Кіріспе

Джонатан Сафран Фоердің 2005 жылғы романы – «Өте қатты және керемет жақын». Кітаптың баяндаушысы – тоғыз жасар Оскар Шелл. Оскар әкесі 11 қыркүйек шабуылында қаза болғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның әкесіне тиесілі вазада кілтті табады. Бұл жағдай Оскарды әкесінің өлімінен кейін кілт туралы және қайғысын жеңу үшін бүкіл Нью-Йорк қаласын шарлап ақпарат іздеуге жетелейді.

Қысқаша мазмұны

Оскар Шелл – тоғыз жасар бала, оның әкесі Томас Шелл 2001 жылдың 11 қыркүйегінде Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған террористик шабуылда қаза тапты. Роман трагедиядан кейін басталады, Оскар баяндама жасайды. Әкесінің өлімінен кейін Оскар ұйқысыздыққа, паникалық шабуылдарға және депрессияға ұшырайды. Ол депрессияны ауыр етік кигендей сезінеді және осымен күресу үшін өзін жарақаттайды. Оның анасымен қарым-қатынасы да шиеленісіп кетті, әсіресе ол Рон есімді жігітпен кездесе бастағандықтан, Оскар оның әкесінің орнын басатынына ренжіді. Бір күні Оскар әкесінің шкафынан кішкентай конверттегі кілтті табады, ол вазаның ішіндегі кілтті сынап, бұзып алған; кілт дүкенінде ол «Блэк» деген есімді табады және бұл кілттің осы кілтпен байланысты болуы мүмкін деп ойлайды. Оскар қызығушылықпен Нью-Йорктегі «Блэк» тегі бар барлық адамдармен байланысу миссиясын бастайды, әкесі қалдырған кілтке тиесілі құлыпты табуға үміттенеді және саяхатының естеліктерінен тұратын папка жасайды. Оскар алғаш кездескендердің бірі – 48 жастағы Эбби Блэк. Оскар мен Эбби бірден дос болады, бірақ ол кілт туралы ешқандай ақпаратқа ие емес. Оскар қаланы іздеуді жалғастырады. Саяхатының соңында Оскар «жалдамалы» деп атаған қарт адаммен кездеседі, себебі кездесуге дейін Оскар қарттың бар екенін тек әжесінен естіген, ол оны пәтеріндегі жаңа тұрғын деп атаған. Оқырман кітаптың соңында «жалдамалы» шын мәнінде Оскардың әкесі Томасқа жүкті болған кезде әжесін тастап кеткен әкесі екенін біледі, бірақ Оскар бұл байланысты түсінбейді. Кітап Оскардың бірнеше айлық саяхатын қамтиды, оның кейбіреулерінде оның егде жастағы көршісі А. Блэк ілеседі, олар жақын достыққа ие болады. Эмпайр-Стейт ғимаратында Рут есімді әйелмен кездескеннен кейін, оның ғимаратпен өзінің тарихы бар, Мистер Блэк Оскармен саяхатын аяқтайды, ол оның кетуіне қарсы тұрады. Ол кейіннен Мистер Блэкке қайта баруға тырысады, бірақ ол көшіп кеткенін, болжам бойынша Рутпен бірге екенін және пәтерін сататынын біледі, Оскарға «Оскар Шелл: Ұл» деген жазба қалдырып кетеді. Сегіз айдан кейін Оскар Эббимен кездеседі және ол телефоннан хабарлама алады. Оскар бұл телефонға әкесі қайтыс болғаннан бері қол тигізбеген, себебі оның соңғы сөздері дәл осындай автожауаптағышқа жазылған еді, оны Оскар анасынан жасырып қойған. Оскар Эббидің оған толыққанды шыншылдықпен айтпағанын және көмектесе алатынын айтып, онымен кездескеннен кейін тікелей қоңырау шалғанын біледі. Оскар бұл хабарламаны тыңдағаннан кейін Эббидің пәтеріне оралады, ал Эбби оны бұрынғы күйеуі Уильям Блэкке жібереді. Оскар Уильяммен сөйлескенде кілт бұрын Уильямның әкесіне тиесілі болғанын біледі. Оның өсиеті бойынша Уильямның әкесі оған сақтау қоймасының кілтін қалдырған, бірақ Уильям вазаны мұражай сатылымында Томас Шеллге сатқан. Содан кейін Оскар Уильямға «ешкімге айтпаған» бір нәрсені айтады – 9/11 шабуылы кезінде Оскар әкесінен алған соңғы автожауаптағыш хабарламасының оқиғасы. Кілттің өзіне тиесілі еместігіне көңілі толады, содан кейін Оскар кілтті Уильямға береді және қоржынның мазмұнына қызығушылық танытпастан, ашулы және қайғылы үйіне қайтады. Оскар сонымен қатар анасының оның іс-әрекетін білетінін және Нью-Йорктегі «Блэк» есімді адамдардың бәріне хабарласып жүргенін біледі. Алғашқы бірнеше рет келгеннен кейін ол кездесетін әрбір «Блэк» есімді адамға телефон соғып, Оскардың келіп жатқанын және оның себебін айтқан. Оскармен кездескен адамдар оның не үшін келгенін алдын ала біліп, оған әдетте мейірімділікпен қарады. Әкесінің өлімін ұмытпауға тырысқан Оскар, әйелі мен қызынан жол апатынан кейін қолдау тобында анасымен танысқанын білгеннен кейін, Ронмен байланысқа түседі. Әкесінің қайтыс болғандығының екінші жылдығында Оскар «жалдамалымен» кездеседі және олар әкесінің қабірін қазып алуға барады. Бос сандыққа не қою керектігін ойлап, «жалдамалы» өзінің туылмаған баласына жазған әртүрлі хаттарын көмуді шешеді. Үйге оралғаннан кейін көп ұзамай Оскар анасымен татуласады және жақсырақ болуға және оған қайтадан бақытты болуға мүмкіндік беруге уәде береді. Ол Оскардың әкесі соңғы қоңырау кезінде оған қалай өтірік айтқанын айтады, ол үйге келе жатқанын айтып, оны өлімінен уайымдамауға сендіреді. Ұйықтар алдында Оскар кітапшасын алып, беттерін кері қарай қайта орналастырады, әкесімен өткен соңғы сағаттарды қайта басып өтуге және жабылуға тырысады. Романның параллель сюжеті бар, ол ақыр соңында негізгі оқиғаға сәйкес келеді. Бұл сюжет Оскардың әкесіне Томасқа және Оскардың әжесі Оскарға жазған хаттар арқылы көрсетіледі. Оскардың әкесіне жазған хаттарда оның Екінші дүниежүзілік соғыстағы өмірі, алғашқы махаббаты және Оскардың әжесіне үйленуі туралы айтылады. Оскардың әжесі Оскардың әкесімен танысуы, олардың қарым-қатынасындағы қиындықтар және Оскардың оған қаншалықты маңызды екені туралы айтады. Ұлының қайтыс болғанын білгеннен кейін Оскардың әкесі дереу Нью-Йоркке оралып, Оскар мен әжесін іздейді. Әжесі оны уақытша пәтерінде тұруға рұқсат етеді, олар жақындасады және ол Оскарды сырттан бақылайды, содан кейін онымен кездеседі. Әкесімен хаттарды жерлегеннен кейін көп ұзамай, әкесі әдепкі жолға қайтады, ал Оскардың әжесі оны іздейді. Соғыс, жақындарының жоғалуы және олардың некесі туралы әңгімелескеннен кейін, олар әдепкіде біраз уақыт қалуға шешім қабылдайды. Соңғы беттерде Дүниежүзілік сауда орталығынан құлап жатқан адамның суретінен жасалған флипбук стиліндегі анимация бар, суреттің авторы Лайл Оверко. Анимацияда адам жоғары қарай құлап жатқандай көрінеді.

Кейіпкерлер

Оскар Шелл – «Ерекше қатты және керемет жақын» туындысының 9 жасар басты кейіпкері. Ол эксцентрикалық, зиялы және тапқыр ұл, өзін түрлі салалардағы мамандар ретінде таныстырады: өнертапқыш, энтомологияны хобби еткен адам, оригами шебері және археологияны зерттеуші. Ол көбінесе терең мәселелерді ойлайды және 9 жасар балаға тән емес, жоғары деңгейдегі эмпатияны көрсетеді. Оның ойлары жиі алысқа кетіп, мысалы, жолаушылардың жағдайының ауырлығын хабарлайтын жедел жәрдем машиналары және өсімдіктей биік үйлер сияқты идеяларға ұласады. Оның көптеген хоббилері мен жинақтары бар. Ол жат адамдарға оңай сеніп, дос табуға бейім, бірақ өзінің жасындағы достары көп емес. Туындыда оның аутизмге шалдыққан болуы мүмкін деген ой айтылады. Оскар Эбби Блэкпен алғашқы кездескенде оған тестілеуден өткізілгенін айтады, бірақ «Тесттердің нәтижесі нақты болған жоқ» дейді. Оскардың анасы Линда Шелл, кітапта Оскар «ана» деп атаған, отбасына қатты қамқорлық жасайды. Томас қайтыс болғаннан кейін Линда Оскарға: «Мен енді махаббатқа түспеймін» дейді. [4] Ол Оскардың қалада бейтаныс адамдармен жүргенін білсе де, оған әкесі туралы көбірек білу үшін рұқсат береді. Оскардың әжесі – Оскарды қатты қорғайтын мейірімді әйел. Ол оған жиі сұрақ қояды, ал Оскар әдет бойынша «Жақсымын» деп жауап береді. Америка Құрама Штаттарына келген соң, ол мәдениет пен тілге бейімделу үшін мүмкіндігінше көп журналдарды оқыды. Аннаның (Оскардың әкесінің алғашқы махаббаты) кіші қарындасы ретінде ол Оскардың әкесімен даулы некеге тұрады, бірақ туындының оқиғаларынан бұрын ажырасып кетеді. А. Блэк мырза – Оскармен бір пәтерде тұратын, жүз үш жастағы қарт кісі. Ол Оскардың саяхатына қосылады. Оскармен кездеспей тұрып, мистер Блэк жиырма төрт жыл бойы пәтерінен шықпаған, өмір бойында көп оқиғаларға қатысқан. Ол естімейді және Оскар оның естіме аппараттарын қосып бергеннен кейін жылайды, себебі ол ұзақ уақыт бойы естімей қалған. Оскардың әкесі Томас Шелл (кейде «жалға алушы» деп те аталады) – оқиғаның маңызды кейіпкері, бірақ кітаптың соңына дейін Оскармен кездеспейді. Алғашқы махаббаты Анна қайтыс болғаннан кейін, Оскардың әкесі дауысын жоғалтады және қолына «иә» және «жоқ» деген сөздерді татуировкалайды. Ол өз ойларын жазатын «күнделік» алып жүреді, себебі ол оларды ауызша айта алмайды. Ол Аннаның кіші қарындасына, Оскардың әжесіне үйленеді. Анна – туындыда көрінбейтін кейіпкер. Ол Оскардың әкесінің алғашқы махаббаты. Оскардың әкесі оған бірден ғашық болады. Ол Оскардың әкесіне жүкті екенін айтқаннан кейін Екінші дүниежүзілік соғыста Дрезденге жасалған бомбалау кезінде қаза табады. Ол Оскардың әжесінің әпкесі. Эбби Блэк – Уильям Блэктің бұрынғы әйелі. Ол қырық сегіз жаста және жалғыз тұрады. Ол Оскардың үйіне келгенде оны жылы қарсы алады, бірақ Оскардың сүйіспеншілік білдіру ұсынысын қабылдамайды. Оскардың әкесі Томас Шелл кітаптағы оқиғалар басталғанға дейін қайтыс болады, ол шабуылдар күні 1-ші Дүниежүзілік сауда орталығында болған. Оскар оны қамқор, қырқыс суын иіскейтін және әрқашан The Beatles тобының «I Am the Walrus» әнін ырғақтап айтатын адам ретінде еске алады. Томас Шелл Оскар үшін бірнеше экспедиция ұйымдастырады, мысалы өткен ғасырдың әр онжылдығынан бір затты табу ойыны. Әкесімен өткізген осындай оқиғалар Оскардың кілтті іздеуге шығуының себебінің бірі болады. Стен – Оскар тұратын үйдің күзетшісі. Ол Оскарға пошта келгенде хабарлайды. Бакминстер – Оскардың мысығы.

Өмірбаян

Джонатан Сафран Фоердің басты кейіпкерін жасауға шабыдандығы басқа жобамен жұмыс істеу кезінде туған қиындықтан пайда болды. Сұхбатының бірінде Фоер: «Мен басқа бір әңгімемен айналысып, оның салқынын сезіне бастадым. Сондықтан, қосымша жоба ретінде, мен осы баланың дауысына қызығушылық таныттым. Бұл оқиға болуы мүмкін, немесе ештеңе болмауы мүмкін деп ойладым. Мен оған көбірек уақыт жұмсап, оны жазуға көбірек ниеттендім». Баланың дауысымен роман жазудың қиындықтары туралы сұраққа Фоер: «Бұл мінездемедегі баланың нақты дауысы емес», – деп жауап берді, сондай-ақ, «осы нәрсені ең шынайы сезіну үшін, көбінесе оны ең дәл бейнелеу арқылы емес, жасау керек» деп қосты. Олар сондай-ақ Оскардың әкесін «табу» сапарының оның ауыр тәжірибесінен арылуға көмектеспесе де, анасына жақындасуына мүмкіндік беретінін айтады. Оқиғаны жазуға, жеке және қоғамдық әсерді мойындауға, елдің қайғысын құрметтеуге ниет болды, бірақ көптеген авторлар мұны істеу қиын болды. Фоер осы күреске байланысу үшін бала кейіпкерді пайдаланды. Баланың жарақатты түсінуге тырысуы 9/11 шабуылдарынан кейін көптеген адамдардың басынан өткен күрес сияқты. Фоердің романы осы 9/11 оқиғасынан кейінгі әдебиеттегі ең танымал және көп оқылған туындылардың бірі болды. Оның үлкен танылуының арқасында, оның мәні осындай көптеген романдардан гөрі зор әсер етті. 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан басқа, роман қорқынышты трагедияның өмірлік тәжірибесін де ашады. Library Journal журналынан Ребекка Миллер: «Фоер қайғысынан зардап шеккендердің үнсіздігінен туындайтын түсініспеушіліктерді шебер зерттейді» дейді. Роман нақты апаттың қайғысынан арылуға көмектеседі және жол көрсетеді. «Көптеген әдеби туындылар қазіргі заманның апаттар тізбегінен толық немесе бөліктей мәнді таба алмады, бірақ «Өте қатты және керемет жақын» романы олардың бірі, қайғы мен жоғалтуды түсінуге қажетті құралды ұсынады».

Сыни жауап

Джон Апдайк, The New Yorker журналында жариялаған мақаласында, романды Фоердің алғашқы романымен салыстырғанда "жұқа, созылған және сезімталдыққа бой алдырған" деп бағалады. Ол "кітаптың тым белсенді көрнекі суреті, сөздік драмасындағы белгілі бір бос монотондықты жасырады" деді. "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі рецензиясында Мичико Какутани: "Онда Фоердің жазушы ретіндегі көптеген қабілеттерін көрсететін, жанды тебірентетін эмоциялар мен таңғажайып шеберлік бар, бірақ роман тұтастай алғанда, еңбек етіп жасалған да, спонтанды да, жоспарлы да, сонымен бірге хаостық сезіледі" деді. Какутани сондай-ақ кітаптың "әдемі сөздерге құмар" екенін және басты кейіпкерге деген ықылас жоқтығын маңызды мәселе ретінде атады. Баладан баяндаушы тақырыбы күрделі мәселе. Көптеген сыншылар бала баяндаушының сенімсіз және жақын емес екенін айтты. Бірнеше жағымсыз пікірлерге қарамастан, роман кейбір сыншылар тарапынан жағымды бағаланды. Фоердің бала баяндаушысы 2009 жылы The Guardian газетінде Джон Муллан жариялаған "Ең жақсы бала баяндаушылардың ондығы" атты мақаласында еске алынды. The Spectator журналы "Сафран Фоер құрлықтар мен ұрпақтарға тараған азапты бейнелейді" және "кітап жүректі ауырлатады: трагикалық, күлкілі, терең сезімдік" екенін мәлімдеді. "Фоердің тамаша екінші романы қазіргі трагедияның мәліметтерін жанды түрде көрсетеді, бірақ травма тудыратын мәңгілік сұрақтарды сәтті зерттейді. Мұндай қайғылы оқиғаның осылай көңіл көтеріп, жағымды болуына сену қиын, бірақ Фоердің жазуы салмақты жеңілдетеді". Сэм Мунсон апат туралы екі романды қарастырып, "Фоердің маңызды тақырыптарды таңдауға және оның ерекше дауысын тарихи шудың үстінен естілетіндей етіп жеткізуге табиғи қабілеті бар" деді.

Фильмге бейімделу

Романның киноадаптациясы 2012 жылдың 20 қаңтарында шықты. Сценарийді Эрик Рот жазды, ал режиссураны Стивен Далдри жүзеге асырды. Том Хэнкс, Сандра Буллок, Джон Гудман, Виола Дэвис, Макс фон Сидоу және Джеффри Райт басты рөлдерде ойнады, сондай-ақ 2010 жылғы "Jeopardy! Балалар апталығының" жеңімпазы, 12 жасар Томас Хорн Оскар Шелл рөлінде ойнады. Фильмді Paramount Pictures және Warner Bros. өндірді.