Тордың шоқжұлдызындағы 1054 жылғы жарылыс жұлдызы және Шаңқамыс тұмандығы

Кіріспе

Бикеш шоқжұлдызындағы супернова, 1054-1056 жылдар аралығында көрінетін SN 1054 – 1054 жылы алғаш байқалып, содан кейін бірнеше жыл көрінген супернова. Бұл құбылыс замандас қытай астрономиясында тіркелген, сондай-ақ кейінгі (13 ғасыр) жапон құжатында және ислам әлемінің құжатында сілтемелер табылды. Бұған қоса, 15 ғасырдағы еуропалық дереккөздерден ұсынылған бірнеше сілтемелер бар, ал АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Пенаско-Бланко орнынан табылған ежелгі Puebloan мәдениетіне тән пиктограмма да бар. АҚШ-тың орталық-батысындағы Кахокиядағы пирамидалар аспанда супернованың пайда болуына жауап ретінде салынған болуы мүмкін. SN 1054 суперновасының жарылысынан қалған қалдықтар – Жаратушы тұмандығы деп аталады. Ол аспанда Зета Таури (ζ Таури) жұлдызының жанында орналасқан. Жарылған жұлдыздың ядросы пульсарға айналды, ол Жаратушы пульсары (немесе PSR B0531+21) деп аталады. Бұл тұмандық және оның ішіндегі пульсар Күн жүйесінен тыс зерттелген ең маңызды астрономиялық нысандардың бірі. Бұл – жарылыс мерзімі анық белгілі галактикалық суперновалардың санатындағы сирек нысан. Екі нысан да өз санаттарындағы ең жарқындары. Осы себептерге және қазіргі замандағы маңызды рөліне байланысты SN 1054 астрономия тарихындағы ең танымал суперновалардың бірі. Жарқырақтығының арқасында Жаратушы тұмандығын әуесқой астрономдар оңай бақылай алады, ал кәсіби астрономдар оның шынайы табиғатын анықтамас бұрын оны каталогқа енгізген. Француз астрономы Шарль Мессье 1758 жылы Галлей кометасының қайта оралуын бақылағанда, оны тұмандықпен шатастырды, себебі оның бар екенін білмеді. Осы қателіктен сақтану үшін ол комета емес тұманды нысандардың каталогын – Мессье каталогын жасады. Бұл тұмандық Мессье каталогындағы бірінші нысан, яғни M1 ретінде тіркелген.

Супернованы анықтау

Жүгіртке тұмандығы 1921 және 1942 жылдар аралығында SN 1054 суперновасының қалдығы ретінде анықталды, бастапқыда болжамды түрде (1920-шы жылдар), 1939 жылы қандай да бір ықтималдықпен, ал 1942 жылы Ян Оорт бұл туралы күмәнсіз дәлелдер келтірді. 1921 жылы Карл Отто Лэмпланд Жүгіртке тұмандығының құрылымындағы өзгерістерді байқағанын алғашқы болып хабарлады. Бұл хабарлама аспандағы тұмандықтардың табиғаты толығымен белгісіз болған кезде жасалды. Олардың табиғаты, мөлшері және қашықтығы талқылау тақырыбы болды. Мұндай нысандардағы өзгерістерді бақылау астрономдарға олардың кеңістіктегі кеңеюінің "кішкентай" немесе "үлкен" екенін анықтауға мүмкіндік береді, яғни біздің Галактикамыз сияқты өте кең нысанның айқын ауытқуларын бірнеше жылдың ішінде байқау мүмкін емес, ал нысанның мөлшері бірнеше жарық жылынан аспаса, мұндай айқын өзгерістер болуы мүмкін. Лэмплендтің бұл тұжырымын бірнеше аптадан кейін Маунт-Уилсон обсерваториясының астрономы Джон Чарльз Дункан растады. Ол 1909 жылдан бері өзгермеген жабдықтар мен эмульсиялармен алынған фотоматериалдарды пайдаланды, нәтижесінде ескі суреттермен салыстыру оңай болды және бұлттың жалпы кеңеюіне назар аударды. Нүктелер орталықтан алыстады және орталықтан алшақтаған сайын жылдамдығы артты. 1921 жылы Кнут Лундмарк батыста белгілі қытай жылнамаларында айтылған "қонақ жұлдыздары" туралы деректерді жинады. Ол бұл деректерді ескі еңбектерге негіздеп, Жан Батист Биот 19 ғасырдың ортасында астрономиялық тұрғыдан зерттеген Венсиан Тонгкао сияқты әртүрлі көздерді талдады. Лундмарк 60 күдікті жаңа жұлдыздың тізімін жасады, ол сол кезде жұлдыз жарылысы үшін қолданылатын жалпы термин болды, бірақ қазір екі түрлі құбылыс – жаңа жұлдыз және супернова ретінде түсініледі. Бұл тізімге 1843 жылы Биоттар айтқан 1054 жылғы жаңа жұлдыз да кірді. Ол бұл қонақ жұлдыздың орналасқан жерін беттің төменгі жағындағы жазбада "NGC 1952-ге жақын" деп көрсетті, бұл Жүгіртке тұмандығының бір атауы, бірақ олардың арасында тікелей байланыс жасалмады. 1928 жылы Эдвин Хаббл Жүгіртке тұмандығының көлемі ұлғайып бара жатқанын байқады және бұл оның жұлдыз жарылысының қалдығы екенін атап өтті. Ол оның көлемінің өзгеру жылдамдығы жарылыс шамамен тоғыз ғасыр бұрын болғанын (Жерде байқалғандай) көрсетті, бұл жарылыс күні Лундмарк жинағының кезеңіне сәйкес келеді. Сондай-ақ, ол Бикеш шоқжұлдызындағы (бұлттың орналасқан жері) аймақта 1054 жылғы жаңа жұлдыз ғана мүмкін екенін атап өтті, оның жасы екінші мыңжылдықтың басына жататын жарылысқа сәйкес келеді деп есептелді. Сондықтан Хаббл бұл бұлттың қытай астрономдары байқаған жарылыстың қалдығы екенін дұрыс тұжырымдады. Хабблдің бұл пікірі сол кезде жарылыстың физикалық себептері белгісіз болғандықтан көпке танылмады. Он бір жылдан кейін Вальтер Бааде мен Фриц Цвикки суперновалардың өте жарық құбылыс екенін көрсеткенде және Цвикки олардың табиғатын ұсынғанда Николас Майалл бұлттың кеңею жылдамдығына негізделген (спектроскопия арқылы өлшенген), 1054 жылғы жұлдыздың супернова екенін ұсынды, бұл астрономдарға оның физикалық мөлшері мен қашықтығын анықтауға мүмкіндік берді, ол оны 5000 жарық жылы деп бағалады. Бұл кеңею жылдамдықтары көрініс сызығы бойымен және оған перпендикуляр бағытта бірдей деп есептелді. 1934 жылы ашылған алғашқы құжаттардағы жұлдыздың жарықтығына сілтеме жасап, ол оның жаңа жұлдыз емес, супернова екенін анықтады. Бұл тұжырымды кейіннен жетілдіріп, 1942 жылы Майалл мен Ян Оортты қонақ жұлдызға қатысты тарихи есептерді мұқият зерттеуге итермеледі (төменде қараңыз). Бұл жаңа есептер, жалпы алғанда және өзара сәйкес келеді, 1939 жылғы Майалл мен Оорттың алғашқы тұжырымдарын растады және 1054 жылғы қонақ жұлдызды анықтау күмәнсіз болып табылады. Басқа тарихи суперновалардың көпшілігі осылай нақты расталмаған: бірінші мыңжылдықтағы суперновалар (SN 185, SN 386 және SN 393) әрқайсысы бір ғана құжат негізінде анықталды, сондықтан оларды растау мүмкін емес; 1054 жылғы SN 1181 суперновасынан кейін болған тарихи суперноваға қатысты ұсынылған қалдыққа (3C58) және 1000 жылдан кем ғасырлық нысанға қатысты заңды күмән бар. Телескоп ойлап табылғанға дейін жазылған басқа тарихи суперновалар (SN 1006, SN 1572 және SN 1604) белгілі бір дәрежеде анықталды. Телескоп дәуіріндегі суперновалар, әрине, олардың қалдықтарымен толық сенімділікпен байланысты, бірақ Галактикамызда мұндай қалдықтардың бірі де белгілі емес.

The Crab Nebula was identified as the supernova remnant of SN 1054 between 1921 and 1942, at first speculatively (1920s), with some plausibility by 1939, and beyond reasonable doubt by Jan Oort in 1942. In 1921, Carl Otto Lampland was the first to announce that he had seen changes in the structure of the Crab Nebula. This announcement occurred at a time when the nature of the nebulae in the sky was completely unknown. Their nature, size and distance were subject to debate. Observing changes in such objects allows astronomers to determine whether their spatial extension is "small" or "large", in the sense that notable fluctuations to an object as vast as our Milky Way cannot be seen over a small time period, such as a few years, whereas such substantial changes are possible if the size of the object does not exceed a diameter of a few light years. Lampland's comments were confirmed some weeks later by John Charles Duncan, an astronomer at the Mount Wilson Observatory. He benefited from photographic material obtained with equipment and emulsions that had not changed since 1909; as a result the comparison with older snapshots was easy and emphasized a general expansion of the cloud. The points were moving away from the centre, and did so faster as they got further from it. Also in 1921, Knut Lundmark compiled the data for the "guest stars" mentioned in the Chinese chronicles known in the West. He based this on older works, having analysed various sources such as the Wenxian Tongkao, studied for the first time from an astronomical perspective by Jean Baptiste Biot in the middle of the 19th century. Lundmark gives a list of 60 suspected novae, then the generic term for a stellar explosion, in fact covering what is now understood as two distinct phenomena, novae and supernovae. The nova of 1054, already mentioned by the Biots in 1843, is part of the list. It stipulates the location of this guest star in a note at the bottom of the page as being "close to NGC 1952", one of the names for the Crab Nebula, but it does not seem to create an explicit link between them. In 1928, Edwin Hubble was the first to note that the changing aspect of the Crab Nebula, which was growing bigger in size, suggests that it is the remains of a stellar explosion. He realised that the apparent speed of change in its size signifies that the explosion which it comes from occurred only nine centuries ago (as observed on Earth), which puts the date of the explosion in the period covered by Lundmark's compilation. He also noted that the only possible nova in the region of the Taurus constellation (where the cloud is located) is that of 1054, whose age is estimated to correspond to an explosion dating from the start of the second millennium. Hubble therefore deduced, correctly, that this cloud was the remains of the explosion which was observed by Chinese astronomers. Hubble's comment remained relatively unknown as the physical phenomenon of the explosion was not known at the time. Eleven years later, when the fact that supernovae are very bright phenomena was highlighted by Walter Baade and Fritz Zwicky and when their nature was suggested by Zwicky, Nicholas Mayall proposed that the star of 1054 was actually a supernova, based on the speed of expansion of the cloud, measured by spectroscopy, which allows astronomers to determine its physical size and distance, which he estimated at 5000 light years. This was under the assumption that the velocities of expansion along the line of sight and perpendicularly to it were identical. Based on the reference to the brightness of the star which featured in the first documents discovered in 1934, he deduced that it was a supernova rather than a nova. This deduction was subsequently refined, which pushed Mayall and Jan Oort in 1942 to analyse historic accounts relating to the guest star more closely (see below). These new accounts, globally and mutually concordant, confirm the initial conclusions by Mayall and Oort in 1939 and the identification of the guest star of 1054 is established beyond all reasonable doubt. Most other historical supernovas are not confirmed so conclusively: supernovas of the first millennium (SN 185, SN 386 and SN 393) are established on the basis of a single document each, and so they cannot be confirmed; in relation to the supposed historical supernova which followed the one in 1054, SN 1181, there are legitimate doubts concerning the proposed remnant (3C58) and an object of less than 1000 years of age. Other historical supernovae of which there are written accounts which precede the invention of the telescope (SN 1006, SN 1572 and SN 1604) are however established with certitude. Telescope era supernovae are of course associated with full certitude with their remnant, when one is observed, but none is known within the Milky Way.

Тарихи деректер

SN 1054 – Сүтті Жолдағы жарылысын сипаттаған жазбаша куәліктері сақталған сегіз супернованың бірі. XIX ғасырда астрономдар тарихи жазбаларға қызығушылық таныта бастады. Олар осы жазбаларды жаңа жұлдыздар, кометалар және кейіннен суперновалар туралы зерттеулерінің бір бөлігі ретінде жинап, қарастырды. Қытайдан жазбаларды жүйелі түрде жинауға алғашқы тырысқан батыстықтар – Биот әкесі мен ұлы болды. 1843 жылы синолог Эдуард Биот, әкесі, астроном және физик Жан Батист Биот үшін 348 томдық қытай энциклопедиясы «Вэньсянь Тункао»-дың астрономиялық трактатынан үзінділерді аударды. Шамамен 80 жыл өткен соң, 1921 жылы Кнут Лундмарк көптеген дереккөздерге негізделген ұқсас жұмыс жасады. 1942 жылы Ян Оорт, қытайлықтар сипаттаған Қабықша Тұмандығының 1054 жылғы «қонақ жұлдызы» екеніне көз жеткізді және синолог Дж. Дж. Л. Дүйвендактан осы оқиғаның байқалуына қатысты жаңа деректерді жинауға көмектесуін сұрады.

Қытай астрономиясы

Аспанда уақытша пайда болған жұлдыз тәрізді нысандарды қытай астрономдары жалпы "қонақ жұлдыз" (kè xīng 客星) деп атаған. 1054 жылғы қонақ жұлдыз Сун династиясының императоры Ренцзонг (960–1279) тұсында пайда болды. Бұл жыл қытайлық құжаттарда "Жихе дәуірінің бірінші жылы" деп тіркелген. Жихе – император Ренцзонгтың тұсында қолданылған дәуір атауы, ол 1054–1056 жылдарға сәйкес келеді, сондықтан Жихе дәуірінің бірінші жылы 1054 жылға сәйкес келеді. Қытайлық жазбалардың кейбіреулері жақсы сақталған және егжей-тегжейлі. Ең көне және егжей-тегжейлі мәліметтер Сун Хуяо мен Сун Шиде келтірілген, бұл тарихи-тарихтық еңбектер, олардың қазіргі мәтіні оқиғадан кейін бірнеше онжылдық ішінде редакцияланған болуы мүмкін. Сондай-ақ, 13 ғасырда редакцияланған кейбір кешірек жазбалар да бар, олар ескірек жазбалардан тәуелсіз болмауы мүмкін. Үш жазба бір-бірімен байланысты сияқты, себебі олар қонақ жұлдыз бен Зета Таури арасындағы бұрыштық қашықтықты "бірнеше дюймдей" деп сипаттайды, бірақ жұлдыздың пайда болған күні туралы келіспейді. Ескі екі жазбада jichou 己丑 күні, ал үшіншісінде, Xu Zizhi Tongjian Changbian, yichou 乙丑 күні көрсетілген. Бұл терминдер қытайдың алты жылдық циклына қатысты, циклдің 26 және 2 нөмірлеріне сәйкес келеді, бұл аталған контексте тиісінше 4 шілде және 10 маусымға сәйкес келеді. Үшінші дереккөздің редакциясы едәуір кешірек (1280) болғандықтан және екі таңба ұқсас болғандықтан, бұл оңай транскрипция қатесі ретінде түсіндіріледі, нақты тарихи күн – 4 шілде. Қонақ жұлдыздың орналасқан жерін "Тяньгуаньның оңтүстік-шығысында, бірнеше дюймдей" деп сипаттау қазіргі астрономдарды қызықтырды, себебі Жаратушы тұмандығы оңтүстік-шығыста емес, Зета Тауридің солтүстік-батысында орналасқан. Көріну ұзақтығы Song Shi кітабының 12-тарауында және сәл нашаррақ, Song Huiyao кітабында нақты айтылған. Соңғы рет 1056 жылдың 6 сәуірінде, жалпы 642 күндік көріну кезеңінен кейін байқалды. Бұл ұзақтықты Song Shi растайды. Алайда, Song Huiyao қонақ жұлдыздың бар болғаны 23 күн көрінгенін айтады, бірақ бұл күндізгі көріну туралы айтқаннан кейін. Бұл 23 күндік мерзім, әдетте, күндізгі көрінуге ғана қатысты, ол, әрине, әлдеқайда қысқа болды.

Star like objects that appeared temporarily in the sky were generically called "guest stars" (kè xīng 客星) by Chinese astronomers. The guest star of 1054 occurred during the reign of the Emperor Renzong of the Song dynasty (960–1279). The relevant year is recorded in Chinese documents as "the first year of the Zhihe era". Zhihe was an era name used during the reign of Emperor Renzong, and corresponds to the years 1054–1056, so the first year of the Zhihe era corresponds to the year 1054. Some of the Chinese accounts are well preserved and detailed. The oldest and most detailed accounts are from Song Huiyao and Song Shi, historiographical works of which the extant text was redacted perhaps within a few decades of the event. There are also some later records, redacted in the 13th century, which are not necessarily independent of the older ones. Three accounts are apparently related because they describe the angular distance from the guest star to Zeta Tauri as "perhaps several inches away", but they are in apparent disagreement about the date of appearance of the star. The older two mention the day jichou 己丑, but the third, the Xu Zizhi Tongjian Changbian, the day yichou 乙丑. These terms refer to the Chinese sexagenary cycle, corresponding to numbers 26 and 2 of the cycle, which corresponds, in the context where they are cited, respectively, to 4 July and 10 June. As the redaction of the third source is of considerably later date (1280) and the two characters are similar, this is easily explained as a transcription error, the historical date being jichou 己丑, 4 July. The description of the guest star's location as "to the south east of Tianguan, perhaps several inches away" has perplexed modern astronomers, because the Crab Nebula is not situated in the south east, but to the north west of Zeta Tauri. The duration of visibility is explicitly mentioned in chapter 12 of Song Shi, and slightly less accurately, in the Song Huiyao. The last sighting was on 6 April 1056, after a total period of visibility of 642 days. This duration is supported by the Song Shi. The Song Huiyao by contrast mentions a visibility of the guest star of only 23 days, but this is after mentioning visibility during daylight. This period of 23 days applies in all likelihood solely to visibility during the day, which naturally was much shorter.

Тянгуаньның жеке басы

Қытай астрономиясының астеризмдері (немесе "жұлдыздық шоқшалары") б.з.б. II ғасыр шамасында тізімделген. Аспандағы ең жарқын жұлдыздардан құралған астеризмдер "Ши Ши" атты еңбекте жинақталған, оған Тяньгуань да кіреді. Тяньгуаньды анықтау салыстырмалы түрде оңай, себебі ол Бес арба астеризмінің табанында орналасқандығы көрсетілген, ал Қытай аспанының карталарындағы бейнелеуі оның мәніне күмән келтірмейді: ол Аурига шоқжұлдызының жарқын жұлдыздарын қамтитын ірі бесбұрыштан тұрады. Тяньгуань, сонымен қатар, Үш жұлдыз астеризмінің солтүстігінде бейнеленген, оның құрамы жақсы белгілі, және Орион шоқжұлдызының жарқын жұлдыздарына сәйкес келеді. Осыған байланысты, Тяньгуаньдың болу мүмкіндігі ζ Таури жұлдызының жақын аймағымен шектеледі, ол "Бес арба" мен "Үш жұлдыз" арасында орналасқан. Бұл жұлдыз орташа жарықтыққа ие (көрінетін шамасы 3,3) және аспанның осы бөлігіндегі осы деңгейдегі жалғыз жұлдыз болып табылады (ζ Тауридің 7 градусы ішінде 4,5 көрінетін шамасынан жарық жұлдыз жоқ), сондықтан "Ши Ши" астеризмдеріне енуі мүмкін жалғыз нұсқагер. Осы элементтердің барлығы, сондай-ақ басқа да факторлар Тяньгуаньдың ζ Таури жұлдызына сәйкес келетіндігін нақты растауға мүмкіндік береді.

Тянгуанға қатысты орны

Қытайлық үш құжат қонақ жұлдыздың Тяньгуанның оңтүстік-шығысында "бәлкім, бірнеше дюйм" жерде орналасқанын көрсетеді. Сонг Ши мен Сонг Хуяо оның ζ Таури жұлдызына сәйкес келетін жұлдыздар шоғырына "қорғаушылық қызмет атқарғанын" айтады. "Оңтүстік-шығыс" бағыты қарапайым астрономиялық мағынаға ие, аспан сферасы Жер шары сияқты солтүстік және оңтүстік аспан полюстеріне ие, сондықтан "оңтүстік-шығыс" бағыты анықтамалық нысанға (бұл жағдайда ζ Таури жұлдызы) қатысты "төменгі сол жақ" орналасуға сәйкес келеді, егер ол оңтүстікте көрінсе. Алайда, бұл "оңтүстік-шығыс" бағыты осы оқиғаға байланысты қазіргі астрономдарды ұзақ уақыттан бері алаңдатып келеді: қонақ жұлдызға сәйкес келетін супернованың логикалық қалдығы – Жылан жұлдызды шаршысы, бірақ ол ζ Тауридің оңтүстік-шығысында емес, керісінше, солтүстік-батысында орналасқан. "Бәлкім, бірнеше дюйм" (ке шу кун латын транслитерациясында) термині қытайлық астрономиялық құжаттарда сирек кездеседі. Бірінші термин, ке, "шамамен" немесе "бәлкім" деп аударылады, соңғысы қазіргі уақытта артықшылыққа ие. Екінші термин, шу, "бірнеше" дегенді білдіреді, дәлірек айтқанда, 3 пен 9 арасындағы кез келген санды (шектері қоса алғанда). Соңында, кун бұрыштарды өлшеу бірлігіне ұқсас, ол "дюйм" деп аударылады. Ол үш бұрыштық бірліктер тобының бөлігі болып табылады: чжан (сондықтан да чан), чи ("қадам") және кун ("дюйм"). Әртүрлі астрономиялық құжаттарда ешқандай едәуір талқылаусыз бір чжанның он чиге, ал бір чидің он кунга тең екендігі көрсетілген. Бұрыштық бірліктер жұлдыздардың координаттарын анықтау үшін қолданылмайды, олар күннің бір күндік орташа бұрыштық қашықтығына сәйкес келетін бұрыштық бірлік болып табылады, бұл шамамен 360/365,25 градусқа тең, яғни шамамен бір градусқа жуық. Әртүрлі бұрыштық бірліктерді қолдану таңқаларлық болуы мүмкін, бірақ ол қазіргі заманғы астрономиядағы жағдайға ұқсас, онда екі нүкте арасындағы бұрыштық қашықтықты өлшеу үшін қолданылатын бұрыштық бірлік, әрине, еңістік үшін (градус) бірдей, бірақ тура көтерілу үшін басқа (ол бұрыштық сағаттармен көрсетіледі; бір бұрыштық сағат дәл 15 градусқа тең). Қытай астрономиясында тура көтерілу мен еңістік бірдей бірліктерді қолданады, ол басқа бұрыштық қашықтықтар үшін қолданылмайды. Қытай әлемінде әртүрлі бірліктерді қолданудың себебі толыққанды белгісіз.

Three Chinese documents indicate that the guest star was located "perhaps a few inches" South East of Tianguan. Song Shi and Song Huiyao stipulate that it "was standing guard" for the asterism, corresponding to the star ζ Tauri. The "South East" orientation has a simple astronomical meaning, the celestial sphere having, like the Earth's globe, both north and south celestial poles, the "South East" direction thus corresponding to a "bottom left" location in relation to the reference object (in this case, the star ζ Tauri) when it appears at the South. However, this "South East" direction has long left modern astronomers perplexed in the context of this event: the logical remnant of the supernova corresponding to the guest star is the Crab Nebula, but it is not situated to the southeast of ζ Tauri, rather in the opposite direction, to the northwest. The term "perhaps a few inches" (ke shu cun in the Latin transliteration) is relatively uncommon in Chinese astronomical documents. The first term, ke, is translated as "approximately" or "perhaps", the latter being currently preferred. The second term, shu, means "several", and more specifically any number between 3 and 9 (limits included). Finally, cun resembles a unit of measurement for angles translated by the term "inch". It is part of a group of three angular units, zhang (also written chang), chi ("foot") and cun ("inch"). Different astronomical documents indicate without much possible discussion that a zhang corresponds to ten chi, and that one chi corresponds to ten cun. The angular units are not the ones used to determine stars' coordinates, which are given in terms of du, an angular unit corresponding to the average angular distance travelled by the sun per day, which corresponds to around 360/365.25 degrees, in other words almost one degree. The use of different angular units can be surprising, but it is similar to the current situation in modern astronomy, where the angular unit used to measure angular distances between two points is certainly the same as for declination (the degree), but is different for right ascension (which is expressed in angular hours; an angular hour corresponds to exactly 15 degrees). In Chinese astronomy, right ascension and declination have the same unit, which is not the one used for other angular distances. The reason for this choice to use different units in the Chinese world is not well known.

Бірліктердің мәні

Алайда, бұл жаңа бірліктердің (жан, чи және кун) нақты мәні ешқашан айқындалмаған, бірақ оларды қолданылған контекстінен анықтауға болады. Мысалы, 837 жылы Галлей кометасының керемет көрінуі кометаның құйрығы 8 жанға тең болғанын көрсетеді. Комета өтетін кездегі бұрыштық өлшемін білу мүмкін болмаса да, 8 жан ең көп дегенде 180 градусқа сәйкес келеді (аспан сферасындағы максималды көрінетін бұрыш), яғни бір жан 20 градустан аспайды, демек бір кун 0,2 градустан аспайды. 1972 жылдан бастап, түрлі жағдайлардағы қосылулар кезінде екі жұлдыз арасындағы ең аз аралықты чи немесе кунмен көрсетуге байланысты деректер негізінде дәлдеу жүргізілді. Нәтижелер бір кунның 0,1 мен 0,2 градус аралығында, ал бір чидің 0,44 пен 2,8 градус аралығында екенін көрсетеді, бұл бір кунға жасалған бағалаулармен сәйкес келеді. Қателіктерді ескеретін болсақ, бір чи шамамен бір градусқа (немесе бір ду) тең, ал бір кун бір градустың оннан бір бөлігіне жуық деп қабылданады. Сондықтан, "бірнеше дюйм" деген сөз бір градусқа тең немесе одан да аз бұрыштық қашықтықты білдіреді.

Сипаттамамен проблемалар

Егер барлық қолжетімді деректер 1054 жылғы жұлдыздың супернова болғанын және жұлдыздың көрінген жеріне жақын жерде, шамамен 1000 жылдық объектіге тән барлық қасиеттері бар супернованың қалдығы бар екенін көрсетсе, маңызды мәселе туындайды: жаңа жұлдыз Тяньгуаньдың оңтүстік-шығысында сипатталған, ал Жаратушы тұмандығы – солтүстік-шығысында. Бұл мәселе 1940 жылдардан бері белгілі және көптен бері шешілмей келе жатыр. Мысалы, 1972 жылы Хо Пэн Йок және оның әріптестері Жаратушы тұмандығының 1054 жылғы жарылыстың нәтижесі емес екенін, ал нақты қалдығының оңтүстік-шығыста орналасқанын, бірнеше қытай деректерінде көрсетілгендей, ұсынды. Олар үшін бұрыштық бірлік цун 1 немесе 2 градусқа тең болатын бұрыш ретінде қарастырылды, демек қалдықтан ζ Тауриға дейінгі қашықтық айтарлықтай болды. Бұл теория кейбір кометалардың үлкен бұрыштық мөлшерін ескермегенімен қатар, алыс орналасқан жұлдызға қарағанда жақын жұлдыздар тобын пайдалануға болатын жағдайда, қонақ жұлдыз бен жұлдыз арасындағы қашықтықты өлшеудің мәні қандай деген сұрақ туындайды. Олардың даулы мақаласында (төмендегі «Еуропалық байқаулар» бөлімін қараңыз) Коллинз және оның әріптестері басқа ұсыныс жасайды: 4 шілде күні таңертең ζ Таури жұлдызы жеткілікті жарық емес және көкжиекте тым төмен болды. Егер оған жақын орналасқан қонақ жұлдыз көрінсе, оның жарықтығы Венераға шамалас болғандықтан ғана көрінген болуы мүмкін. Алайда, көкжиекте, мүмкін, көрінетін, одан да жарық және жоғарырақ орналасқан тағы бір жұлдыз болды: Бета Таури (β Таури). Бұл жұлдыз ζ Тауридің солтүстік-батысында шамамен 8 градусқа қашықтықта орналасқан. Жаратушы тұмандығы β Тауридің оңтүстік-шығысында орналасқан. Коллинз және авторлар соның салдарынан, жұлдыз ашылған кезде β Тауридің оңтүстік-шығысында көрінгенін, ал күндер өтіп, көріну жағдайы жақсарғанда астрономдар оның ζ Тауриге әлдеқайда жақын екенін анықтады, бірақ алғашқы жұлдыз үшін қолданылған «оңтүстік-шығыс» бағыты қате сақталды деп санайды. Бұл мәселенің шешімін 1995 жылы А. Брин мен Д. Маккарти ұсынды (дәлелсіз), ал Д. А. Грин мен Ф. Р. Стивенсон (2003) нақты дәлелдермен көрсетті. «Қорғаныста тұру» термині екі жұлдыздың жақындығын ғана емес, сонымен қатар жалпы бағытты білдіреді: бекітілген жұлдыз үшін «қорғаныста тұрған» қонақ жұлдыз жүйелі түрде оның астында орналасқан. Бұл теорияны қолдау үшін Грин мен Стивенсон «Сун Ши» кітабындағы басқа жазбаларды зерттеді, онда да «қорғаныста тұру» туралы айтылған. Олар анықталған жұлдыздар мен планеталар арасындағы қосылуларға қатысты жазбаларды таңдады, олардың траекториясын көрсетілген күндері қиындықсыз және жоғары дәлдікпен есептеуге болады. Талданған 18 қосылудың ішінде, 1172 жылдан (5 желтоқсандағы Юпитер-Регулус қосылуы) 1245 жылға дейін (17 мамырдағы Сатурн-Гамма Виржинис қосылуы) 15 жағдайда планета солтүстікке қарай (төменгі деклинация мағынасында) болды, ал қалған үш жағдайда ол жұлдыздың оңтүстік төрт бөлігінде болған жоқ. Сонымен қатар, Стивенсон мен Кларк (1977) планеталық қосылуда бағыттың инверсиясын атап көрсетті: 1253 жылдың 13 қыркүйегінде «Корёса» астрономиялық есебінде Марс жиырма сегіз сарай белгісінің оңтүстік-шығысындағы «Призрак» (Дельта Рака) жұлдызын жасырғаны көрсетілген, бірақ шындығында ол астеризмнің (Эта Рака) солтүстік-батысынан жақындады.

If all the available elements strongly suggest that the star of 1054 was a supernova, and that in the area next to where the star was seen, there is a remnant of a supernova which has all of the characteristics expected of an object that is around 1000 years old, a major problem arises: the new star is described as being to the South East of Tianguan, while the Crab Nebula is to the North East. This problem has been known since the 1940s and has long been unsolved. In 1972 for example, Ho Peng Yoke and his colleagues suggested that the Crab Nebula was not the product of the explosion of 1054, but that the true remnant was to the South East, as indicated in several Chinese sources. For this, they envisaged that the angular unit cun corresponds to a considerable angle of 1 or 2 degrees, meaning that the distance from the remnant to ζ Tauri was therefore considerable. Aside from the fact that this theory does not account for the large angular sizes of certain comets, expressed in zhang, it comes up against the fact that there it does not make sense to measure the gap between a guest star and a star located so far away from it, when there are closer asterisms that could be used. In their controversial article (see European sightings, below) Collins and his colleagues make another suggestion: on the morning of 4 July, the star ζ Tauri was not bright enough and too low on the horizon to be visible. If the guest star, which was located close to it, was visible, it is only because its brightness was comparable to Venus. However, there was another star, brighter and higher on the horizon, which was possibly visible, for reference: Beta Tauri (β Tauri). This star is located at around 8 degrees north north west of ζ Tauri. The Crab Nebula is south south east of β Tauri. Collins et al. suggest therefore that at the time of its discovery, the star was seen to the south east of β Tauri, and that as the days passed and visibility improved, astronomers were able to see that it was in fact a lot closer to ζ Tauri, but that the direction "south east" used for the first star was kept in error. The solution to this problem was suggested (without proof) by A. Breen and D. McCarthy in 1995 and proved very convincingly by D. A. Green et F. R. Stephenson (2003). The term "stand on guard" obviously signifies a proximity between the two stars, but also means a general orientation: a guest star "standing on guard" for a fixed star is systematically located below it. In order to support this theory, Green and Stephenson investigated other entries in Song Shi, which also includes reference to "standing on guard". They selected entries relating to conjunctions betweens the stars identified and planets, of which the trajectory can be calculated without difficulty and with great precision on the indicated dates. Of the 18 conjunctions analysed, spreading from 1172 (the Jupiter–Regulus conjunction on 5 December) to 1245 (the Saturn–Gamma Virginis conjunction on 17 May), the planet was more to the north (in the sense of a lower declination) in 15 cases, and in the three remaining cases, it was never in the south quadrant of the star. In addition, Stephenson and Clark (1977) had already highlighted such an inversion of direction in a planetary conjunction: on 13 September 1253, an entry in the astronomical report Koryo sa indicated that Mars had hidden the star to the south east of the twenty eight mansions sign Ghost (Delta Cancri), while in reality, it approached the star north west of the asterism (Eta Cancri).

Ибн Бутлан (Ирак)

SN 1006, SN 1054-тен әлдеқайда жарық болған және бірнеше араб тарихшылары айтқан, бірақ SN 1181 туралы араб тіліндегі ешқандай хабарлама жоқ. SN 1054 туралы тек бір арабша мәлімет табылды, оның жарықтығы соңғы екі есімделген жұлдыздың арасында. Бұл 1978 жылы ашылған, несториан христиан дәрігері Ибн Бутланның есебі, ол Ибн Әби Усайби’а (1194–1270) ислам әлеміндегі дәрігерлердің толық өмірбаяндарын жинаған «Уюн әл-Анба» кітабында жазылған (13-ғасырдың ортасы). Бұл – сұранысқа алынған мәтіннің аудармасы:

Келтірілген үш жыл (AH 445, 446, 447) сәйкесінше: 23 сәуір 1053 – 11 сәуір 1054, 12 сәуір 1054 – 1 сәуір 1055 және 2 сәуір 1055 – 20 наурыз 1056 жылдарды көрсетеді. Жұлдыздың пайда болу жылындағы қайшылық байқалады, ол алғаш 446, содан кейін 445 жыл деп жарияланды. Бұл мәселені кітаптағы басқа жазбаларды оқып шешуге болады, онда Нилдің 446 жылы төмен деңгейде болғаны нақты айтылған. Мұсылман күнтізбесі бойынша бұл жыл 1054 жылдың 12 сәуірінен 1055 жылдың 1 сәуіріне дейін созылған, бұл 1054 жылдың шілдесінде жұлдыздың пайда болуымен сәйкес келеді, себебі оның орналасуы (әрине, бұл анық емес) Егіздер шоқжұлдызында (осьтік прецессияға байланысты, Тараз шоқжұлдызының шығыс бөлігін қамтиды). 446 жылғы оқиғаның күнін анықтау қиын, бірақ Нил деңгейіне жасалған сілтеме оның жылдық тасқынына дейінгі кезеңге қатысты, ол жаз айларында болады.

Еуропалық көріністер

1980 жылдан бері бірнеше еуропалық құжаттарда супернованы байқау мүмкін екені анықталды. Мұндай ұсынысты алғаш рет 1980 жылы Умберто Далл'Ольмо (1925–1980) жасаған. Шын мәнінде, Константинополь патриархы Михаил I Серуларийдің шүкіршілікке алынған күні (16 шілде) жұлдыздың ең жарық нүктесіне жетіп, күндіз көрінетін сәтпен сәйкес келеді. Ұсынылған алты еуропалық құжаттың бірі супернованың болған жылына сәйкес келмейді (Жакобус Малвециус хроникасы). Тағы бірі (Кронака Рампона) күнді көрсету және ішкі сәйкестік мәселелеріне толы. Қалған төртеуінің күні салыстырмалы түрде дәл, бірақ олар 1054 жылдың көктемінде, жазында емес, яғни супернова мен Күннің бірігуінен бұрын жазылған (бірақ Хитан құжаты мұның мүмкін болғанын көрсетеді). Үш құжат (Якоб Мальвецийдің хроникасы, Cronaca Rampona және Армян хроникасы) Ай мен жұлдыздардың бірігуіне тікелей сілтеме жасайды, олардың біреуі (Армян хроникасындағы Юпитер) анықталған. Қалған үш құжат өте түсініксіз. 1999 жылы Джордж У. Коллинз және оның әріптестері Хитан құжатындағы суперноваға сілтеме жасау идеясын құжаттың аудармасына байланысты қателік деп есептейді.

Аборигендер ауызша дәстүріндегі ұсынылатын жазбалар

Оолдея аймағындағы аборигендер Орион және Плеяда жұлдыздары туралы мифологиясының толыққанды баяндамасын ауызша жеткізіп келген. Антрополог Дейзи Бейтс бұл әңгіменің жазбаларын жасауға алғашқы тырысқан адам болды. Оның және басқалардың жұмысы Nyeeruna мен Yugarilya әңгімесінің барлық кейіпкерлері Орион мен Плеядалар айналасындағы аймақты қамтитын жеке жұлдыздарға сәйкес екенін көрсетті, Баба, ата-динго ғана оқиғаның және жергілікті халықтың мифті жыл сайын қайта ойнауының маңызды кейіпкері болып табылады. Леман мен Хамачердің пікірінше, жергілікті тұрғындар Бабаға әдетте тағайындайтын орын (Бейтс оны "бұқа мүйізінде" деп жазған) сол аймақтың β немесе ζ Таури сияқты әлсіз жұлдызына қарағанда SN 1054-ке көбірек сәйкес келеді. Бұл Ньерунаға шабуыл жасағаннан кейін Баббаның "өз орнына қайта оралуы" туралы айтылуымен байланысты болуы мүмкін, бұл уақытша жұлдызға сілтеме жасайды, сондай-ақ мифтің маңызды кейіпкерлері жарқын жұлдыздармен байланысты. Дегенмен, Леман мен Хамачер бұл түсіндірмені қолдайтын нақты дәлел жоқ екенін нақтылайды, ол болжамдық сипатта қалады. Хамачер жергілікті халықтың ауызша дәстүрлеріндегі суперноваларды анықтаудың қаншалықты қиын екенін көрсетеді. Бұл авторлардың тағы бір анықтаған нәрсесі – оқиғаның астрономиялық элементтерге сәйкес келетін басқа да элементтері: аборигендердің жұлдыздардың әртүрлі түстерін білуі, Бетельгейзе жұлдызының өзгеруіне мүмкін назар аударуы, Орионидтар метеорлық жауынындағы метеорларды байқауы және мифпен байланысты рәсімнің жылдың белгілі бір уақытында, яғни Күннің Орионға жақын болуына байланысты, түнде көрінбейтін, бірақ күндіз аспанда болатын кезде өткізілуі мүмкін.

БАҚ сілтемелері

Супернова Айреонның "Квазарға" әнінде еске алынады, бұл ән "Universal Migrator Part 2: Flight of the Migrator" альбомында бар. SN 1054 және оқиғаның еуропалық деректемелерде жазылмауы Джеймс А. Миченердің "Space" (Миченер романы) тарихи романында да сөз болады. Нил деГрасс Тайсонның "Қара тесікпен өлім" атты ғылыми-танымдық кітабы SN 1054 мысалы арқылы дін, философия және астрономиялық құбылыстарды адамдардың қабылдауы арасындағы байланысты түсіндіреді.