Кіріспе
Малайзия саясаткері, Малайзия қытай қауымдастығының 1-ші президенті Тун Сэр Тан Чен Лок KBE, SMN, DPMJ, JP (5 сәуір 1883 – 13 желтоқсан 1960) – Малайзияның баба-Нянь кәсіпкері және Малайядағы қытай қауымдастығының құқықтары мен әлеуметтік тұрмысын жақсартуға өмірін арнаған көрнекті қоғам қайраткері. Тан Малайя қытай халқының мүддесін қорғаған Малайя қытай қауымдастығының (MCA) негізін қалаушы және тұңғыш президенті болды.
Tun Sir Tan Cheng Lock KBE, SMN, DPMJ, JP (5 April 1883 – 13 December 1960) was a Malaysian Peranakan businessman and a key public figure who devoted his life to fighting for the rights and the social welfare of the Chinese community in Malaya. Tan was also the founder and the first president of the Malayan Chinese Association (MCA), which advocated his cause for the Malayan Chinese population.
Өмірбаян
1883 жылғы 5 сәуірде дүниеге келген Тан, Тан Кёнг Аннның үшінші ұлы болды. Оның жеті баласы – ұлдары мен қыздары бар еді. Оның әулетінен, 1771 жылы Қытайдың Фуцзянь провинциясындағы Чжанчжоу префектурасынан Малаккаға көшіп келген, кеме иесі және саудагер Тан Хай Кван шыққан. Оның атасы Тан Чун Бок өте бай болған, бірақ төрт ұлының өзінің бизнес империясы мен байлығын мұраға алуға лайық емес екенін сезіп, барлық активтерін отбасылық трастқа бекітті. Бұл траст ол қайтыс болғаннан кейін 84 жыл өткен соң, 1964 жылы ғана аяқталды. Оған дейін Тан Чен Лок қайтыс болғанына төрт жыл болған еді. Тан Чен Локтың әкесі Тан Кён Ан, «мұрадан айырылғанына» қатты ренжіп, күнделікті әкесінің суретіне қарап ашуланып, ішімдікке салынатын болды. Ол отбасын асырау үшін күнкөріс табуға тырыспады, керісінше, отбасылық трасттан жыл сайын алатын 130 долларлық (Малакка доллары) жәрдемақымен қарапайым өмір сүрді. Тан Чен Лок әкесінің жолымен елуге ниеттемеді. Жас Тан Малакка орта мектебінде оқыды және мектептегі үздік оқушыларға берілетін Тан Тэк Гуан стипендиясын жеңіп алды. Кейін білімін Сингапурдағы Раффлс институтында жалғастырды. Қаржылық жағдайына байланысты Англияға заң оқуға бара алмады, сондықтан мұғалім болуды шешті және 1902-1908 жылдар аралығында Раффлс институтында сабақ берді. Ол өміріне қанағаттанбады және мұғалімдікке шыдамы жетпеді, сондықтан анасы Ли Сэк Бин оны Малаккаға оралып, Bukit Kajang Rubber Estates Ltd. компаниясының менеджерінің көмекшісі болып жұмыс істеуге көндірді. Бұл компания анасының туысы Ли Чим Туанға тиесілі болды. Резеңке шаруашылығымен айналысу оған қолайлы болды және ол тез үйренді. Жақын арада ол 1909 жылы Малаккадағы Nyalas Rubber Estates компаниясына сапармен тағайындалды. 1910 жылы Тан үш резеңке компаниясын құруға қатысты. Ол өзі «United Malacca Rubber Estate Ltd.» компаниясын құрды және басқа да бизнесмендердің көмегімен «Malacca Pinda Rubber Estates Ltd.» және «Ayer Molek Rubber Company, Ltd.» компанияларын бірлесіп құрды. Үш жылдан кейін, 1912 жылы, ол британ үкіметі тарапынан Малакка кеңесінің комиссары және Малакка үшін бейбіт судья болып тағайындалды. Бірнеше айдан кейін ол қалалар мен Малакка порты үшін қалалық кеңес комиссары болып тағайындалды. 1914 жылы ол Малакка еріктілер корпусының қытай компаниясын қайта жандандырды (кейіннен ол B компаниясы, 4-ші батальон, Тынық мұхитындағы британдық еріктілер күштері деп те аталды) және 1919 жылға дейін бес жыл бойы қатардағы сарбаз болып қызмет етті. 1915 жылы ол Стрейтс қытайлық британдық қауымдастығын (SCBA) қайта жаңғыртты және көп ұзамай оны SCBA президенті етіп сайлады. 1923 жылы, 40 жасында, ол Тынық мұхиты елдерінің Заң шығарушы кеңесінің мүшесі болып тағайындалды. 1926 жылы Тан кеңес алдында сөйлеген сөзінде аумақтық және саяси тұрғыдан біріккен Малайяның идеалдары туралы маңызды мәлімдеме жасап, тарихқа енді. Оның замандастарының көптеген қытайлары сияқты, Тан Ұлыбританияға жағымды қарайтын болса да, британдық колониялардың арасында кеңінен тараған тәуелсіздік идеяларының күшті ықпалына ішкі түйсігімен сезінді. Ол «Британ Малайясын біріктіріп, өзін-өзі басқару» концепциясын қолдады. 1933-1935 жылдары ол Тынық мұхиты елдерінің атқарушы кеңесінің ресми емес мүшесі болды. Ол опиумға қарсы күресті, қытай тіліндегі білім беруді қолдады, көп әйелділікке қарсы заң шығаруға және иммиграциялық саясатты реформалауға ұмтылды. Жапондықтар Малайяны басып алған кезде Тан отбасымен бірге Үндістанда эмиграцияда өмір сүрді. Үндістанда болған кезінде Махатма Ганди мен Пандит Джавахарлал Нерудің тәуелсіздік үшін күресін көрді және олардан шабыттанып, туған жері Малайя үшін де солай етуге бел буды.
Three years later in 1912, he was nominated as Malacca Council Commissioner and a Justice of the Peace for Malacca by the British government. Months later, he was also nominated as the Commissioner of the Town Council for the towns and Malacca port as well. In 1914, he resuscitated the Chinese Company of the Malacca Volunteer Corps (later also known as B Company, 4th Battalion, Straits Settlement Volunteer Force) and served as a private for five years until 1919. In 1915, the Straits Chinese British Association (SCBA) was revived by him, electing him as the President of SCBA soon after. In 1923, at the age of 40, he was appointed as a nominated member of the Legislative Council of the Straits Settlements. In 1926, Tan made history with his monumental speech of ideals of a territorially and politically united Malaya in a speech to the council. Like many Straits born Chinese of his time, Tan was partial towards Britain but was deeply influenced by ideas of independence which were sweeping across many British colonies. He advocated the concept of a "united self governing British Malaya". From 1933 to 1935, he was an unofficial member of the Straits Settlements Executive Council. He championed social causes like opposing opium smoking, promoting Chinese vernacular education, legislating against polygamy and pressing for immigration policy reform. During the Japanese occupation of Malaya, Tan and his family lived in India in exile. They witnessed the struggles of Mahatma Gandhi and Pandit Jawaharlal Nehru for independence during their stay in India, and inspired them to do the same for their motherland Malaya when they returned.
Малай қытай қауымдастығының пайда болуы
Жапондықтар тәуелсіздік бергеннен кейін Тан Малаккаға оралды. 1949 жылдың 27 ақпанында Тан Тун Лёнг Ю Ко және полковник Ли Хау Шикпен бірлесіп Малайялық қытай қауымдастығын (МҚА) құрды. 66 жасында сайланғанына қарамастан, Тан Малайялық қытайларды ең қиын кезеңде біріктіре алатын жалғыз адам ретінде есептелді. Соғыстан кейінгі жылдар мен төтенше жағдай – қоғам үшін қиын және қауіпті кезең болды. Қытайлар терең дағдарыста болды және олардың адалдығы күдік тудырды. Қытайлардың арасында тек Тан ғана елде конституциялық өзгерістер болып жатқан кезде Датук Онн Жафар және Тунку Абдул Рахман сияқты жоғары лауазымды малайлармен келісімге келе алатын беделге ие болды. Ол коммунизмге қарсы болғандықтан, британдық отаршыл шенеуніктердің де сенімін жеңіп алды. Тан малай басшыларымен – алдымен өзі төрағалық еткен Бүкіл Малайялық бірлескен әрекеттер кеңесі арқылы, содан кейін Дато сэр Э.Э.С. Турасингхам басқарған Қоғамдық байланыс комитеті арқылы – конституциялық өзгерістер үшін күресіп, этносаралық ынтымақтастыққа жұмыс істеді. Тан британдық отаршылдық үкіметке қарсы наразылық ретінде Малаккада хартал (жалпы ереуіл) ұйымдастырды. Малайя Федерациясының құрылуы этникалық қытайларға ұнамады, себебі қытайлар мен басқа да малай емес азаматтар үшін азаматтық алуға қолайлы жағдайлар алынып тасталды. Малайзиялық қытай қауымдастығы (МҚА) 1949 жылы Тан Чен Лок басшылығымен құрылды, ол Федерация құрылған кезде белгіленген азаматтық талаптарына жиі наразылық білдірді. Соның салдарынан малайлар мен қытайлар арасындағы қауымдық шиеленіс күшейді, ал УМНО-ны басқарып отырған Онн Джафар Таннан алшақтады. Танға бастапқыда Джохор сұлтаны Ибрагимпен кездесу қиын болды, себебі ол қытай бизнесмендерімен жұмыс істеуге дағдыланбаған еді. Малайялық қытай қауымдастығын құрудың мақсаты – Малайядағы қытай халқын біріктіру, оның ішінде қытайлардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, сондай-ақ коммунизмнің таралуын тоқтату үшін отаршыл үкіметпен жұмыс істеу және Малайяның тәуелсіздігіне қол жеткізу үшін басқа ұлттармен бірлесу болды. МҚА бөлімшелері олардың науқандары 200 000-нан астам мүшелерді тартқаннан кейін құрылды. Біраз уақыттан кейін, 1951 жылдың 26 қыркүйегінде ол Онон Джафардың Куала-Лумпурда түрлі ұлттардың ынтымақтастығын күрес тақырыбы ретінде қолдап, Малайя тәуелсіздігі партиясын (МТП) құру идеясын қолдады. Алайда, құрылымдық мәселелер туды, себебі Дато Онн Джафар азаматтық мәселесінде ынтымақтаспады. Соңында Тан өз қауымдастығының мүддесін тек қытай партиясы ғана қорғай алады және көпұлтты ынтымақтастыққа УМНО-мен серіктестік арқылы қол жеткізуге болады деп шешті. Осылайша, МҚА УМНО-мен бірігіп, Барисан Насионалдың алдағы күндерде құрылуына негіз болған Альянсты құрды. Алайда, кейбір адамдар оның Малайзиялық қытайлардың мүддесін қорғағандығына келіспейді, себебі кейбіреулер Малайзиялық қытайлардың шеттетілуі британдықтардың билігі осы уақытқа дейін сақталғанда, мысалы, Гонконгтағыдай, соншалықты ауыр болмас еді деп санайды. 1952 жылы Тан Чен Лок және Тунку Абдул Рахман басшылығымен Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (БМҰҰ) сайлауға одақтас ретінде қатысты. Ол бизнес және саяси салалардағы еңбегімен, сондай-ақ жаңадан құрылған малай қоғамына қытайлар мен үндістерді біріктіру жұмысымен есте қалды. Тан Чен Лок басшылығымен МҚА британдықтардан тәуелсіздік алу бойынша келіссөздер жүргізуде маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ 1954 жылы Біріккен малайлар ұлттық ұйымы мен Малайзиялық үндістандық конгресімен бірлесіп Альянсты құрған кезде МҚА басшысы болды. Малайялық жапонға қарсы лиганың мүшесі болған Тан МҚА-ның алғашқы президенті болды, бірақ тәуелсіздік алған кезде кабинетке кірмеді, себебі оның бәсекелесі Селангордан келген Тун Х. С. Ли кабинет құрамында болды. Малайя тәуелсіздігіне дейін ол Малайя теңізінің қоныстарының заң шығару кеңесінің мүшесі болды. 1952 жылы Тан Чен Лок және Тунку Абдул Рахман басшылығымен Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (БМҰҰ) сайлауға одақтас ретінде қатысты. Ол бизнес және саяси салалардағы еңбегімен, сондай-ақ жаңадан құрылған малай қоғамына қытайлар мен үндістерді біріктіру жұмысымен есте қалды. Тан 1960 жылдың 16 желтоқсанында 77 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды, өзінен соң ұлы мұра және мықты отбасы қалдырды. Оның ұлы Тан Сиу Син оның қайтыс болғаннан кейін МҚА-ның үшінші президенті болды.
Мұра
Малайзияға қосқан зор үлесі үшін Танға көп құрмет көрсетілді. Қазіргі заманғы Малайзияның негізін қалаушылардың бірі ретінде танылудан бөлек, Тунку Абдул Рахман, Тун Абдул Разак және Тун В. Т. Самбантанмен бірге, Petaling көшесіне жақын орналасқан Foch Avenue көшесі 1957 жылдан кейін Куала-Лумпурда Jalan Tun Tan Cheng Lock деп өзгертілді. Алдыңғы Cross Street көшесі Малайзияның бұрынғы қаржы министрі Танның ұлының құрметіне Тан Сиу Син көшесі деп аталды. Малаккада Танның отбасылық үйі мен туған жері орналасқан Heeren Street көшесі де оның құрметіне Jalan Tun Tan Cheng Lock деп аталды. 2002 жылы Селангор штатындағы Субанг-Джаяда SJKC Tun Tan Cheng Lock аталған мектеп салынды. 2005 жылдың сәуір айында Сингапур Ұлттық университеті (NUS) Тан Ченг Локтың соңғы тірі қалған қызы Агнес Таннан Сингапурдың Нил жолындағы перанакан үйін сатып алу үшін 4 миллион сингапур доллары көлемінде жеке сыйлық алды. Сингапур, Индонезия және Малайзиядағы перанакан сәулеті мен мәдениетін сақтау және дамыту мақсатында Малаккадағы Jalan Tun Tan Cheng Lock көшесіндегі тағы екі үйді сатып алуға тағы 1,5 миллион сингапур доллары жұмсалды. Сингапурдағы үй Тан Ченг Лок Баба үйі деп аталды, бұл Танның білімге деген берік сенімін құрметтеу үшін жасалды.