Кіріспе

Қытай бизнесмені, қайырымды Тан Ках Ки (; сондай-ақ Чэнь Цзяген деп те жазылады; 21 қазан 1874 – 12 тамыз 1961) – Сингапур және Қытайдың Гонконг, Шанхай, Сямен және Гуанчжоу қалаларында қызмет еткен қытай бизнесмені, инвестор және қайырымды. 20-шы ғасырда Сингапурдағы және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қытай диаспорасының көрнекті өкілі, ол Синхай революциясы (1911), Гоминьданның Солтүстік жорығы (1926–1928) және Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937–1945) сияқты маңызды оқиғаларда Қытайға көмек көрсету үшін диаспорадан көптеген қолдау жинауға жауапты болды. Тан өз активтері мен табысының көп бөлігін осы маңызды оқиғаларда Қытайға жәрдемдесу үшін сыйлағаннан басқа, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Гонконгта қорлар құрды, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияда және Қытайдың Фуцзянь провинциясында, оның ішінде Сямен университетін құруға үлес қосты.

Өмір

Тан Ках Ки 1874 жылы Қытайдың Цинь династиясы кезінде Фуцзянь провинциясының Сямен қаласында дүниеге келген. 1890 жылы 16 жасында ол күріш саудасымен айналысатын әкесіне көмектесу үшін Сингапурға сапар шекті. 1903 жылы әкесінің бизнесі құлағаннан кейін, Тан жеке компаниясын құрып, резеңке плантациялары, өндіріс, ағаш кесу зауыттары, консервілеу зауыттары, жылжымайтын мүлік, импорт-экспорт брокерлігі, теңіз тасымалы және күріш саудасы арқылы бизнес империясын құрды. Ол Хоккиен тілінде жақсы білгендіктен, Сингапурда бизнес жүргізуде үлкен жетістікке жетті, себебі Хоккиен тілі 19 және 20 ғасырлардың басым бөлігінде Сингапурда шетелдегі қытайлардың лингва франкасы болды. Оның бизнесі 1912-1914 жылдары өркендеп, ол "Малайя қауымының Генри Форды" деп аталды. Тан Сингапурдағы Тао Нан мектебінің 110 негізін қалаушысының арасында жетекші рөл атқарды. 1921 жылы ол Сямен университетін құрып, 1937 жылы Қытай Республикасының Ұлттық үкіметі билікті қолға алғанға дейін қаржылай қолдады. 1920 жылы Тан қызы Тан Ай Ле мен оның шәкірті, бизнесмен Ли Конг Чианның некелерін ұйымдастырды. Тан Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Қытайға қаржылай көмек көрсеткен шетелдегі танымал қытайлардың бірі болды. Ол өзінің атымен көптеген көмек қорларын ұйымдастырды, олардың біреуі 1937 жылы он миллион доллар жинауға қол жеткізді. Ол сондай-ақ Чунциндегі Ұлттық үкіметтің Заң шығарушы Юаньына қатысты. 1942 жылы Жапония Малайя мен Сингапурды басып алғаннан кейін, олар бұл үлескерлерді "көңілсіз" деп санады және Сингапурдағы жапонға қарсы элементтерді Сук Чинг қырғыны арқылы жүйелі түрде жоюды жүргізді. Тан аман қалды, өйткені ол жапондықтарға түскенге дейін Сингапурдан қашып, Индонезияның Шығыс Ява провинциясындағы Маланг қаласына жасырынды. Ол жапондықтармен келіссөздер жүргізу ұсыныстарын қатаң түрде қабылдамады және мұндай әрекеттерді ханцзянь (елбасылық сатқын) деп қарастырды. Ол сондай-ақ Ван Цзинвэйді осындай әрекеттерден аулақ болуға шақырды. Ол Фуцзянь провинциясының губернаторы Чэн Иге әкімшілік ақаулар үшін айтарлықтай қарсылық көрсетті. 1943 жылы Жавада болған кезде, Тан өзінің естеліктерін жазуға кірісті, "Оңтүстік мұхитының шетелдегі қытайының естеліктері", кейіннен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы шетелдегі қытайлар тарихының маңызды құжаты болды. Тан Сингапурдағы қытай қауымының іс жүзіндегі басшысы болды, ол Қытай сауда палатасының төрағасы болды және Хоккиен кланы қауымдастығын ұйымдастыруға көмектесті. Алайда, Қытай Азамат соғысы Сингапурдың қытай қауымын коммунистер мен Гоминьдан жақтастарына бөлгенде, ол бұл рөлінен айырылды. Тан Ках Ки бизнеске, қайырымдылыққа және білім беруге үлкен қызығушылық танытып, АСЕАН-ды және өзінің отанын, әсіресе Цзимей мен Сяменді өркендетуге бел буды. Ол кез келген саяси партияға мүше болып кетпейді, адал еңбек етудің және мақтауға тұрарлық нәтижелерге қол жеткізудің қағидаларын қолдайды. Құрметті адам өзін мүшелікпен немесе фракциямен мазалай алмайды және Гоминьданның ішіндегі заңсыздықтарды мақұлдамайды. 1947 жылы Тан Гонконгте Chiyu Banking Corporation компаниясын құрды, оның табысы Сямен мен Қытайдың Фуцзянь провинциясының қалған бөлігінде білім беруге арналуын көздеді. Қытайдағы коммунистердің жеңісінен кейін және 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Тан 1950 жылы Сингапурға оралуға тырысты, бірақ Сингапур мен Малайядағы коммунистік ықпалға алаңдайтын британдық отаршыл билік өкілдері оған кіруден бас тартты. Содан кейін ол Қытайға тұрақты түрде көшіп барып, Қытай Коммунистік партиясында көптеген лауазымдарда қызмет етті. 1961 жылы Бейжіңде қайтыс болды және Қытай үкіметі оған мемлекеттік жерлеу рәсімін өткізді. Сингапурда осы қайырымдылық ісінің есіне кейіннен "Тан Ках Ки" қоры деп аталатын "Тан Ках Ки" стипендиялық қоры құрылды.

Мұра

Танның өмір бойы білім беру және қоғамға қосқан үлесін құрметтеу үшін Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияда оның есімімен аталатын немесе оны еске алу мақсатында салынған орындар мен мекемелер бар, олардың ішінде: Танның туған қаласы Цзимейдегі Тан Ках Кие еске алу мұражайы; магистрлік стипендиялар ұсынатын Тан Ках Кие қоры; Сингапурдегі Downtown MRT желісіндегі Тан Ках Кие MRT станциясы, қазіргі Хва Чонг институтының жанында орналасқан. Anglo-Chinese School жүйесіндегі мектептерде Танның есімімен аталатын үйлер бар. Чонгфу мектебінің бас залы оның құрметіне аталған. Калифорния университетінің (Беркли) Тан Кахи залы да оның есімімен аталған. 2963 Чэнь Цзяген астероиді оның құрметіне аталған.