Футболдағы қақпадан қорғану тактикасы

Кіріспе

Футболдың әртүрлі түрлеріндегі қорғаныс әрекеті

Футболдың көптеген түрлерінде "тэкль" деп аталатын әрекет кездеседі. Тэкльдің басты мақсаты – қарсыласынан допты тартып алу, ойыншының қақпаға қарай жылжуына тосқауыл қою немесе оның жоспарларын орындауына бөгет жасау. Кейбір футбол түрлерінде бұл сөз ойыншыны физикалық күшпен ұстап құлату немесе күресуді білдіреді. Ал басқаларында допты иелену үшін күресудің бір немесе бірнеше тәсілін ғана сипаттайды. Сондықтан текльді қорғанысқа немесе шабуылға қатысты әрекет ретінде қолдануға болады.

Атау шығу тегі

Орта голланд тілінде "tacken" етістігі ұстау немесе қолдану мағынасын білдірген. 14 ғасырға қарай, бұл сөз балық аулау құралдарына, яғни қаңқа мен катушка сияқты жабдықтарға қолданыла бастады, сондай-ақ кемедегі такелаж, жабдық немесе мүліктерге қатысты теңіз жүзуде де қолданылды. 18 ғасырда аттармен қолданылатын жабдықтарға да ұқсас қолданыс енді. Футболдағы қазіргі қолданысы 19 ғасырда қолданылған регби спортынан бастау алады.

Қауымдастық футболы

Басқа кодтардан өзгеше, ассоциациялық футболдағы допты тартып алу әрекеттері негізінен допқа, емес, оны ұстап тұрған ойыншыға бағытталған болуы керек. Бұл қарсыластан допты тартып алу үшін екі аяқты пайдалану арқылы немесе допты жоқ ету үшін шөпке сырғып түсу арқылы қол жеткізіледі. Қорғаушы өз денесін доппен ойыншының қозғалысын тоқтату үшін пайдалана алады, және бұл сәтті допты тартып алудың бір бөлігі болуы мүмкін. Басқа кодтардағыдай, ойыншыны жерге құлату әрекеті мүлдем қабылданбайды (мұндай әрекет "зорлық-зомбылық" деп есептеліп, қызыл карточка (алаңнан шығару) көрсетіледі). Ойыншылар арасында белгілі бір деңгейде физикалық контактқа рұқсат берілсе де, ассоциациялық футбол ережелері допты тартып алу әрекеттерінің физикалық күшін айтарлықтай шектейді, "салмақты, абайсыз немесе артық күш қолдану" сипаттағы контактілерге тыйым салады. Допты тартып алушының аяқтары қарсыласына допқа тигенге дейін тисе, мұндай әрекеттердің көбі заңсыз деп есептеледі, ал бастапқы контактіден кейін күшті соққы беру де жазалануы мүмкін. Заңсыз допты тартып алу әрекеттері бұзушылық болып есептеліп, қарсыластың командасына тікелей бос соққымен (немесе пенальти алаңында жасалса, пенальтимен) жазаланады. Мұндай жағдайлар жиі кездеседі, әдеттегі матчта ондаған рет орын алады. Көбінесе бұл бұзушылықтар қасақана жасалған қылықтар деп есептелмейді, бірақ "әдепсіз мінез-құлық" құрамына кіретін ауыр бұзушылықтар үшін сары карточкалар (ескертулер) көрсетілуі мүмкін. Егер допты тартып алу әрекеті ұсталып қалған ойыншының қауіпсіздігіне қауіп төндірсе, төреші оны "ауыр бұзушылық" деп танып, қызыл карточка (алаңнан шығару) көрсетуі мүмкін. Екі аяғымен қарсыласына секіріп түсу арқылы допты тартып алу әрекеттері, доп жеңіліп алған жағдайда да, әдетте ауыр бұзушылық деп есептеліп, алаңнан шығаруға әкеледі. Бұл "қиылысқан аяқтармен допты тартып алу" (қарсыластың аяқтарын арасына қысып, тұзаққа түсіру) жағдайын да қамтиды, мұндай әрекеттер тізеге ауыр жарақаттар келтіру қаупін тудырады және алаңнан шығарумен (қызыл карточка) жазалануы мүмкін. Аяқ киімдерінің шпилькаларымен допты тартып алу қауіпті деп есептеледі. Шпилькалы аяқ киіммен допты тартып алу әрекеті, ойыншы бір немесе екі аяғын созып, аяқ киімдерінің табанын ашық қалдырып, қарсыласына секіргенде жасалады. Төрешілер мұндай әрекеттер жасаған ойыншыларды ең болмағанда ескертуге (сары карточка) шақырылады. Сонымен қатар, егер заңсыз допты тартып алу әрекеті сонымен қатар кәсіби тәртіпсіздік құрамына кірсе, ол да тәртіпсіздік деп есептеледі. Ассоциациялық футболдағы ең әсерлі допты тартып алу әрекеті – сырғанап допты тартып алу, онда допты тартып алушы аяғын созып, жерге сырғып, допты жоқ етуге тырысады. Қанатты допты тартып алу немесе "тауық қанатымен" допты тартып алу – бір қол допты тартып алу кезінде қолды тұтып қалу. 2009 жылғы AFL маусымында осы типтегі допты тартып алудан ауыр жарақат алған Брент Харви осы типтегі допты тартып алуға тыйым салуды талап етті.

Unlike other codes, tackles in association football have to be predominantly directed against the ball rather than the player in possession of it. This is achieved by using either leg to wrest possession from the opponent, or sliding in on the grass to knock the ball away. A defender is permitted to use their body to obstruct the motion of a player with the ball, and this may be part of a successful tackle. Pulling a player to the ground in the style of tackle common to other codes is completely absent from the game (this would be considered "violent conduct" and result in a red card (dismissal)). Although some contact between players is allowed, the rules of association football significantly limit the physicality of tackles, explicitly forbidding contacts which are "careless, reckless or [use] excessive force". Almost all tackles where the tackler's legs make contact with the opponent before the ball are considered illegal, and heavy contact after initially touching the ball may also be penalised. Illegal tackles are fouls and are punished with a direct free kick (or penalty if committed within the penalty area) for the opponent's team. Such incidents are common, with dozens of occurrences in a typical match. In most cases these fouls are not considered misconducts, however yellow cards (cautions) may be delivered for more egregious fouls that constitute "unsporting behaviour". If a foul tackle endangers the tackled player's safety, it is likely to be considered as "serious foul play" by the referee and punished with a red card (dismissal). Tackles that involve lunging at an opponent with both legs, regardless of whether the ball is won, are generally considered to constitute serious foul play and hence result in a sending off. This explicitly includes "scissoring" (tackling with legs apart, so as to trap the opponent's leg or legs in between), which is likely to be punished with a sending off (red card), as it poses a high risk of severe knee injury to the player being tackled. Tackling with studs up is considered dangerous. A studs up tackle is made when a player lunges into a tackle with a leg or both legs outstretched exposing the soles of their boots. Referees are encouraged to at the very least caution (yellow card) players who commit such challenges. Additionally, an illegal tackle which is also a professional foul is considered misconduct. The most spectacular form of tackle in association football is the slide tackle, wherein a tackler slides, leg extended, along the ground, aiming to hit the ball away. wing tackle or Chicken wing tackle – when one arm is pinned in a tackle. After sustaining severe damage from this type of tackle during the 2009 AFL season, Brent Harvey called for this type of tackle to be banned.

Басқа ұстап алу әдістері

"Тақал" термині Австралия ережелерінде тек допты иеленген ойыншыны орау, ұстау немесе күрес үшін ғана қолданылады. Алайда, Австралия ережелерінде допты тартысқа салудың тағы бірнеше тәсілдері бар, оларды басқа спорт түрлері "тақал" деп атайды және олар да белгілі бір деңгейде физикалық байланысты қамтиды. Басқа қорғаныс әрекеттері көбінесе "бір пайыздық" деп аталады. Ойыншыдан допты ұрып алудың қорғаныс тактикасы (әдетте бұзу деп аталады) рұқсат етіледі. Допты тепкілеген кезде қарсыластың аяғына қол немесе денемен кедергі келтіру, регби футболындағы допты тойтаруға ұқсас.

Гелл футболы

Гейлдік футболда допты тартып алу қарсыластың қолынан допты күшпен алып қалу деп анықталады. Доппен жүрген ойыншыны итеруге рұқсат етіледі, бірақ ойыншыны ұстауға болмайды.

Желідегі футбол

Американдық және канадалық футболда tackle – допты иеленген ойыншының алға жылжуын физикалық түрде тоқтату, оның алға жылжуы тоқталып, қайта басталмауы, немесе денесінің аяқтары мен қолынан басқа бөлігі жерге тиюіне себеп болуы, немесе ол шекарадан шығуы. Мұндай жағдайда доп тоқтатылады, мүмкіндік аяқталады және келесі ойын басталғанға дейін ойын тоқтатылады. Егер ойыншыны қорғаушы, пас беруге тырысқанда, скрам сызығында немесе одан өту кезінде тоқтатып жатса, ол «квотербекке жасалған tackle» деп аталады. Жоғалтуға әкеп соққан tackle – қарсыластың жүгіргіші немесе қабылдаушысы үшін алынған ярдтың жоғалтылуы. Бұл квотербекке жасалған tackle кезінде, скрам сызығының артында жүгіргіш немесе қабылдаушы тоқтатылғанда, немесе доп скрам сызығының артында құлап, шабуылдаушы ойыншы оны скрам сызығынан өтпестен ұстап алғанда болады. Допсыз ойыншыны тоқтату әдетте «блок» деп аталады. Tackle жасаушы, допты ұстаған ойыншыны жерге түсірмес бұрын оның айналасына қолын орауы міндетті емес; көбінесе допты ұстаған ойыншыны қорғаушы қарқынмен шабуылдап, жерге түсіреді. Tackle жасаушы, допты ұстаған ойыншының жейдесін (немесе шашын, егер ол жеткілікті ұзын болса және қауіпсіздік мақсатында еркін тоқылса) ұстап, оны жерге тарту арқылы да tackle жасай алады. Жоғарыда айтылғандай, төреші, допты ұстаған ойыншының алға жылжуы тоқтатылса, тіпті ол жерге түспеген жағдайда да, ойынды тоқтатылған деп жариялай алады. Ойыншыларды қауіпті жарақаттардан қорғау үшін tackle және блоктарға қатысты шектеулер бар. Қорғаушы ойыншы, шабуылшы ойыншының шлемінің беттік бөлігін ұстап tackle жасауына рұқсат жоқ; мұндай әрекет үшін 15 ярдтық айыппұл салынады және құрбан болған командаға жаңа мүмкіндік беріледі. Гритфон футболда «найзамен шабуыл» рұқсат етілсе де, ойыншы қарсыластың шлемін пайдаланып tackle жасауына болмайды, себебі бұл техника екі ойыншыға да ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін (әсіресе, tackle жасаушыға, күш реакциясы мойынның көтере алатын шегінен асып түсуі мүмкін). Мұндай әрекет қорғаныстағы команда жасаса, 15 ярдтық айыппұл және жаңа мүмкіндік беріледі; бұл «ойыншыны найзамен шабуылдау» деп аталады. Осыған ұқсас айыппұл, қарсыластың шлеміне шлеммен соқтығысқан кез келген ойыншыға да салынады. Допты ұстаған ойыншыны мойнынан артқа қарай ұстап, жерге тарту «аттың мойын сақинасы» деп аталады, бұл әдіс американдық футболының барлық деңгейлерінде заңсыз. Сондай-ақ, алға пас бергеннен кейін (әдетте, квотербек) ойыншыны ұстап алуға рұқсат жоқ; мұндай әрекет «пас берушіге қатысты дөрекілік» деп аталады және 15 ярдтық айыппұл мен допты ұстаған командаға жаңа мүмкіндік беріледі. Алайда, NFL-де ойыншы бір қадамға алға жылжуға рұқсат етіледі, сондықтан квотербекке шабуыл жасауға бел буған ойыншы да tackle жасауы мүмкін. Орындықтан тепкіштер мен допты ұзаққа лақтырушылар tackle жасаудан қосымша қорғалады. Ойын аяқталғаннан кейін, ешқандай физикалық байланысқа жол берілмейді; ойын аяқталғаннан кейін қарсыласына тиген ойыншы «қажетсіз дөрекілік» жасады деп айыпталады және оның командасына 15 ярдтық айыппұл салынады. Аяқтардың артынан және тізеден төмен жасалған, белден төмен басталатын немесе «киім ілмектері» деп аталатын блоктар да көбінесе тыйым салынған және оларды пайдаланған ойыншылар басқа заңсыз tackle жасағандарға қарағанда ауыр жазаға тартылады. Алайда, сызықта ойнайтын ойыншы, блок жасаған ойыншының алдында тұрса және ол басқа блокермен айналыспаса, тізеден төмен блок жасауға (кесіп тастау) рұқсат етіледі. Ұлттық футбол лигасы (NFL) tackle статистикасын үй командасы жалдаған бақылаушы арқылы ресми емес статистика ретінде тіркеп отырады. Бұл статистика кеңінен таралған болса да, лига оның дұрыстығын растамайды. 2022 жылдың 12 қарашасында Трой университетінің Карлтон Мартиал 546-шы tackle жасап, I FBS дивизионындағы ең көп tackle жасаған ойыншының рекордын жаңартты.

In American football and Canadian football, to tackle is to physically interfere with the forward progress of a player in possession of the ball, such that his forward progress ceases and is not resumed, or such that he is caused to touch some part of his body to the ground other than his feet or hands, or such that he is forced to go out of bounds. In any such case, the ball becomes dead, the down is over, and play ceases until the beginning of the next play. A tackle is known as a quarterback sack when the quarterback is tackled at or behind the line of scrimmage while attempting to throw a pass. A tackle for loss is a tackle that causes a loss of yardage for the opposing running back or wide receiver. This happens when the quarterback is sacked, when either a rusher or a receiver is tackled behind the line of scrimmage, or when the ball is fumbled behind the line of scrimmage and was picked up by an offensive player who does not manage to move past the line before being tackled. When a player who does not have the ball is taken down, it is generally referred to as a block. Tacklers are not required to wrap their arms around the ball carrier before bringing him to the ground; in fact, the ball carrier is often "tackled" by the defender taking a running start and hitting the ball carrier to knock them to the ground. Tackles can also be made by grabbing the ball carrier's jersey (or even hair, should it be long enough and allowed to dangle freely from beneath the helmet) and pulling him to the ground. As mentioned above, the referee can declare that a play is dead if the ball carrier's forward progress has been stopped, even if he has not actually been taken to the ground. To protect players from potentially catastrophic injury, there are some restrictions on tackles and blocks. At no time may a defensive player tackle an offensive player by grabbing the facemask of their helmet; doing so incurs a 15 yard penalty and the victimized team is awarded a new set of downs. Although spear tackles are allowed in gridiron football, a player may not use his helmet to tackle an opponent as the technique can cause serious injury to both players (more often the tackler, due to the force of reaction on the tackler, which is apt to be beyond the limit that the neck can handle) and also warrants a 15 yard penalty as well as a fresh set of downs if committed by the defending team; this is known as "spearing the player". A similar penalty is assessed to any player attempting to make contact with his helmet against another opponent's helmet, which is known as a helmet to helmet collision. Grabbing a ball carrier by the pads behind his neck and pulling him down is known as a "horse collar", a method which has been made illegal at all levels of American football. It is also illegal to tackle a player who has thrown a forward pass (generally a quarterback) after he has released the ball; doing so is called "roughing the passer" and incurs a 15 yard penalty and a fresh set of downs for the team with the ball. However, in the NFL a player can continue forward for one step, which means that often a player who is committed to attacking the quarterback will still make a tackle. Place kickers and punters are afforded an even greater protection from being tackled. Once the play is ruled complete, no contact is permitted; a player who makes contact with an opponent after the play is charged with "unnecessary roughness" and his team is assessed a 15 yard penalty. Blocks that occur in the back of the legs and below the knees, initiated below the waist, or clotheslines are also generally prohibited and players who use them are subject to much more severe penalties than other illegal tackles. However, a player who plays on the line can block below the knees (cut block) as long the block is within five yards of the line and the player they block is in front of them and not engaged by another blocker (chop block). In the National Football League (NFL), tackles are tracked as an unofficial statistic by a scorekeeper hired by the home team. Though the statistic is widely cited, the league does not verify that the counts are accurate. On November 12, 2022, Carlton Martial of Troy recorded his 546th tackle to break the Division I FBS record for most tackles in a career.

Халықаралық футбол ережелері

Халықаралық футбол – Австралия футболы мен гейл футболының аралас түрі. Халықаралық ережелер бойынша, допты тартып алу Австралия футболының ережелеріне ұқсас, бірақ шамалы айырмашылықтары бар. Тартып алу белден төмен ғана рұқсат етіледі, ал Австралия футболында тізеден төмен де рұқсат. Бір қолмен допты тартып алу 2008 жылғы Халықаралық футбол сериясынан бастап халықаралық ережелерде тыйым салынған.

Регби лигасы

Регби лигасында допты алып жүрген ойыншыны кез келген бағыттан кез келген қорғаушылар тоқтатуға болады. Тоқтатудың бастапқы тиісуі допты алып жүрген ойыншының мойнынан төмен болуы керек, әйтпесе ол жоғары тоқтату болып есептеліп, жазаланады. Регби лигасында тоқтату келесі жағдайлардың кез келгені орын алғанда аяқталады: Шабуылдаушы ойыншының добы немесе допты ұстап тұрған қолы немесе қолы, бір немесе бірнеше қорғаушылар ұстап тұрғанда жерге тиеді. Шабуылдаушы ойыншы тік тұрса да, алға қарай қозғалыс күші бір немесе бірнеше қорғаушылар ұстағанда тоқтатылады. Шабуылдаушы ойыншы қорғаушы ұстағанда, тоқтатуға бағынып, допты ойынға қою үшін босатылуын қалайтынын көрсетеді. Қорғаушы жерге жатқан шабуылдаушы ойыншыға қолын қояды. Тоқтату аяқталғаннан кейін, допты алып жүрген ойыншыға «допты ойынға қою» үшін аяғына тұруға рұқсат етілуі керек, ал қорғаныс командасы 10 метрге шегінуі керек (тоқтатылған ойыншыға қарап тұрған 2 белгіні қоспағанда). Регби лигасында «найза» тоқтатуына тыйым салынған, қорғаушыны «көлденеңнен жоғары» көтеруге байланысты көптеген тоқтатулар қазіргі заманғы ойында жазаға әкеледі. Қатты қолмен тоқтату – құқық бұзушылық. 2012 жылы Жаңа Зеландияда жүргізілген зерттеуде кәсіби регби лигасында бір ойында 659-дан астам тоқтату жасалатыны анықталды. Регби лигасының барлық позицияларының ішінде, орташа ең көп тоқтатуды жасаушысы – .

Регби одағы

Регбиде допты ұстап тұрған ойыншыны жерге түсіру арқылы ғана tackle аяқталады. Тэккельденген ойыншы допты жіберуі керек, бірақ доп ойыннан шықпайды және оны иелену үшін қақтығыс (рук) пайда болады. Егер допты ұстап жүрген ойыншы жерге түсірілмесе, көбінесе мауль құрылады. Бұрын, жоғарыдан немесе қауіпті, иықпен соққан tackle қағидаларында иықтан жоғары жасалған кез келген контакт бұзушылық деп есептелген. Қазір, контакт иықтың астынан басталса да, егер бас кез келген қауіпті tackle-ге қатысса, бұл ойыншыға сары карточка көрсетіліп, ол бір уақытқа алаңнан шығарылады. World Rugby қазір қауіпті tackle-ді "таклаушы қарсыласының басына тию қаупі бар екенін білген немесе білуі тиіс болған, бірақ бәрібір тиген кез келген контакт" деп анықтайды.

Басқа қолданыстар

Футболдан басқа, допты ұстауға немесе осыған ұқсас қағидаларға негізделген ойындардың ішінде фырлинг, хоккей және шинти бар, ал адамдарды ұстау кабадди сияқты ойындарда кездеседі. 19-ғасырдың соңында футболдың танымалдылығы артуымен, ұстау сипаттамасы британдық бульдог (ойын), Pom Pom Pull Away және британдық бульдог сияқты алаңдағы қуу ойындарына енгізілді. Кішкентай балалар үшін бұл ойындар футбол шеберлігін меңгеру үшін қажетті болып табылды.