Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Terminalia catappa – Азия, Австралия, Тынық мұхиты, Мадагаскар және Сейшель аралдарында табиғи түрде өсетін, Combretaceae тұқымдасына жататын ірі тропикалық ағаш. Оны жағажай бадамы және жалған камани деп те атайды.
Terminalia catappa is a large tropical tree in the leadwood tree family, Combretaceae, native to Asia, Australia, the Pacific, Madagascar and Seychelles. beach almond and false kamani.
Сипаттама
Ағаш тік өсіп, симметриялы, кең жапырақшалы қалыпты және көлденең бұтақтармен 6 метрге дейін биіктейді. Жемісі жеңіл, қабықты және су арқылы таралады. Ағаш өскен сайын, оның қалыпы кеңірек жайылып, сауыт тәрізді болады. Бұтақтары ерекше түрде қабаттарға бөлініп орналасқан. Жапырақтары үлкен, ұзын және кең, жұмыртқа тәрізді, жылтыр қара жасыл және терідей. Олар құрғақ маусымда жапырақтарын түсіреді; түсу алдында виолаксантин, лютеин және зеаксантин сияқты пигменттердің әсерінен қызғылт немесе сары қоңыр түске өзгереді. Ағаштар бір үйлі, яғни бір ағашта еркек және әйел гүлдері болады. Екеуі де диаметрі шамамен 5 мм, ақтан жасылға дейін түсті, жапырақшалары жоқ және көзге түспейді; гүлдер қолтық жапырақтарда немесе ұшқыш гүлшошаларда пайда болады. Жемісі ұзын және кең, алдымен жасыл, содан кейін сары, піскенде қызыл түсті, ішінде бір тұқым болады. Тұқым өне бастағанда, өсімдіктердің ішіндегі ең үлкен жапырақты котиледон жұбын ашады – ені 8,5 см-ге дейін, ал ұзындығы 3,5 см-ге дейін жетеді. Гүл тозаңдарының мөлшері шамамен 30 микронды құрайды. Түрдің атауы оның малай тіліндегі "Кетапанг" деген атына негізделген.
The tree grows to tall, with an upright, symmetrical crown and horizontal branches. The fruit is corky and light and dispersed by water. As the tree gets older, its crown becomes more flattened to form a spreading, vase shape. Its branches are distinctively arranged in tiers. The leaves are large, long and broad, ovoid, glossy dark green, and leathery. They are dry season deciduous; before falling, they turn pinkish reddish or yellow brown, due to pigments such as violaxanthin, lutein, and zeaxanthin. The trees are monoecious, with distinct male and female flowers on the same tree. Both are in diameter, white to greenish, and inconspicuous with no petals; they are produced on axillary or terminal spikes. The fruit is a drupe long and broad, green at first, then yellow and finally red when ripe, containing a single seed. When the seed germinates, it unfolds the largest pair of foliar (leafy) cotyledons of any plant; up to 8.5 cm wide by up to 3.5 cm long. Pollen grains measure about 30 microns. The species epithet is based on its Malay name Ketapang.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Адамдар бұл ағашты кеңінен таратқандықтан, оның түпкілікті ареалы белгісіз. Бұл түр ұзақ жылдар бойы Африкадан Солтүстік Австралия мен Жаңа Гвинеяға дейін, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Микронезия арқылы Үндістан субконтинентіне дейін созылған кең жолақта табиғи түрде орныққан. Жақында ғана бұл өсімдік Американың кейбір аймақтарына енгізілді. 20-шы ғасырдың ортасына дейін ағаш Бразилия қалаларын көркейтуде кеңінен қолданылып келді, себебі тропикалық жапырақты ағаштар сирек болатын, ал олардың түскен жапырақтары көшелерге "еуропалық" көрініс беретін. Қазір бұл практика тоқтатылған, ал "амендоэйра" ағаштарының орнына жергілікті, мәңгі жасыл ағаштар отырғызылуда.
The tree has been spread widely by humans, so the native range is uncertain. It has long been naturalised in a broad belt extending from Africa to northern Australia and New Guinea through southeast Asia and Micronesia into the Indian subcontinent. More recently, the plant has been introduced to parts of the Americas. Until the mid 20th century, the tree had been used extensively in Brazilian urban landscaping, since being a rare case tropical deciduous, their fallen leaves would give a "European" flair to the street. This practice is currently abolished, and the "amendoeiras" are being replaced by native, evergreen trees.
Өсіру және пайдалану
Т. catappa әлемнің тропикалық аймақтарында сәндік ағаш ретінде кеңінен өсіріледі, оның үлкен жапырақтары тығыз көлеңке береді. Жемісі жеуге жарамды, аздап қышқыл дәмі бар. Тұқымдары піскен кезде шикі немесе пісірілген күйінде жеуге болады және "бадам" деген атауының себебі осы тұқымдар, бірақ олар кішкентай және алуы қиын. Ағашы қызыл және тығыз, суға жоғары төзімді; Полинезияда каноэ жасау үшін қолданылған. Тамил тілінде бадамды натувадумай деп атайды. Жапырақтарында флавоноидтар (мысалы, кеемферол немесе кверцетин), танниндер (мысалы, пуникалин, пуникалагин немесе теркатин), сапониндер және фитостеролдар бар. Химиялық құрамының байлығына байланысты, жапырақтары (және қабығы) түрлі мақсаттарда қолданылатын дәстүрлі медицинада пайдаланылады. Мысалы, Тайваньда құлаған жапырақтары бауыр ауруларын емдеу үшін шөп ретінде қолданылады. Суринамда дизентерия мен диареяға қарсы жапырақтан жасалған шәй ішінде. Жапырақтарында қатерлі ісіктердің алдын алуға көмектесетін заттар (олардың қатерлі ісікке қарсы қасиеттері дәлелденбегенімен) және антиоксиданттар, сондай-ақ антикластогендік қасиеттері болуы мүмкін. T. catappa экстракттары Plasmodium falciparum хлороквинге (CQ) төзімді (FcB1) және CQ-ға сезімтал (HB3) штаммдарына қарсы белсенділік көрсетті. Жапырақтарды аквариумда сақтау судың pH деңгейін және ауыр металлдардың мөлшерін төмендетуі мүмкін. Балық өсірушілер бұл әдісті көп жылдар бойы қолданып келеді, ол кейбір паразиттер мен бактериялық патогендерге қарсы тиімді. Сондай-ақ, балық жұмыртқаларында саңырауқұлақ пайда болуына кедерілді деп есептеледі. Балық өсіруде кеңінен қолданылса да, катаппа жапырақтары коммерциялық аквакультурада қолданылмайды.
T. catappa is widely grown in tropical regions of the world as an ornamental tree, grown for the deep shade its large leaves provide. The fruit is edible, tasting slightly acidic. The seeds are edible raw or cooked when ripe and the source of its 'almond' common names, but are small and difficult to extract. The wood is red and solid, and has high water resistance; it has been used in Polynesia for making canoes. In Tamil, almond is known as nattuvadumai. The leaves contain several flavonoids (such as kaempferol or quercetin), several tannins (such as punicalin, punicalagin or tercatin), saponines and phytosterols. Due to this chemical richness, the leaves (and the bark) are used in different herbal medicines for various purposes. For instance in Taiwan, fallen leaves are used as an herb to treat liver diseases. In Suriname, an herbal tea made from the leaves has been prescribed against dysentery and diarrhea. The leaves may contain agents for prevention of cancers (although they have no demonstrated anticarcinogenic properties) and antioxidants, as well as anticlastogenic characteristics. Extracts of T. catappa have shown activity against Plasmodium falciparum chloroquine (CQ) resistant (FcB1) and CQ sensitive (HB3) strains. Keeping the leaves in an aquarium may lower the pH and heavy metal content of the water. It has been used in this way by fish breeders for many years, and is active against some parasites and bacterial pathogens. It is also believed to help prevent fungus forming on the eggs of the fish. While common in hobby fishkeeping, this use of catappa leaves is not used in commercial aquaculture.