Кіріспе
Шетландта, Шотландияда тойланатын жергілікті фестиваль – Up Helly Aa (/ʌ//p// //h//ɛ//l//i// /'/ɑː/ UPheleeAH; сөзбе-сөз "Қасиетті күннің жоғарылауы") – қаңтардан наурызға дейін Шотландиядағы Шетланд аралдарының түрлі елді мекендерінде Йұл маусымын аяқтауға арналған жылдық от фестивалі. Әр фестиваль костюмді қатысушылар топтарының (гуайзерлер деп аталады) факелдік шерулерін қамтиды, ол викинг кемесінің имитациясын өртеумен аяқталады. Шетланд астанасы Лервик қаласында өткізілетін ең ірі фестивальге қаңтар айының соңғы сейсенбісінде Лервик көшелерімен мыңға дейін гуайзерлер шерумен қатысады. Басқа ауылдық фестивальдерде (олар "ауылдық" Up Helly Aas деп аталады) халық санының аздығына байланысты қатысушылардың саны азайды.
Up Helly Aa (,/ʌ//p// //h//ɛ//l//i// /'/ɑː/ UPheleeAH; literally "Up Holy [Day] All") is a type of fire festival held annually from January to March in various communities in Shetland, Scotland, to mark the end of the Yule season. Each festival involves a torchlit procession by squads of costumed participants (known as guizers) that culminates in the burning of an imitation Viking galley. The largest festival held in Lerwick, Shetland's capital, involves a procession of up to a thousand guizers who march through the streets of Lerwick on the last Tuesday in January. The other rural festivals (known as the 'country' Up Helly Aas) see lower numbers of participants in accordance with their lower populations.
Шығу тегі
Қазіргі Лервик мерекесі Рождество мен Жаңа жылда, сондай-ақ Up Helly Aa кезінде өткізілетін, жанған шайырлы бөшкелерді тасудың ежелгі дәстүрінен өркендеді. Жас жігіттер мұзға оттайтын шайырлы бөшкелерді қала көшелерімен сүйреп, әртүрлі ойын-қалжыңдар жасаған. Шетланд мұражайының мәліметінше, Up Helly Aa-ның құрылуына Наполеон соғыстарынан қайтқан, шетелде керемет көріністерді көрген жас жігіттердің бос уақыты себеп болды. Қоғамдық қауіпсіздік пен маскүнемдік деңгейіне алаңдаушылық мерекелеулерде өзгерістерге әкелді, олар аралдардың викинг тарихынан шабыт алды. 1874–1880 жылдары шайырлы бөшкелерді тасу тоқтатылғаннан кейін, ақыр соңында факелді шерулерге рұқсат алынды. Алғашқы Рождестволық факелді шеру 1876 жылы өтті. Up Helly Aa күніндегі алғашқы факелді мереке 1881 жылы болды. Келесі жылы факелді шеру Лервик қалалық әкімшілігінің Эдинбург герцогы Альфредтің сапары үшін тағы бір Up Helly Aa факелді шеруін өткізу туралы өтініші арқылы маңызды түрде жақсартылып, қалыптастырылды. Алғашқы кеме 1889 жылы жасалып, өртелді. 1894 жылы Шетланд авторы Халдейн Берджесс «Викингтер жолы» атты кітабын жазды, ол Up Helly Aa фестивалінің викингтік тақырыбын қалыптастыруға зор ықпал етті. Берджесс сонымен қатар «Up Helly Aa әнін» жазды, ол көне кемені өртеген кезде және басқа да жерлерде орындалады. Шындығында, көптеген дереккөздер осы ежелгі бастаулар туралы мәлімдегеніне қарамастан, фестиваль және оған ұқсас көптеген шаралар викториялық дәуірдегі қайырымдылықтың нәтижесі болды. Лервик Up Helly Aa алғаш рет 1870 жылдары Total Abstinence Society (Толық тыйым қоғамы) тарапынан құрылды, оның мақсаты әйтпесе мас болып, уақытын бекер өткізетін жас жігіттерге бірдеңе жасауға мүмкіндік беру болды. Атаудың өзі төмендік шотланд тіліндегі «Upholiday» сөзінен шыққан, ол «Он екінші күн» деген мағынаны білдіреді және 19 ғасырда Шетланд аралдарына олар әкелді.
Қазіргі оқиға
Басты жүргізуші "Жарл" (ағыл. "yarl") деп аталады. Жарл болу үшін адам 15 жыл бойы құрамында болуы тиіс комитет бар, және осы комитетке жыл сайын бір адам ғана сайланады. Шеру отты викинг кемесінің немесе галереясының макетіне лақтырумен аяқталады. Бұл шара Шетланд аралдарының барлық жерінде өтеді және қазіргі уақытта он бір жерде тойланады: Скаллоуэй, Лервик, Нестинг және Гирлста, Уэхасоунд, Нортмавин, Бресси, Кулливо, Норвик, Ваас, Оңтүстік материк және Дельтинг. Шеруден кейін отрядтар жергілікті залдарға (мектептер, спорт залы мен қонақүйлерді қоса) барады, онда жеке кештер ұйымдастырылады. Әр залда әр отряд өзінің қойылымын көрсетеді, ол танымал телешоу немесе фильмді пародизациялау, жергілікті оқиғалар туралы шағын қойылым немесе ән салу, билеу болуы мүмкін. Фестивальдің кейбір элементтері заманауи талаптарға сәйкес өзгертілді; мысалы, 2020 жылдан бастап Шетландтағы фестивальдерде бетке қара бояу жағуға тыйым салынды. Дәстүр бойынша Лервик фестивалінің қатысушылары әрқашан ер адамдар болған (бірақ 1901 жылы кейбір әйелдер костюм киіп шеруге қосылған). Дегенмен, кейбір шағын ауылдық фестивальдерде әйелдерге рұхсат етіледі, ал Оңтүстік материктегі Up Helly Aa фестивалі 2015 жылы әйел Жарл тағайындады. 2023 жылғы фестивальден бастап Лервик отрядтарына әйелдердің қатысуына қойылған шектеулер алынып тасталды.
Мағынасы
Джон Джеймисонның шотланд тілінің этимологиялық сөздігінде (1818) көрсетілгендей, "up" сөзі нәрсенің аяқталуын білдіреді және ол Фарьор мен Исландия тілдерінде әлі де қолданылып жүрген көне норвег сөзі "uppi"-ден шыққан. Ал "helly" сөзі қасиетті күн немесе мерекеге сілтеме жасайды. Шотландияның ұлттық сөздігі "helly" сөзін, көне норвег тіліндегі "helgr" (dative және accusative жағдайында "helgi", демалыс немесе мереке мағынасында) сөзінен туындаған деп санайды, және оны "[праздниктің] бірнеше күні, әсіресе 25 желтоқсаннан 5 қаңтарға дейінгі Рождество мерекелерінің кезеңі" деп анықтайды. "Aa" сөзі "а" дегенді, яғни "барлығын" білдіруі мүмкін.