Кіріспе

Бұрынғы Куала-Лумпурдің Капитан Қытайы Яп Ах Лой (; Pha̍k fa sṳ: Ya̍p  lòi, Jawi: ; 14 наурыз 1837 – 15 сәуір 1885), сондай-ақ Яп Тет Лой және Яп Мао Лан аттарымен де белгілі, Куала-Лумпурдың алғашқы кезеңдеріндегі маңызды тұлға. Ол Куала-Лумпурдің үшінші Капитан Қытайы қызметін атқарды және осы әкімшілік лауазымында 19 ғасырда қаланың сауда және кен өндіру орталығы ретінде дамуына зор үлес қосты. 1957 жылдың 31 тамызында Малайя Федерациясы Британ империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін, ал 1963 жылы Малайзия құрылғаннан кейін Куала-Лумпур Малайзияның астанасы болды. Бүгінде Куала-Лумпурдағы Чайнатаунның орталық бөлігінде оның құрметіне аталған "Жалан Яп Ах Лой" немесе "Яп Ах Лой көшесі" бар.

Өмірбаян

Яп Ах Лой 1837 жылдың 14 наурызында Қытайдың оңтүстігіндегі бұрынғы Кантон провинциясындағы кедей ауылда дүниеге келді. Оның ата-анасы Хуйчжоу префектурасының Квай Яп ауданындағы Даншуй/Тамсуй қаласында тұрды. Ол Фуй Чиу (қытайша: 惠州) кланының хака тайпасынан шыққан. Яп Ах Лой 1854 жылы Қытайдан Макао арқылы Британдық Малайяға келді. Малайяға келгеннен кейін ол бұл жердің Қытайдан өте ерекше екенін байқады. Биік кокос пен бетель пальмалары, және тапа (нипа) жапырақтарымен жабылған шатырлары бар кішкентай малай үйлері оған жаңа және қызықты әсер қалдырды. Малаккаға келгеннен кейін Яп Ах Лойға Яп Кет Си деген кланынан бір адам баспана берді. Одан кейін оны Дуриан Тунгалдағы қалайы кеніне алып барды, онда ол 4 ай бойы тұрды. Ұзақ өтпей ол Жохордың солтүстік-батысындағы Кесангқа кетіп, туысы Яп Нг-нің дүкенінде жұмысқа орналасты. Ол бір жыл бойы сол жерде жұмыс істеді, содан кейін Сингапур арқылы Қытайға қайтару туралы келісім жасалды. Бірақ Сингапурда Қытайға бару үшін күтіп отырған кемеге отыруға дайындалып жатқанда, ол барлық ақшасын жоғалтып алды. Малаккаға қайтудың орнына, ол және оның туысы Яп Фук Лукутқа дейін жаяу жол тартты, ол кезде Селангордың (қазіргі Порт Диксон, Негери Сембилан) құрамында болған.

Куала-Лумпурдың капитаны ретінде

Яп Ах Лой 1856 жылы 19 жасында Лукутқа келді. Ол өзінің алғашқы жылдарын түбіртекте шахтер және ұсақ саудагер ретінде өткізді, бірақ 1862 жылы досы Лю Нгим Конг Хиу Сиудың (қытайша: 丘秀) орнын басып, Куала-Лумпурдың екінші Капитан-Кинасы болғанда оның жағдайы жақсарды. Бұл лауазым қытай қауымдастығындағы басшылық ғана емес, сонымен қатар малай саяси жүйесімен байланыс орнату және 1874 жылы британдық араласудан кейін британдық шенеуніктермен де байланыс орнату мүмкіндігін берді. Ол Людің сенімді серігі болды және 1869 жылы Лю қайтыс болғаннан кейін Куала-Лумпурдың үшінші Капитан-Кинасы болды, содан кейін ол тиімді басқаруды және күшті жауынгерлік күшті құра бастады. Алайда, Яптың тағайындалуы Людың "туыстарынан" қарсылық көтерілді, және Чонг Чонгтың басшылығымен Япқа қарсы топ пайда болды. Сонымен қатар, екі қытай бандысы – Хакка басымдығымен келген Хай Сан (Куала-Лумпурда басым) және Кантондық басымдығымен келген Гхи Хин (негізінен Канчинг және Раванг аймағында орналасқан) қалашық өндірісін бақылау үшін күресіп, үнемі соғыс жүргізіп отырды. Канчингте Яп Ах Лойдың одақтасы Яп Ах Сзе, Чонг Чонгтың, тағы бір Хакка басшысының ықпалымен шабуылға ұшырап, өлтірілді. Содан кейін Яп Ах Лой 1870 жылы Чонг Чонгты қуу үшін әскерін Канчингке алып барды. Нәтижесінде 12 қытай және 8 малай қаза тапты, бұл оқиға "Канчинг қырғыны" деп танылды. Чонг Чонг Равангқа қашып, 1867 жылы басталған Селангор азаматтық соғысында Раджа Махдидің тобына қосылды. Яп Ах Лой азаматтық соғыста Тунку Кудиннің жағында болды, ал Куала-Лумпурға 1870 жылы Раджа Махдидің жағында болған Яптың жаулары шабуыл жасады. Тағы бір шабуылға тырысылды, және 1872 жылы Раджа Махдидің әскерлері Саид Машхордың басшылығымен Куала-Лумпурды басып алып, Яп Ах Лойды Клангқа қашуға мәжбүр етті. Яп Куала-Лумпурды қайта басып алуға тырысты, және 1873 жылдың наурыз айында Тенгку Кудиннің тобы, Паханг саяхатшыларының қолдауымен Машхорды жеңіп, Куала-Лумпурды қайта басып алды. 1873 жылы Куала-Лумпурдағы жеңісі Япты күшті саяси жағдайға қойды, ол штаттың ішкі бөлігінде дерлік толық билікке ие болды. Алайда, Куала-Лумпур соғыс кезінде қирады, ал шахталар суға батты. Яп қаланы қайта құруға және кен өнеркәсібін жаңғыртуға кірісті. Ол сонымен қатар Куала-Лумпурды көршілес кен аймақтарымен және басқа елді мекендермен байланыстыратын жолдарды жақсартты. 1870 жылдардың ортасында қалайы бағасының төмендеуі ауыр қаржылық қиындықтарға әкелді. Ол Brickfields-те кірпіш жасау кәсіпорнын, сондай-ақ тапиока плантациясын ашты, бірақ бұл жоба қымбатқа түсті. 1870 жылдардың соңында ол көп қарызға батып, банкротқа жақын болды. Алайда, 1879 жылы қалайы бағасының өсуі оның қаржылық жағдайын жақсартты және Куала-Лумпурдың болашағын қамтамасыз етті. Яптың соғыстан кейінгі кен өнеркәсібін қалпына келтірудегі жетістіктері Куала-Лумпурды түбіртек экономикалық орталығы ретінде бекітті. Қытай қауымдастығының мойындалған басшысы ретінде, ол британдықтардан малайлық басшыға ұқсас билік алды, бірақ салық салу құқығынан айырылды, ол оңай бұрылып өтетін шектеу еді. Оның қалайы нарығын бақылауы, жергілікті "фермаларға" (апийум сияқты тауарларды сату монополиясы және құмар ойындар, жезөкшелік, рэкет және қарыз беру сияқты қызметтерді толық бақылау) иелігі және оның әртүрлі бизнес мүдделері арқылы ол айтарлықтай жеке байлық жинады. 1879 жылы Куала-Лумпурға алғашқы британдық резидент (үкімет кеңесшісі) тағайындалды, сол кезден бастап Капитанның билігі әлсіреп бастады. Яп Ах Лойдың ешбір ізбасары оның билігі мен тәуелсіздік деңгейіне жете алмады. 1884 жылы Яп Ах Лой Қытайға сапар жоспарлады, ол өзінің болмаған уақытында Yap Ah Shak және Chow Yuk-ті өзінің мүлкін басқаруға тағайындамақшы болды. Бір себеппен жоспар іске аспады. Сол жылдың 1 қыркүйегінде Кланг аңғарында қатты дауыл болды, ол Куала-Лумпурдағы мүліктерге кең ауқымда зиян келтірді. Дауыл 14 үйді және жаңа салынған полиция казармасының бір қанатын, сондай-ақ казарманың тұрғын үй аймағын және флагштопты қиратты.

Куала-Лумпурдың құрылысшысы

1868 жылы Куала-Лумпурдың үшінші қытай капитаны Яп Ах Лой көшбасшы ретінде көзге түсті. Ол осы қаланың аман қалуы мен дамуына жауапкер болды. Бастапқы жылдары Куала-Лумпур көптеген қиындықтармен, соның ішінде қаланы қиратып жіберген Селангор азаматтық соғысымен күресті. Сонымен қатар, қала аурулар, үнемі болатын өрттер мен су тасқындарынан зардап шекті. Куала-Лумпур бірнеше рет қирады, бірақ әр жолы Яп қаланы қайта тұрғызды. Ол Куала-Лумпурды шағын, белгісіз елді мекеннен гүлденген кен өндіруші қалаға айналдыруға тырысты. 1880 жылы Селангор штатының астанасы Клангтан стратегиялық артықшылығы бар Куала-Лумпурға көшірілді. 1881 жылы бұрынғы өрттен кейін қалаға су тасқыны келді. Бұл тізбектей келе жатқан проблемалар қаланың ағаштан және тапақтан (құбырлы төбе) жасалған құрылыстарын жойды. Оған жауап ретінде Селангордың британдық резиденты Франк Светтенхэм ғимараттарды кірпіштен және плиткадан салуды міндеттеді. Дегенмен, Куала-Лумпурдың алғашқы жылдарындағы көптеген кері соққылар кезінде қаланың тірі қалуын қамтамасыз еткен – Яп еді. Малайзия тарихын зерттеуші Дж. М. Гуликтің айтуынша, Япқа арналған ескерткіш жоқ болғанымен, "егер сіз оның ескерткішін іздесеңіз, сіз Куала-Лумпурда екеніңізді есте сақтаңыз". Ол Куала-Лумпурдағы үлкен Квонг Тонг зиратында жерленген.