Кіріспе
Жапон самурайлар сыныбындағы әйел Ёдо доно (淀殿) немесе Ёдогими (淀君) (1569 – 4 маусым 1615), сондай-ақ Ханым Чача (茶々) деп те аталады, Сеңгоку дәуірінің соңындағы жапондық тарихи тұлға. Ол Жапонияның билеушісі Тоётоми Хидэёшидің нағашысы және екінші әйелі болды. Ұлы және мұрагері Хидэёридің анасы ретінде, ол Тоётоми кланының Бес ақсақал кеңесі құлағаннан кейін қайта жаңғыртуында Хидэёридің қамқоршысы ретінде белсенділік танытты. Ұлымен бірге Осака қоршауында Токугава шогунатына қарсы соңғы қарсылықты жетекшілік етті. Ол Оичидің қызы және Охатсу мен Оёоның қарындасы болды. Оның екі кіші қарындасы Токугава кланымен байланысты маңызды тұлғалар болғандықтан, Оичидің үш қызы сол кездегі ең қуатты екі клан – Тоётоми мен Токугава арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты сақтауда маңызды рөл атқарды. Оның қарындасы Оёо, екінші шогун Токугава Хидэтаданың әйелі және келесі шогундардың әулетінің анасы болды, осылайша саяси атағы Омидайдокоро болды. Токугава шогунатын биіктетпек болып, Ёдо дононы Тоётомилердің өлімін жоспарлаған "жаман және ерсіз" әйел ретінде көрсету жиі болды. 1598 жылы Хидэёши қайтыс болғаннан кейін, ол кешірім сұрап, буддалық монахқа айналып, Дайкоин (大広院) деген есім алды. Ол Йоген (養源院) ғибадатханасын құрды. Өмір сүрген кезеңі үлкен күйреулер мен өзгерістерге толы болғандықтан, Ёдо доно саясат пен басқаруға қызығушылық танытты. Оның отбасының зор байлығы мен өзгеретін тағдыры Ёдо дононың өміріне де әсер етті. Зәкімді тауарлар сатушыларының сақталған жазбалары Ёдо доно мен оның қарындастары сияқты әйелдердің жоғары мәртебелі топтарындағы демеушілік пен талғамның үлгілерін көрсетеді.
Yodo dono (淀殿) or Yodogimi (淀君) (1569 – June 4, 1615), also known as Lady Chacha (茶々), was a Japanese historical figure in the late Sengoku period. She was the concubine and the second wife of Japanese ruler Toyotomi Hideyoshi. As the mother of his son and successor Hideyori, she actively acted as Hideyori's guardian in the restoration of the Toyotomi clan after the fall of the Council of Five Elders, and alongside her son, led the last anti Tokugawa shogunate resistance in the siege of Osaka. She was the daughter of Oichi and sister of Ohatsu and Oeyo. When her two younger sisters became prominent members linked to the Tokugawa clan, Oichi's three daughters were vital to maintaining a diplomatic relationship between the two most powerful clans of the time, Toyotomi and Tokugawa. Her sister, Oeyo, was the wife of the second shogun, Tokugawa Hidetada, and matriarch of the successive shoguns' lineage, thus receiving the political title Omidaidokoro. Due to the attempt to exalt the Tokugawa Shogunate, Yodo dono was frequently portrayed as a "wicked and wanton" woman who planned the Toyotomis' death. After the death of Hideyoshi in 1598, she took the tonsure, becoming a Buddhist nun and taking the name Daikōin (大広院). She was the founder of the temple Yogen in (養源院). Her time period being that of large turmoil and overhaul, Yodo dono had an interest toward both politics and administration. The great wealth and changing fortunes of her family affected Yodo dono's life as well. Surviving record books from luxury goods merchants provide insight into patterns of patronage and taste amongst the privileged class of women like Yodo dono and her sisters.
Шежіресі
Йодо доно, жастық шағында Чача (茶々) деп те аталған, Сенгоку дәуірі даймёсы Азай Нагамасаның үш қызының ең үлкені еді. Оның анасы Оичи, Ода Нобунаганың кіші қарындасы болған. Нагамаса қайтыс болғаннан кейін, Тойотоми Хидэёси Чачаның асырап алушы әкесі және қорғаушысы болды. Ол оның кәнизағы болғаннан кейін және оның мұрагері болғаннан кейін оның мәртебесі өзгерді. Окуракио но тсубоне ханым (Оно Харунаганың анасы), Аэба но тсубоне ханым (оның әжесі Кайцу дононың екінші қызы) және Оцубоне (Саваки Ёшиюкидің әйелі және Маэда Тошиэнің ағасы) Чачаның емшегі болды. Йодо дононың ортаңғы әпкесі Охатсу, Кёгоку Такацугудың әйелі және Кёгоку Тадатаканың анасы еді. 1600 жылы, бұрынғы Бес комиссардың бірі Исида Мицунари, Отани Ёшицугумен бірге, Айзуға жорыққа шыққан Токугава Иэясуға қарсы көтеріліс жоспарлап отырғаны туралы хабар тарады. Осыған жауап ретінде Йодо доно және үш комиссар – Масуда Нагамори, Нагацука Тадаси және Маэда Гэнсаку, Иэясуға хат жіберіп, дағдарысты басу үшін Киотоға сапарын асықтыруын өтінді. Кейіннен, Мори Терумото Осака қамалына Исида фракциясының (Батыс армиясы) бас қолбасшысы ретінде кіргенде және үш комиссар да осы шешімге қолдау көрсеткенде, Йодо доно Тойотоми әулетінің мүддесі үшін сақтық танытты. Ол Исида тарапы үміттене бастаған Хидэёриге бекіту ордерін беру сияқты әрекеттерге жол бермеді, сондай-ақ Хидэёриді орналастыруға да рұқсат бермеді. Ол Исида фракциясының қимылдарына көз жүгіртсе де, белсенді қатысудан бас тартты. Иэясу Йодо доно және басқалардың хаттарын Исида мен Отанидің әрекеттері бүлік екенін басқа феодалдарға сендіру үшін дәлел ретінде пайдаланды. Кейін үш комиссар Иэясуды айыптаған "Ішкі Кеңес сертіне" қол қойды, бірақ Йодо дононың бұрынғы хатын қайтару туралы құжаттың болмауы Иэясуды "Хидэёри үшін" абыройлы іс-әрекетті сақтауға мәжбүр етті. 15 қыркүйекте Секигахара шайқасында Токугава жағы (Шығыс армиясы) жеңіске жеткеннен кейін, Иэясу Оно Харунаганы Осака қамалына жіберіп, Йодо доно мен Хидэёридің Батыс армиясына қатысы жоқ екеніне сендірді. Жауап ретінде Йодо доно ризашылығын білдірді. Мори Терумото Осака қамалынан шыққаннан кейін, Иэясу қамалға кірді. Олар кездескенде, Йодо доно Иэясуға саке кесесін ұсынды, бірақ оны Хидэёриге жеткізуін талап етті. Иэясу Хидэёридің асырап алушы әкесі екенін жариялады. Йодо доно Секигахара шайқасына белсенді қатыспаса да, 2000-нан астам Тойотоми вассалдары шайқасқа қатысқандығы және Токугава мен Тойотоми арасындағы қарым-қатынас нашарлағандығы айтылады. Иэясу Секигахара үшін сыйлық ретінде Тойотоми әулетінің жерлерін үлестірді, нәтижесінде Тойотоми әулетінің бақылауы азайды. Секигахара шайқасынан кейін, ол Эдода әскери үкімет құруға кіріскен Иэясумен кездесті және Хидэёридің өзінің вассалдығын көрсетіп, астана Киото қаласына баруы туралы талабын қабылдамады. 1601 жылы Йодо дононың "депрессиясы" күшейді, ол кеуде ауыруынан, тамақтан басудан және бас ауруынан зардап шекті. Генсаку Макунаосе оған "Генсакудо Санпоякуроку" кітабында жазылғандай дәрі жазып берді.
Токугава шогунатының құрылуы
1603 жылы Токугава Иэясу император тарапынан шоғун етіп тағайындалды, ал Йодо доно Токугаваға қарсы белсенді түрде күресе бастады. Хидэёри Осака қамалын өз иелігінде ұстап тұрды және Иэясудың ұлы Токугава Хидетаданың қызы Сенхиме ханшайымға үйленді. Екі билеушіге орын болған жоқ. Осака қамалын қорғап алып, Хидэёсиден зор мүлікті мұраға алғанмен, Хидэёридің бұрынғы қызметкерлері Эдо шогунатын қолдады және Хидэёридің жағдайы нашарлады. 1605 жылдың 8 мамырында Иэясу, Кодай (Нене) арқылы жарасылым жасап, Хидэёриден Токугава әулетіне адалдығын көрсетуін, салық төлеу арқылы дәлелдеуін талап етті. Тойотоми әулетінің мәртебесін сақтауға тырысқан Йодо доно, аумақты қысқартуға қарамастан, өкініш білдірді, бірақ кездесуден бас тартты. Бірақ Иэясу өзінің алтыншы ұлы Мацудайра Тадатокиді Осакаға жіберіп, келісімге келуге тырысты. 1611 жылы Хидэёри Осакадан шығып, Нидзё сарайында Иэясумен екі сағат кездесті. Иэясу Хидэёридің мінез-құлқына таң қалды, өйткені ол "қанағаттандырмайтын" деп есептелген еді. Бұл сенімді 1599 жылдан бері Иэясу тағайындаған Хидэёридің жеке қамқоршысы Катагири Кацумото таратқан, ол мұрагерге қарсы кез келген шабуылды тоқтатуға тырысқан.
Хоко-дзи қоңырауының оқиғасы
1614 жылы Тойотоми кланы Осака сарайын қайта салды. Сонымен қатар, клан басшысы Киотодағы Хоко-дзиді қайта құруға қаржы жұмсады. Бұл храмды жөндеу жұмыстарының ішінде "Мемлекет тыныш және гүлденуі тілегі" (国家安康 kokka ankō) және "Билеуші мен қызметшілері бай және қуанышты болсын" (君臣豊楽 kunshin hōraku) деген жазулары бар үлкен қола қоңырау құю кірді. Шогунат "кокка анко" (国家安康) фразасын Иэясудың (家康) есімін құлату арқылы оған қарғыс айту деп түсіндірді, ал "куншин хораку" (君臣豊楽) фразасын "Тойотоми күші (豊臣) қайта тіріледі" деген мағынада қабылдады, бұл шогунатқа қарсы жасалған опасыздық болып есептелді. Токугава мен Тойотоми кландары арасындағы шиеленіс күшейе бастады, және бұл шиеленіс Тойотомидің Осакада ронин мен шогунаттың жауларын жинағанда одан да артты. Иэясу 1605 жылы Шогун тағын ұлына өткізгенімен, әлі де маңызды ықпалға ие болды. Хоко-дзи храмының қоңырау оқиғасынан кейін, Йододоно Окуракио ханымды, Аэба ханымды және Катагири Кацумотоны Токугава Иэясумен кездесу үшін Сунпуға жіберді. Осы кездесуде Иэясу Тойотоми әулеті ішінде жік тудыруды жоспарлады. Бір жағынан, Иэясу Окуракио ханымға кеңдік көрсетіп, жомарт ұсыныс жасады. Екінші жағынан, Тойотоми отбасын сақтап қалу үшін Иэясудан көмек сұраған, орталық көзқарасты ұстанатын Катагири Кацумотоға қатаң талаптар қойды.
Катагири Кацумотоның биліктен құлдырауы
Катагири Кацумото жағдайды татуластыруға тырысқанына қарамастан, Иэясу Йодо-доно мен Хидэёриге қарсы соғыс ашуға ыңғайлы жағдайды пайдаланды. Осы жылдың қыркүйек айында Хидэёридің шақыруымен Осакаға көптеген рониндер жиналғаны туралы хабар Едоға жеткенде жағдай нашарлады. Кацумото Дононы Едоға кепіл ретінде жіберуді ұсынды, осылайша қақтығыстан аулақ болуға тырысты; ол тікелей бас тартты, немесе ақырында келісті, бірақ Хидэёри оның ұсынысын қабылдамады. Кацумотоның Тойотоми әулетін сатқындануға тырысып бағатынан күдіктенген Йодо-доно оны, Ода Уракусайды және Осака сарайындағы сатқындыққа айыпталған басқа да бірнеше қызметшілерді қуды. Қуылғаннан кейін олар Токугава әулетінің қызметіне өтіп, шогунатпен келісімге келудің барлық мүмкіндігі жойылды. Осының нәтижесінде Осака қоршауы басталды.
Осака қоршауы
Хидэёси қайтыс болғаннан кейін Хидэёриден билікті тартып алған Токугава Иэясу, Хидэёриді Жапонияны біріктіру жолындағы кедергі деп қарады. 1614 жылы Иэясу Осака қамалын қоршауға алды. Йодо доно ұлымен бірге қаланы қорғады және қоршауға белсенді қатысты. Токугава әскері оның бөлмесін бомбалап, екі қызметшісін өлтірген кезде, Йодо доно қару-жарақталған әйелдер тобымен сарайдан шықты. Кейін ол жауынгерлерге бейбіт келісімге келуді бұйырды. Ол Хонда Масадзуми мен Охатсу (Йодо дононың кіші қарындасы) ілесінде келген Ача ханыммен кездесті; екі тарап та бейбіт келісімді қабылдады. Бірақ 1615 жылы Иэясу келісімді бұзып, Осака қамалына қайта шабуыл жасады. Содан кейін Йодо доно мен ұлы Хидэёри Осака қамалының өртінен өздерін-өзі өлтірді, осылайша Тойотоми әулетінің тарихы аяқталды. Оның соңғы сәттері туралы куәгерлердің айғақтары немесе жазбалары жоқ, оның денесі де табылмады. Бұл Тойотоми әулеті құлағаннан кейін оған не болғаны туралы көптеген аңыз бен теорияларға әкелді. Кейбір аңыздарда Йодо доно мен Хидэёри қашып құтылып, аман қалғандығы айтылады. Олардың қашу жолдары туралы әртүрлі болжамдар бар, кейбіреулер олардың Сацума провинциясындағы Шимазу әулетінен пана тапқандарын алға тартады, ал басқалары олардың Уэно провинциясындағы Уцуномияға дейін қашқан болуы мүмкін екенін айтады.
Мәдени сілтемелер
Йоддо доноға негізделген ойдан шығарылған кейіпкер Джеймс Клавэллдің "Шогун" романында кездеседі. Бұл жасалма кейіпкер – Очиба ханым, ол Торанаганы (Токугава Иэясу) ұнатпайды, себебі ол оның ұлының Тайко (Тойотоми Хидеёси) баласы емес деген күдікке ілінген. Дегенмен, ол Тайконың жесірі Йодокоға (Нене) құрметпен қарап, оған сенім артады. Йодоко оны және Торанаганы Жапония біртұтас болып қалуы үшін үйленуге көндіреді, ал мұрагер Яэмон (Тойотоми Хидейори) есейген кезде, елді қауіпсіз түрде басқаруға мүмкіндік алады. Джеймс Клавэллдің кейінгі романдарында, тарихта болғандай, Торанага Очиба мен Яэмонды олардың сарайында қоршап алып, оларды өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етеді. 2011 жылғы "Го: Химе тачи но Сенгоку" Тайга драмасында Ча-ча рөлін жапон актрисасы Ри Миядзава сомдады. Настольные ойындарда ол Эмилиано Скиарраның "Самурай семсері" карталық ойынының "Күннің көтерілуі" қосымшасындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленеді.