Кіріспе

Таунг баласы (немесе Таунг нәрестесі) – жас *Australopithecus africanus*-тың тасқа айналған бас сүйегі. Ол 1924 жылы Оңтүстік Африкадағы Таунг қаласында, "Northern Lime Company" компаниясының жұмысшылары тапқан. Реймонд Дарт 1925 жылы "Nature" журналында оны жаңа түр деп сипаттады. Таунг бас сүйегі Витватерсранд университетінің қоймасында сақталады. Ми эволюциясы саласындағы маман Дин Фолк оны "ХХ ғасырдағы ең маңызды антропологиялық қазба" деп атады.

Өмірбаян

ХХ ғасырдың басында Оңтүстік Африкадағы әк тас карьерлерінде жұмыс істейтін жұмысшылар, кен шығару барысында, түүфтен пайда болған қазба қалдықтарын жиі кездестіретін. Түүфтің қалыптасуы біркелкі болмағандықтан, уақыт өте келе қуыстар ашық қалды және олар жануарларға пана беруге қолайлы орындарға айналды. Осының салдарынан, көптеген сүйектер осы жерлерде жинала бастады. Бұл жерлер көбінесе құмтастан тұратын, және ол табысты кен шығаруға кедергі келтіретін. Сондықтан, кеншілер осы аймақтарды тазалау үшін жарылғыш заттар қолданып, барлық сынықтарды тастап жіберетін. Бірақ, көптеген қазбалар табылған, оларды көптеген кеншілер сақтап қалды. Олардың көпшілігі жойылған жануарлар тобына жататын, оның ішінде бабуин мен басқа да приматтар болды, ал толық немесе ерекше қызықтырақ қазбаларды операцияны басқаратын еуропалықтар естелік ретінде сақтап алып жүрді.

Ашылу

1924 жылы Тауңның маңында орналасқан Бекстонның қыш құмыра зауытының жұмысшылары қазбаны басқаратын компания - "Северный калай" компаниясының директоры Э. Г. Изодқа қазбаланған приматтың бас сүйегін көрсетті. Директор оны ұлына, Пат Изодқа берді, ол оны шатырдың үстіндегі шатырдың үстіне қойды. Изодтар отбасының досы Жозефина Салмонс Пэттің үйіне келгенде, ол приматтың бас сүйегін көріп, оны жойылып кеткен маймылдан екендігін анықтады және оның өзінің ұстазы Реймонд Дарт үшін мүмкін екенін түсінді. Салмонс Витватерсранд университетінің анатомисі Дарттың алғашқы студенті болды. Салмонсқа қазбаланған бас сүйегін алып, Дартқа ұсынуға рұқсат етілді, ол да оны маңызды табылған деп таныды. Дарт компаниядан табылған басқа да қызықты қаңқаларды жіберуді сұрады. Геолог-консультант Роберт Янг карьерге келгенде, директор А. Э. Спирс оған кенші м. Де Бруйн жинаған приматтардың қаңқаларының фоссильдерін ұсынды. А. Э. Спирс қағаз салмағы ретінде белгілі бір қалдықты қолданған, және Янг одан осыны да сұрады. Янг кейбір бас сүйектерін Дартқа жіберді. Дарт сандықтың мазмұнын тексергенде, күрделі мидың әсерін көрсететін бас сүйегінің фоссильді ендокастын тапты. Ол тез арада қоршаудағы қалған қалдықтарды қарап шығып, оны жас приматтың қазбаланған бас сүйегіне сәйкес келтірді. Оның бет-әлпеті терең емес, тістері өте кішкентай. Ол бұл табылғанның алғашқы фосилін көргеннен кейін қырық күн өткен соң, Дарт "Африканың оңтүстік маймылы" деп аталатын австралопитек африканы түрін атаған және оны "тұрақ пен адам арасындағы жойылып кеткен маймылдар" деп сипаттаған. Бұл мақала Nature журналының 1925 жылғы 7 ақпандағы санында жарияланды. Көп ұзамай ол тауң баласы деген лақап атпен танылды.

Қабылдау

Ғалымдар бастапқыда Таунг баласының және жаңа австралопитектер туысының қазіргі адамдардан тарағанын қабылдауға тартынды. Дарттың мақаласы жарияланғаннан кейін бірден Nature журналының келесі санында британдық палеоантропологиясының бірнеше сарапшысы Дарттың қорытындысын сынады. Төрт ғалымның үшеуі Пилтдаун адамы комитетінің мүшелері болды: сэр Артур Кит, Графтон Эллиот Смит және сэр Артур Смит Вудвард. Олар бұл қазбаның эволюциялық тарихындағы орнына күмәнданып, оны адамның ата-бабасы емес, шимпанзе немесе горилла ретінде жіктеуге лайық деп есептеді. Дегенмен, Дарт әлі де У. Л. Х. Дакворттың шала қолдауын алды, бірақ ол бұл талапты растау үшін ми туралы қосымша мәліметтер сұрады. Дарттың бұрынғы ұстазы, сол кездегі ең белгілі анатомистердің бірі Кит, австралопитек маймылдар мен адамдар арасындағы кезеңдік байланыс туралы Дарттың пікірін қабылдауға жеткілікті дәлел жоқ деп мәлімдеді. Грэфтон Эллиот Смит жаңа қазбаның маңыздылығын бағалау үшін одан көп мәліметтер мен бас сүйектің толық суреті қажет екенін айтты. Артур Смит Вудвард Таунг баласын "адамның тікелей ата-бабалары Азияда немесе Африкада ізделуі керек пе" деген мәселеге "азын-азын әсер етеді" деп, маңызсыз деп санады. Бірнеше айдан кейін сын күшейді. Эллиот Смит Таунг қазбасы "горилла мен шимпанзелердің" бас сүйегіне "негізінен сәйкес" деген қорытындыға келді. Маймылдардың балалары "маңдай пішіні мен толық дамымаған қас қауырсындарының" арқасында адамға ұқсас көрінеді. Кейіннен Фолк 1929 жылы Дарттың Витватерсранд университетінің мұрағатында аяқтаған, Nature журналында жарияланғаннан гөрі Таунг эндокастының әлдеқайда толық сипаттамасы мен талдауын ұсынатын жарияланбаған қолжазбаны тапты. Бұл 1931 жылы жарық көруіне тыйым салынды және осы мұрағатта жарияланбаған күйінде қалды. Осы жазбада Фолк өзі мен Дарт Таунгтың көрсеткен ми эволюциялық процесіне қатысты ұқсас тұжырымдарға келгенін анықтады. 1925 жылы Дарт Таунг эндокастында тек екі потенциалдық ойысты анықтаған болса, ол осы әлі жарияланбаған монографияда 14 қосымша ойысты анықтап, суреттеді. Сондай-ақ, Дарт Таунг эндокастының үш түрлі аймақта кеңейгенін егжей-тегжейлі сипаттады, бұл оның гоминидтердің миы мозаикалық тәсілмен, артқы жағынан бастап дамиды деген пікіріне қайшы келді. Таунг баласының қазбасын тоғыз жасар баланың бас сүйегімен салыстыру A. africanus-тың жасөспірім шағындағы өсу қарқыны қазіргі Homo sapiens-ке қарағанда шимпанзелер сияқты қазіргі маймылдарға көбірек ұқсас екенін көрсетті. Бұл жаратылыс шамамен тура бойлы тұрып, салмағы 400–500 см³ ми сыйымдылығына ие болды, бұл қазіргі ересек шимпанзеге ұқсас. Ми өлшемі өмірдің алғашқы жылдарында жететіндіктен, салыстырмалы түрде кішкентай өлшемді жас нұсқаға жатқызуға болмайды. Бас сүйек маймылдарға қарағанда адамдарда жиі кездесетін ерекшеліктерге ие, соның ішінде көтерілген маңдай және дөңгелек көз ұңғылары бар. Мұрынның төменгі бөлігі шимпанзеге ұқсаса да, жалпы пішіні адамша болды. Сондай-ақ, беттің төменгі бөлігі қазіргі маймылдарға қарағанда аз болса да, ілгері шығып тұрды. Маймылдардың ішкі жақ сүйегінде табылған сүйекті тіреуіш жоқ болды. Дарт бұл қалдықтарды "адам-маймыл" деп сипаттауды жөн көрді, бұл "маймыл-адам" емес, жақында ғана табылған Pithecanthropus erectus-тың қалдықтарымен салыстырғанда адамдық ерекшеліктерін көрсету үшін жасалды.

Пайдаланылған әдебиеттер

(жұмсақ мұқаба). .