Италиядағы Тразимено көлі

Кіріспе

Италиядағы көл

Тразимено көлі (,/t//r//ɑː//z//ɪ/'/m//eɪ//n//oʊ/ TRAHzimAYnoh, сондай-ақ /US// /'/m//iː//n//oʊ//, /,/t//r//æ//z// / EE , TRAZim ;), ағылшын тілінде Тразимен ('/t//r//æ//z//ɪ//m//iː//n/ TRAZimeen) немесе Тразимен деп те аталады, Италияның Умбрия аймағындағы Перуджа провинциясында, Тосканамен шектесетін жерде орналасқан. Көлдің бетінің ауданы , бұл оны Италиядағы төртінші үлкен көлі етеді, Комо көлінен сәл кішірек. Тек екі кішігірім өзен ғана көлге құяды, ал олардың ешқайсысы да ағып кетпейді. Көлдің су деңгейі жауын-шашын деңгейіне және жағалауға жақын қалалар, ауылдар мен шаруашылықтардың маусымдық сұранысына байланысты айтарлықтай өзгеріп отырады.

Сипаттама

Трасимено көлінің тереңдігі аз, лайлы және балыққа бай, оның ішінде судақ, сазан, және ақбалық бар. Соңғы 10 жылда оның орташа тереңдігі 5 метрді құрады. Трасимено көлі – жер бетіне шығатын табиғи арнасы жоқ, эндорхейлік су қоймасы. Дегенмен, римдіктер Сан-Савино аймағында жасанды дренаждық туннель қазып, оны Ренессанс кезеңінде қайта жаңартып, 1898 жылы қазіргі заманғы канал – Эмиссарио дель Трасименоны салды, ол Кайна, Несторе және соңында Тибр өзеніне құяды. Көлдің суының жайлы болуы безгекке ұрынатын масалардың көбеюіне жағдай жасады. Маляриямен күресу үшін 1950 жылдары АҚШ-тан масаның дернәсілін жейтін балықтар әкелінді. Бұл балықтар кеңінен тараған, олардың кейбіреулері Трасимено көліне жақын көлдерде тіршілік етеді. Миллиардтаған дернәсіл желіп тұрса да, әлі де көптеген масалар мен басқа да жәндіктер бар. 2005 жылы «Italia Nostra» атты табиғатты қорғау тобының зерттеуі көрсеткендей, көл суының сапасы әлі де өте жақсы. Бұл көбінесе аймақтағы халықтың аздығымен және ірі шаруашылықтардың болмауымен байланысты деп есептеледі. Малярия және тереңдік өзгерісі мәселелерін шешу үшін көлді құрғату туралы ұсыныс қабылданбады. 19 ғасырдың соңында Сан-Фелисианоның жанында канал салып, су деңгейінің өзгеруі мәселесі шешілді. Бұл безгек проблемасын да азайтты.

Шығуы және ерте тарихы

Үш миллион жыл бұрын Умбрияның осы бөлігінде қалыңдығы аз теңіз болған. Геологиялық жарылымдардың нәтижесінде пайда болған ойыс, қазіргі Трасимено көлінің қалыптасуына жағдай жасады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Трасимено Перуджа көлі деген атпен белгілі болды және солтүстік-батыс Умбрия мен Тоскананың Чиана аймағы үшін маңызды болды. Тарихи алдындағы дәуірде бұл көл Перуджаға дейін дерлік созылған. Трасимено – мифологиялық кейіпкер, Агилламен байланысты, ол Агеллода туған нимфа, қазір Перуджа мен Трасименоның арасындағы төбе, бұрын көлдегі арал болған. Бұл аймақты алғашқы мекендеген өркениет – этрусқтар, этрусқтардың үш маңызды қаласы – Перуджа, Киузи және Кортона көлге жақын орналасқан. Этрусқтар мен одан кейінгі римдіктердің қоныстанған кезеңінен қалған физикалық дәлелдер өте аз. Кастильоне-дель-Лагода римдік қираған орындары бар, ал оның басты көшелері римдік стильдегі шахмат тақтасы тәрізді құрылған. Трасимено көлі шайқасы біздің заманымыздан бұрын 217 жылдың сәуір айында Екінші Пуникалық соғыс кезінде көлдің солтүстік жағалауында болды. Шайқастың нақты орны белгісіз, себебі сол кезде көл солтүстікке қарай кеңейген; шайқас Кортона мен Туоро арасында өткен болуы мүмкін. Кортонаның жанында «Оссая» деп аталатын жер бар, итальян тілінде ол «сүйек сарайы» деген мағынаны білдіреді. Тағы бір шайқасқа қатысты жер – Сангуинето, оның аты итальян тіліндегі «қан» немесе ықтимал «қанды орын» деген мағына беретін «sangue» сөзімен байланысты.

Жергілікті климат

Трасимено климаты салыстырмалы түрде жылы, қыстары қоңыржай. Жаздары өте ыстық және ылғалды болуы мүмкін, бірақ көлдің әсерінен климат суық және ыстық екі жағдайда да қалыпты болады, себебі тіпті беткі судың өзі де орташа жылулық инерцияны қамтамасыз етеді. Мамырдан қыркүйекке дейін температура жүзуге жеткілікті түрде жоғары. 1929 жылы суық қыста көлдің бүкіл беті қатып, мұз үстінен көлік жүргізуге мүмкіндік болды. 1957, 1985 және 2002 жылдардағы суық қыстар жақын жердегі зәйтүн ағаштарына ауыр зиян келтірді. 1991 жылы жеңілірек мұз қату оқиғасы болды. Көлдің географиялық орналасуын ескере отырып, мұз қату сирек кездесетін құбылыс.

Су деңгейі

Көлдің су деңгейі маусымдық жаңбыр мөлшеріне өте тәуелді және бір жылдан екіншісіне айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Су деңгейі әдетте жаздан кейін (қыркүйек немесе қазан айларында) ең төменгі деңгейде, ал көктемде (сәуір немесе мамыр айларында) ең жоғары деңгейде болады. Трасименоның шығысында биік төбелер орналасқан, олар жаңбырды жинап алып, көлді шығыстан соққан суық желден ішінара қорғайды. Көлдегі судың көп бөлігі көлдің батыс жағындағы өзендер желісінен түседі. Көлдің эталондық су деңгейі 257,33 АМСЛ ретінде белгіленген. Бұл деңгей шамамен 6 метрлік максималды тереңдікке сәйкес келеді. Су деңгейі 257,60 АМСЛ-ден асып кеткен жағдайда оны төмендету шаралары жоспарланған, бірақ максималды деңгей белгіленгеннен бері көл бұл биіктікке тек сирек ғана жеткен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көлдің жағалауы батыс жағында бір шақырымға шегінді (шығыс жағалауы тереңірек және тік құлпырады). 1958 жылы көл суының деңгейі ең төменгі деңгейге жетіп, 2,63 метрді құрады. 1958 жылдан бастап деңгей қайтадан көтеріліп, 1989 жылдың маусым айында эталондық деңгейге жетті. Кейін су деңгейі тағы да төмендеп, 2003 жылдың қазан айында эталондық деңгейден 1,85 метр төменге түсті. 2004 жылдан 2006 жылдың жазына дейін мол жаңбыр жауды. 2005 жылдың тамыз айының соңғы 20 күнінде және жылдың қалған бөлігінде жаңбыр жауды. Келесі бес жыл бойы жауын-шашын жеткіліксіз болды (әсіресе 2006 және 2007 жылдары қыстар өте құрғақ, ал жаздар ыстық болды), сондықтан 2012 жылдың қазан айында су деңгейі эталондық деңгейден 1,51 метр төмен болды. Әйбарым, 2012 жылдан бері қыстар ылғалды болғандықтан, көлдің деңгейі біртіндеп көтеріліп, 2014 жылдың ақпан айында эталондық деңгейге жетті. 2014 жылдың сәуір айында су деңгейі эталондық деңгейден 0,30 метр жоғары көтерілді. 2012 жылы Тосканадағы Монтедольо су қоймасынан ауыл шаруашылығы және көл жағалауындағы қалаларды сумен қамтамасыз ету үшін (осылайша көлден су алу қажеттілігін жою мақсатында) арна ашылды.

Қорғау

Трасимено көлінің маңындағы коммуналардың тұрғындары мен Умбрия халқы өз көлдерін сәтті қорғады, оның сулары жүзуге жарамды, ал аңғарлары мен аралдары бұзылмаған орта. 1995 жылы көлдің бүкіл беті мен жағалаулары табиғи паркі болып жарияланды. 2003 жылы көлдің айналасында туристерге оны зерттеуге мүмкіндік беретін велосипед жолы салынды. Сонымен қатар, көл маңында, әсіресе шығыс жағындағы төбелер арқылы жүретін табиғат жолдары да бар. Көлде 19 түрлі балық мекендейді, оның 15-і басқа елдерден келген түрлер. Климаттың өзгеруі, негізінен жауын-шашын азаюы және буланудың күшеюі, сондай-ақ судың мөлдірлігінің төмендеуі, еріген оттегінің азаюы және көлдің біртіндеп жылынуынан туындаған тұздылықтың артуы көлдегі жергілікті емес түрлердің әсерін күшейтті. Шеттен келген түрлердің мекендеу аймағы жергілікті түрлерге қарағанда кең болғандықтан, қоршаған ортаның өзгеруі жергілікті балықтардың азаюына олардың одан әрі таралуына жағдай жасады. Жергілікті түрлердің азаюына көлдегі макрофиттер және қамыс (Phragmites australis) сияқты жергілікті өсімдіктердің азаюы да әсер етеді. Коммерциялық маңызы бар жергілікті түрлерге оңтүстік шұбар балығы, кескілескөз және еуропалық бақа жатады. Оңтүстік шұбар балығының саны көлдегі су өсімдіктерінің азаюына байланысты төмендеп келеді, себебі шұбарлар аң аулау кезінде су өсімдіктерін жасыру үшін және жұмыртқаларын салу үшін пайдаланады. Судың бұлыңғырлануы олардың аң аулауына да зиянды, өйткені шұбарлар көбінесе көру арқылы аң аулайды. Оңтүстік шұбар балығының азаюына қарсы шараларға 2011 жылдан бері қолданылып келе жатқан оның балық аулауға тыйым салу және жас балықтарды бақылаумен қоныстандыру кіреді. Бақалар да көл мен Жерорта теңізі арасындағы көші-қондарына кедергі келтіретін жасанды бөгеттер мен тоғандардың болуына байланысты жергілікті түрлердің қауіп астында екені саналады, осыған байланысты қоныстандыру бағдарламалары іске асырылуда. Пассиньяно портында Перусия және Агилла II деп аталатын 3 кішкентай, 2 орташа және екі қабатты екі үлкен паром (Перусия және Агилла II) және екі кеме бар. Кастильоне-дель-Лаго (жақында толықтай қайта жаңартылған), S. Арканджело, S. Феличано, Туоро және бірнеше шағын бекеттерде порттар орналасқан.

The inhabitants of the communes around Trasimeno and the Umbrian people have successfully protected their lake, whose waters are fit for swimming and whose valleys and islands are intact environments. In 1995 a natural park was established over the entire surface and the shores. A bicycle path was opened in 2003 around the lake that allows tourists to explore it. There are also cross country paths, especially over the hills on the eastern side. The lake is inhabited by 19 species of fish, of which 15 are introduced exotics. The impact of non native species in the lake has been heightened by the effects of climate change, which consist primarily of decreasing water levels due to lowered precipitation and increased evaporation rates, alongside reduced transparency, less dissolved oxygen and higher salinization caused by the gradual warming and shrinking of the lake. As the exotic species mostly have wider habitat preferences than the native species, the changing environmental conditions have allowed them to further establish themselves as the native fishes decline. Decline of native species is also affected by the reduction in the lake's native vegetation, such as macrophytes and the reed Phragmites australis. Commercially important native species include southern pike, tench, and European eel. The southern pike has been declining as a result of reduction in the lake's aquatic vegetation, as pikes use water plants for cover during hunting and as a substrate for laying their eggs. The increased water turbidity is also harmful to their hunting, as pikes are primarily visual predators. Efforts to counteract the southern pike's decline include a ban on its fishing, which has been in effect since 2011, and controlled restocking of juvenile specimens. Eels are also considered to be locally at risk due the presence of artificial dams and weirs impeding their ability to migrate between the lake and the Mediterranean Sea; restocking programs have been implemented in response to this. There are ferryboats, 3 small, 2 medium, and two big (two decks) called Perusia and Agilla II, based in Passignano Port, also two dredges. There are ports in Castiglione del Lago (recently totally rebuilt), S. Arcangelo, S. Feliciano, Tuoro, and several minor anchorages.

Аралдар

Көлде үш арал бар. Бұл аралдардың ең үлкені – Изола Полвезе, шамамен 1 км² көлемінде. Екінші үлкені – Изола Маджоре – жалғыз тұрғынға толы арал. 14 ғасырда өркендеген шағын балықшы ауылының қазіргі тұрғындары отызға жуық. Ғимараттардың көпшілігі, соның ішінде францискандық монастырдың қираған қалдықтары 14 ғасырдан бері сақталған. Маджоре – «төбе», ал Полвезе – жазықтар мен төбелерден тұратын күрделі құрылым, ал Миноре – еңіс үстелге ұқсайды. Миноре қазірде адам тұрмайды, бірақ бұрын 500-ден астам тұрғыны бар ауыл болған. Көп ғасырлар бұрын, жағалауда, Оливетан монастырының жанында бесбұрышты құрылысқа ие қамал тұрған. Қамал әлі де сақталған, ал шіркеу мен монастырдың қираған қалдықтары 17 ғасырда безгек салдарынан тасталып кеткеніне қарамастан, көбінесе толығымен сақталған. Безгек тек 1950 жылдары жойылды. Трасимено көлі үшін Киузи, Паникале, Перуджа және Флоренция қалалары арасында дау-жанжал болған. Флоренция әскерлері 17 ғасырда Полвезені қиратқан, соның салдарынан арал құлдырап, 19 ғасырға қарай тек күзетші ғана қалды. Көптеген үйлердің ешқайсысы да сақталмаған. Маджореге жақын орналасқан Миноре аралы қазірде адам тұрмайды, кішкентай тірек пунктін қоспағанда, жергілікті өсімдіктермен толық жабылған. Ежелгі заманда екі қауымның арасында айырмашылық болған, себебі Полвезе Маджоре мен Минореден қашықта жатқан. Жергілікті әңгімелерге сүйенсек, екі қауым бір-бірімен соғысқан, бірақ нақты проблемалар осы көл үшін ғасырлар бойы күрескен аймақтық «күштерден» туындаған. Жергілікті халық «Tuoro» немесе «pesca da tuori» деп аталатын балық аулау әдісін қолданған. Бұл күрделі жүйе судағы ағаш тұзақтан және оны қоршап тұратын дөңгелек құрылымнан тұрды. Балықтар тұзаққа түсіріліп, ауылға құрғату үшін әкелінетін. Бұл жүйе су деңгейі жоғары болғанда тиімді жұмыс істеді, бірақ деңгей төмендеген кезде тоқтатылды. Осы жүйенің макеті бірнеше жыл бұрын Полвезе аралының портына жақын жерде салынды.

There are three islands in the lake. The largest of these islands is Isola Polvese, almost 1 km2. The second largest, Isola Maggiore, is the only inhabited one. The small fishing village, which reached its height in the 14th century, today has only around thirty residents. Most of the buildings, including the ruins of a Franciscan monastery, date from the 14th century. Maggiore is a 'hill', whereas Polvese is a more complex structure with plains and hills, and Minore resembles a sloped table. Minore is now uninhabited, but in the past had a village with over 500 residents. Many centuries ago, a castle with a pentagonal structure stood near the shore, near an Olivetan monastery. The castle still remains, and the ruins of the church and the monastery are almost totally preserved, despite the abandonment in the 17th century due to malaria. The malaria was eradicated only in the 1950s. There were other problems, since Trasimeno was fought over by Chiusi, Panicale, Perugia, and Florence. Florentine troops demolished Polvese in the 17th century, beginning its decline, until by the 19th century there was only a caretaker. Of the many houses, nothing remains. Minore Isle, near Maggiore, is now uninhabited, totally covered by local vegetation except for a small anchorage. In ancient times, there was a separation between the two communities, because Polvese was far away from Maggiore Minore. According to local stories, the two communities fought against each other but the real problems were from the regional 'powers' that fought over this lake for centuries. A fishing technique, called 'Tuoro' or 'pesca da tuori', was used locally. This complex system consisted of a wooden trap in the water and a circular structure to hold the net around it. The nets trapped the fish that were then taken to the village to be dried. This system worked with a high water level, but was abandoned when the level dropped. A mock up of this system was built several years ago near Polvese Isle's port.

Қалдықтар

Трасименоның төңірегінде көптеген қамалдар бар, олардың көпшілігі шағын қалалардың орталығында орналасқан, ал қалғандары уақытпен оқшауланып, қирап кеткен. Кастильоне-дель-Лаго, Пассиньяно, Маджоне, Маджоре және Полвезе аралдарында қамалдар бар, ал Зокко, Монтали және тағы басқалары төбелерде тұрғызылған. Маджоре аралындағы Гуглиельми қамалы 19 ғасырдың соңында ежелгі францискан шіркеуінің негізінде салынды және көп жылдар бойы Трасимено аймағындағы танымал орынға айналды. 1998 жылға дейін оған баруға болады, бірақ содан кейін құрылыстың қауіпті түрде тұрақсыз болғандықтан жабылды. Қазір жаңа иесі оны қайта жаңартуда, бірақ жұмыс әлі толыққанды аяқталған жоқ. Монте-дель-Лаго мен Сан-Феличано арасында ондаған жылдар бойы қирап жатқан Зокко қамалы орналасқан. Ол жеке меншікте, бірақ күтімсіз қалған. Бұл аймақтағы ең ірі қамалдардың бірі және құмтас қабырғаларының ішінде орта ғасырлық мұнарасы бұрынғы қалпында сақталған жалғыз қамал. Бірнеше жыл бұрын онда адамдар тұрған болуы мүмкін, себебі теледидар антеннасы орнатылған ғимарат бар, бірақ қазіргі таңда оның жалғыз кіреберісі жабық. Ең жақсы сақталған бөліктері – шығыс және оңтүстік қабырғалары, олардың жойылу қаупі бар, өйткені қабырғадағы жарықтар кеңейіп келеді. Қалған қабырғалардың көп бөлігі қирап немесе құлап кеткен. Оңтүстік мұнараларының бірінің ортасында екі үлкен жарық бар. Вернаццаноның еңкейген мұнарасы (N43 13.210 E12 06.084), шамамен [биіктігі] метр биіктікте, Пизаның әйгілі еңкейген мұнарасы сияқты еңкейген. Бұл ежелгі қамалдың бірегей қалдығы 1089 жылға дейін салынған, сол кезде Маркионес отбасы бүкіл қаланы Читта-ди-Кастелло монастырына сыйға берген. 1202 жылы ол Перуджаның бақылауына өтті және бұл қала Солтүстік Трасименоны бақылауға алды. Ол екі өзеннің жанындағы М. те Кастильонеде салынған. Вернаццанодағы қамал және оны қоршаған елді мекен 15 ғасырдағы соғыстарда және екі ғасырдан кейін болған күшті жер сілкінісі мен одан кейінгі сілкіністерден зардап шекті. Судың негізді эрозияға ұшыратуы 18 ғасырда мұнараның еңкейуіне себеп болды. Вернаццано аумақтық бақылау үшін тиімді болған, бірақ тұруға қолайлы болмағандықтан, осы жерден алыс жатқан аңғарда қайта салынды. Сондықтан, Еңкейген мұнара шамамен 300 жылдан бері тастап кетілген. Құлаудың алдын алу үшін, жақында темір арматура қосылды, оның пластиналары мен сымдары жуандығымен ерекшеленеді. Мұнара басқа көшелерден алыс орналасқандықтан, көпшілікке аса таныс емес. Оны алыстан көруге болады, бірақ оған жету қиын.

There are castles all around Trasimeno, many in the center of small towns while others are isolated and in ruins. Castiglione del Lago, Passignano, Magione, Maggiore, and Polvese islands all have castles, while Zocco castle, Montali castle, and others are on hilltops. The Guglielmi castle in Maggiore Isle was built in the late 19th century on the foundation of an old Franciscan church, and for many years was a popular place in the Trasimeno area. Until 1998 it was still visitable, then it was closed because the structure became dangerously unstable. It is now being restored by a new proprietor, but the work is far from completed. Between Monte del Lago and S. Feliciano is Zocco castle, ruined for decades. It is privately owned but unmaintained. It is one of the biggest castles of the area and the only one that, inside its sandstone walls, has a still untouched medieval keep. Some years ago it was probably inhabited, as there is a building fitted with a TV antenna, but now its only entry is closed. The best preserved parts are the eastern and the southern walls, increasingly endangered because the wall's faults are enlarging. The rest of the walls are mostly demolished or have fallen down. One of the southern towers has two enormous cracks in the middle. The Vernazzano leaning tower (N43 13.210 E12 06.084), around in height, leans like the famous Leaning Tower of Pisa. This unique remnant of an ancient castle was built before 1089, when the Marchiones family donated the whole castle to the monastery of Città di Castello. In 1202, it fell under control of Perugia and this city gained control of Northern Trasimeno. It was built on M. te Castiglione, near two rivers. The castle and the surrounding settlement at Vernazzano, were damaged by wars in 15th century and two centuries later, by a strong earthquake and after shocks. Erosion of the foundations by water caused the tower to lean in the 18th century. Vernazzano was rebuilt in the valley, away from this site, which had been effective for territorial control but was less well suited for living in. The Leaning Tower has therefore been abandoned for almost 300 years. To avoid its collapse, a steel reinforcement was recently added, with plates and wires as thick as The Tower is not well known, being located away from the main streets. It is visible from far away, but not easily accessible.

Әдебиетте

Лидия Сигорни 1827 жылы жарияланған өлеңінде, қазір тыныш, бірақ бұрын қанағатсыз соғыстар болған көл туралы ой бөліседі.