Кіріспе
АҚШ-тың 1946 жылы қабылданған федералды заңы – Ричард Б. Расселлдің Ұлттық мектеп түскі асы туралы заңы (79 P. L. 396, 60 Stat. 230) – 1946 жылы АҚШ-та құрылған Ұлттық мектеп түскі асы бағдарламасын (NSLP) енгізді. Бұл бағдарлама мектептерге берілетін субсидиялар арқылы талапкер студенттерге төмен бағалы немесе тегін түскі ас ұсынуды көздейді. Заң 1946 жылы президент Гарри С. Трумэн қол қойған Ричард Расселлдің құрметіне аталған және 1946 жылғы 4 маусымда федералды үкіметті мектептердің тамақтану бағдарламаларына қатыстыруға бағытталған. Бағдарламаға қатысатын мектептерге көрсетілетін көмектің көп бөлігі берілген әр тамақ үшін ақшалай сыйақы түрінде беріледі. Мектептер сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерінің артық қорларынан қолжетімді болған жағдайда тауарлар мен қосымша өнімдер алуға құқылы. Ұлттық мектеп түскі асы бағдарламасы 2007 қаржы жылында 8,7 миллиард доллар көлемінде 30,5 миллион балаға қызмет көрсетеді. Бағдарламаға қатысушылардың көпшілігі Жазғы тамақ қызметі бағдарламасы арқылы жазда да тамақ алуға құқылы.
The Richard B. Russell National School Lunch Act (79 P. L. 396, 60 Stat. 230) is a 1946 United States federal law that created the National School Lunch Program (NSLP) to provide low cost or free school lunch meals to qualified students through subsidies to schools. It was named after Richard Russell Jr., signed into law by President Harry S. Truman in 1946, and entered the federal government into schools' dietary programs on June 4, 1946. The majority of the support provided to schools participating in the program comes in the form of a cash reimbursement for each meal served. Schools are also entitled to receive commodity foods and additional commodities as they are available from surplus agricultural stocks. The National School Lunch Program serves 30.5 million children each day for $8.7 billion for the fiscal year 2007. Most participants are also eligible for food during the summer through the Summer Food Service Program.
Алғашқы бағдарламалар
АҚШ-тағы мектепте тамақтандыру Еуропадағымен ұқсас эволюцияны бастан өткерді, бастапқыда балалардың әл-ауқаты мен біліміне қызығушылық танытқан жеке қоғамдар мен бірлестіктер тарапынан ұйымдастырылған эпизодтік тамақ қызметтерімен басталды. Нью-Йорк балаларға көмек қоғамы 1853 жылы кәсіптік білім беру мектебіне қатысатын оқушыларға тамақ беру бағдарламасын іске қосты.
Филадельфия
1894 жылы Филадельфиядағы Старр орталығы қауымдастығы бір мектепте бір центтік түскі аспен қамтамасыз етуді бастады, кейіннен қызмет көлемін екінші мектепке кеңейтті. Көп ұзамай, «Үй және мектеп» лигасының ішінде түскі ас комитеті құрылды және қаладағы тоғыз мектепке түскі ас жеткізіле бастады.
Бостон
Жаңа Англия асханасы 1890 жылдардың өзінде Бостондағы мектептерге түскі ас ұсынуды бастады, тіпті өз табыстарын үстелдердегі тағамдардан табуға тырысқан мектеп күзетшілерінің қарсылығына қарамастан. 1908 жылдың қыркүйегінде Бостон қаласындағы Әйелдер білім беру және өнеркәсіптік одағы Бостон мектеп комитетінің қадағалауымен жоғары мектептерге ыстық түскі ас жеткізе бастады. Орталық асхана жүйесі пайдаланылды және түскі астар қатысушы мектептерге тасымалданды.
Тауарларды тарту бағдарламасы
1930 жылдардағы дағдарыс кең таралған жұмыссыздыққа алып келді. Шаруашылық өнімінің көп бөлігі сұраныссыз қалды, ауыл шаруашылығы өнімдерінің қоры жиналып, бағасы төмендеді, нәтижесінде шаруалардың табысы минималды деңгейде ғана күнкөрісті қамтамасыз етті. Миллиондаған оқушы мектептегі түскі астың ақысын төлей алмады, ал отбасылық ресурстардың шектеулі болуы салдарынан үйде дұрыс тамақтану мүмкін болмады, бұл балалардың денсіз тамақтану қаупін ұлттық мәселеге айналдырды. Соңғы рет 2012 жылы АҚШ-тың бірінші ханымы Мишель Обама мектептегі түскі ас мәселесіне ден қойды. Ол бастаған өзгерістер негізінен тамақтанудың нақты талаптарын жетілдіруге бағытталған. Аталған өзгерістерге азық-түлік топтарының тамақтану стандарттарын жаңарту, мысалы, көкөніс түрлерін бөліп қарау, ет және астық мөлшерін мектеп сыныптарының деңгейіне сәйкес реттеу, толық астық қолдану талабы және сүт майының мөлшеріне шектеу қою кіреді. Сондай-ақ, 2012 жылы калория мөлшерін азайту және 10 жылдық кезеңде натрийді біртіндеп азайту жоспары да іске қосылды.
Тамақ, мінез-құлық және оқу
Ұлттық мектеп түскі ас бағдарламасы мен Ұлттық мектеп таңғы ас бағдарламасы үшін тамақтану стандарттары 2012 жылы жаңартылды. Бұл тамақтану стандарттарын жаңарту президент Барак Обама қол қойған заң арқылы қаржыландырылды; 2010 жылғы «Дені сау, аш емес балалар туралы» заң алдағы бес жыл ішінде мемлекеттік мектептердегі тегін түскі ас бағдарламаларын қаржыландырады. Жаңа нұсқаулық бойынша оқушылар әр тамақта жеміс немесе көкөніс таңдауы керек. Сонымен қатар, порциялар енді үлкен болуы керек. Ұлттық мектепте түскі ас бағдарламасында жеміс-жидек пен көкөністердің үлкен мөлшеріне қоса, басқа да түрлі тамақтану талаптары қойылады. Мектептегі тамақтарды дайындауда қолданылатын тағам өнімдері мен ингредиенттерде бір порциясына қосылған транс-майдың 0 граммы болуы тиіс (FDA анықтамасы бойынша бір порциясына 0,5 граммнан кем). Оның үстіне, тамақта 30 пайыздан артық емес калорияны майдан, ал 10 пайыздан аз калорияны қаныққан майдан алуға болады. 2009 жылдың соңында Ұлттық академиялардың Медицина институты «Мектептегі тамақ: салауатты балаларды қалыптастыру блоктары» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек Ұлттық мектеп түскі ас бағдарламасы мен мектептегі таңғы ас бағдарламасы үшін тамақтану стандарты мен тамақтану талаптарын жаңарту бойынша ұсыныстарды қарастырады. «Мектептегі тамақ» сонымен қатар тағам топтарына, калорияларға, қаныққан майларға және натрийге назар аударатын, сондай-ақ американдықтар үшін диеталық нұсқаулар мен диеталық анықтамалық мөлшерлерді қамтитын мәзірді жоспарлау стандарттарын белгілейді. Тамақтану балалардың танымдық дамуы мен оқу нәтижелерінде маңызды рөл атқарады; дұрыс тамақтанбаған балалардың энергиясы мен концентрация қабілеті төмен болады. Мұғалімдер мен әкімшілердің күнделікті бақылауы бойынша дұрыс тамақтанудың жетіспеуі мен мінез-құлық және оқу қабілеті арасындағы байланыс ғылыми зерттеулермен расталады. 1955 жылдан бастап Оңтүстік Африканың Кейптаунында 20 бала 11 жыл бойы зерттелді. Зерттеу «қоректік заттардың жетіспеуінің зиянды әсері (1) ең жоғары өсу кезеңінде пайда болуымен және (2) толық өсу кезеңіне қатысты қоректік заттардың жетіспеуінің ұзақтығымен анықталады» деген гипотезаға негізделген. Алғашқы екі жылда ми өсімі ең белсенді кезеңде болғандықтан, ауыр қоректік заттардың жетіспеуі мидың мөлшерінің қанағаттандырмайтын деңгейде болуына және зиякерлік дамудың шектелуіне әкелуі мүмкін деген тұжырым жасалды. Балалардың білім алу деңгейін жақсарту үшін темір және В12 дәрумені сияқты кейбір негізгі микроэлементтер қажет. Темір тапшылығы баланың санасының кеміуіне және математикадан төмен нәтиже алуына әкеледі. 2018 жылы USDA және Коннектикут университетінің зерттеушілері жүргізілген зерттеуде NSLP үшін ұнтақталған сиыр етінің міндетті қауіпсіздік инспекцияларының деректері мен USDA кездейсоқ инспекцияларының жеке деректері салыстырылды. Зерттеу барысында НСЛП-ға арналған сиыр етінің жалпы нарыққа арналған сиыр етінен гөрі тестілеуден өтпеу деңгейі аз екені анықталды, бірақ зерттеу авторы «Ұлттық мектеп түскі ас бағдарламасының тексеруінен өтпеген ұнтақталған сиыр етін басқа сатушыларға сатып, ақырында тұтынушылардың табақтарына жетуі мүмкін» деп атап өтті. 2005-2014 жылдар аралығында Сальмонелла және Е. coli вирустарының таралуының НҚЖБ-ға жеткізілген сиыр етінен ешқандай байланысы жоқ, бірақ осы кезеңде коммерциялық сатылымға шығарылған сиыр етінен ондаған осындай аурулар тараған. Бағдарламаға қатысуға тыйым салған себептер көп болды, бірақ аз табыс алатын аудандар мен ірі қалалық орталықтарда қатысудың төмендігі айрықша айқын болды. Бұл аймақтардағы мектеп ғимараттарының көбі, сондай-ақ ауылдық жерлердегі шағын мектептер мектеп түскі ас бағдарламасын іске асыру жоспарланғанға дейін көп жылдар бұрын салынған, ал ғимараттар осы мақсатта қайта жаңартуға лайық емес, сондай-ақ жергілікті қаражат та жоқ. Қалалық орталықтардағы бастауыш мектептердің көптеген ғимараттары балалар түскі асқа үйге бара алады және бара алады деген оймен салынған («жақын маңдағы мектептер») және тамақтану бөлмелері жоқ. Осы жағдайлардың көбі бүгінгі күні де орын алып отыр. Нәтижесінде, ең мұқтаж аймақтардағы балалар мектепте жеңіл тамақтануға мәжбүр болады, немесе кешкі ас үйде жеңіл тамақтануға мәжбүр болады, немесе мүлдем тамақ жемейді. Көптеген орта мектеп оқушылары түскі асқа үйден алып келеді немесе жақын маңдағы дүкеннен немесе мектептегі автоматтан жейді. Кейбір жағдайларда орта мектеп оқушыларына ұсынылатын тағамдар олардың қажеттіліктеріне сәйкес келмейді және олар өз талғамдары мен аштықтарын қанағаттандыра алатын басқа да қызметтерді іздейді. Мақалада тамақтану стандарттарын төмендету әрекеттеріне қатысты алаңдаушылық білдірілді және бірнеше үндістер мектептері мектеп бақшаларынан өнімдерді немесе тайпалық шаруашылықта өсірілген бизон етін пайдалану арқылы мектеп түскі асының сапасын жақсартуға жұмыс істеп жатыр деген мәлімдеме жасалды. Бұл қиындыққа себеп болатын тағы бір мәселе – дұрыс тамақтардың студенттерге қолжетімді бәсекелес тағамдарға қарағанда нашар деп есептелуі. Таңдау жасалғанда студенттер федералдық ең төменгі тамақтану стандарттарына сәйкес келуі қажет емес бәсекелес тағамдарды көбінесе таңдайды.
Бәсекеге қабілетті азықтар
АҚШ-та "бәсекелестік тағамдар" термині түскі ас бағдарламасының ұсыныстарымен бәсекелесетін кез келген тамақ көзіне жатады. Мұндай бәсекелестік тағамдарға фастфуд, а-ля-карт тағамдар және сату автоматтары кіреді. 2009–2010 оқу жылында 47 штат және 622 ауданды қамтыған зерттеу, аудандардың бәсекелестік тағам және сусындар саясатының американдықтардың диеталық нұсқауларына (DGA) қаншалықты сәйкес келетінін анықтау мақсатында жүргізілді.
Тамақ қалдықтары
Бостон қаласының мемлекеттік мектептерінде жүргізілген зерттеуде "оқушылар тамақтарының шамамен 19 пайызын, жемістерінің 47 пайызын, сүттің 25 пайызын және көкөністерінің 73 пайызын тастаған". "Бостон мемлекеттік мектептерінде 6-8 сынып оқушыларының түскі ас кезінде жылына 432 349,05 доллар сомасында азық-түлік ысырапқа салынады деп есептелді". Бұл сома жұмыс күші мен жабдықтарды есептемегенде, осы үш мектептің азық-түлік бюджетінің 26,1 пайызын құрайды. Егер бұл көрсеткіш бүкіл елге таратылса, Коэннің бағалауынша, жыл сайын шамамен 1 238 846 400 доллар сомасында азық-түлік ысырапқа салынады. Студенттердің осы деңгейде тамақ тастауының бір себебі – асханадағы қосымша тамақтарды алу мүмкіндігі және автоматтар. 1998 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласындағы 16 кездейсоқ таңдалған мектепті зерттеу барысында авторлар қосымша тамақтарды алу мүмкіндігі, автоматтар мен жеміс-жидектер мен көкөністерді тұтыну арасында кері байланыс бар екенін анықтады. Орташа есеп бойынша, қосымша тамақтарды алу мүмкіндігі жоқ мектептердегі оқушылар мұндай бағдарламаларға қатысқан оқушыларға қарағанда жеміс-жидектер мен көкөністерді шамамен бір порцияға көбірек жеген. Бұдан өзге, барлық мектептердегі оқушылар күндізгі USDA ұсынған қаныққан майдан алынатын калория мөлшерін асып кеткен, ал қосымша тамақтарды алу мүмкіндігі бар мектептердегі оқушылар осы ұсынысты орташа есеппен бір пайызға көп асып кеткен. Азық-түлік сататын автоматтарға қатысты авторлар "оқушылардың жеміс-жидектерді тұтынуы 11 пайызға төмендеген" деген қорытындыға келді. Сусындар сататын автоматтар едәуір әсер етпеген.
Шығындардың өсуі
ҰБТ-ға қатысатын мектептер үшін туындайтын мәселе – түскі ас дайындау құнының өсуі. Мектептегі түскі ас пен таңғы ас құны туралы зерттеу (SLBCS) мәліметінше, әр төрт мектеп округінің бірі түскі асқа жұмсалатын қаржы бағдарлама бойынша өтемақы мөлшерінен асып кеткенін хабарлады. Осыған байланысты қосымша шығындарды мектеп округінің жалпы қорынан жабуға тура келеді, бұл мектеп бюджеттеріне салмақ түсіреді. Сонымен қатар, қосымша шығындар федералдық талаптарға сәйкес тамақтану сапасын қамтамасыз етуді қиындатады, себебі студенттер үшін дәмді әрі пайдалы тағамдарды қолдану тым қымбатқа түседі. 2008 жылғы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің ҰБТ туралы баяндамасында «құнның өсуіне қызметкерлердің денсаулық сақтану шығындарының артуы және соңғы кезде азық-түлік бағасының өсуі де себеп» деп көрсетілген. Мектеп округтері ақы төлейтін оқушыларға бағаны көтерген, бірақ жеңілдікпен немесе тегін түскі ас алатын оқушылар үшін бағаны өзгеріссіз қалдырды. Бұл тәсіл бағаның өсуін мектеп округінің немесе ақы төлейтін оқушылардың мойнына жүктейді.
Ұлттық мектеп түскі ас апталығы
Ұлттық мектеп түскі ас апталығы қазан айының екінші жексенбісінде өтеді. 1962 жылдың 9 қазанынан бері жыл сайын АҚШ Конгресі президенттен елде осы апталықты тойлау туралы жарлық жариялауды ұсынады.