мәдениеттер аралық байланыстың Иудаизмге тигізетін әсері", Діни журнал, (1934 жылғы қаңтар). "Иудей дініндегі Құдай туралы идеяның эволюциясы", The Jewish Quarterly Review, 57-том, (1967 ж.).