Кіріспе

Malpighia emarginata – Malpighiaceae тұқымдасына жататын тропикалық жеміс беретін бұта немесе кішкентай ағаш. Оған ацерола (الزُّعرُورَة "азароладан"), гуарани алқасы, Барбадос алқасы, Батыс Үнді алқасы және жабайы креп мюрт сияқты жалпы атаулар бар. Ацерола Оңтүстік Америкадағы Парагвай мен Бразилияда, Орталық Америкада және Мексиканың оңтүстігінде, Пуэрто-Рико, Доминикан Республикасы және Гаитиде өседі, бірақ қазір Техасқа дейін солтүстікке қарай және Азияның субтропиктік аймақтарында, мысалы, Үндістанда да өсіріледі.

Тарату

Malpighia emarginata бастапқыда Юкатаннан шыққан және Мексикада, Орталық Америкада, Кариб бассейнінде, Оңтүстік Америкада Перу мен Колумбияға дейін, Бразилияның оңтүстік-шығыс аймағында, сондай-ақ Құрама Штаттардың ең оңтүстік бөлігінде (оңтүстік Флорида және Техастың Төменгі Рио-Гранде аңғары) таралған. Флоридада оны қорғалған жерлерде Канавералға дейін солтүстікке қарай өсіруге болады. Бұл өсімдік тропикалық және субтропикалық аймақтарда бүкіл әлемде өсіріледі, оның ішінде Канар аралдары, Гана, Эфиопия, Мадагаскар, Занзибар, Шри-Ланка, Тайвань, Үндістан, Ява, Гавай және Австралия.

Бразилия

Бразилия әлемде ацероланың ең ірі өндірушісі болып табылады. Жыл сайын Бразилияда белгілі бір көлемде ацерола өндіріледі. Ацероланың генетикалық әртүрлілігін сақтау мақсатында Бразилиядағы Пернамбуко федералдық ауыл шаруашылығы университеті 1998 жылдың маусым айында "Ацероланың активті ген қоры банкін" құрды.

Өсу шарттары

Ацероланы тұқыммен, кесумен немесе басқа әдістермен көбейтуге болады. Ол құрғақ, жақсы дренаждалған, құмды топырақты және толық күн сәулесін жақсы көреді, сондай-ақ төмен температураны көтере алмайды. Оның тамырлары тым тереңге енбейтіндіктен, желге төзімділігі өте төмен. Сонымен қатар, жақсы өсу және ірі жемістердің жоғары өнімділігі үшін судың жеткілікті болуы қажет. Бұл гүлдеу және жеміс беру кезінде ерекше маңызды. Орташа температурасы және жылдық жауын-шашын мөлшері болғанда өсудің ең қолайлы жағдайларына жетеді.

Сипаттама

Ацерола – қысқа сабағы бар, кең жайылған бұталары бар мәңгі жасыл бұта немесе кішкентай ағаш. Ол әдетте 2-3 метр биік болады, бірақ кейде 5 метрге дейін жетеді. Хромосома саны 2n = 40.

Қабық

Жас бұтақтардың қабығы жасыл түсті және иілген қылшықты трихомалармен сиреп жабылады, олар жасы ұлғайғанда түсіп қалады. Сұрғылт қоңыр қабық жас кезінде салыстырмалы түрде тегіс болып, көзге көрінетін қабық тесіктерімен жабылады. Жасы ұлғайғанда қалыңдап, жарықтар пайда болады.

Жапырақтары

Жапырақтары қарапайым, жұмыртқа тәріздіден тарғыл-ұзынша-шатырша пішіндес, ұзын, кең, шеттері бүтін немесе толқынды. Олар сабаққа қысқа тісшелермен қарама-қарсы бекітілген. Жапырақтарында теріні тітіркендіре алатын кішкентай түктер бар.

Гүлдер

Ағаштың гүлдеуі сәуірден қарашаға дейін жалғасады. Гүлдері екі жынысты және диаметрі бар. Оларда бес ақшылдан қою қызғылт немесе қызыл жиекті жапырақша, 10 тоқпан және тостағаншада 6-10 безі болады. Гүлшоғырындағы 3-5 гүл сабақсыз немесе қысқа сабақты қолтық шатыршалар түрінде орналасқан. Олар үш көрінеу бөлек жапырақшаға бөлінеді және әдетте қышқыл немесе аздап қышқыл болып келеді, осыған байланысты қышқыл дәмі сезіледі, бірақ жақсы өсірілген жағдайда тәтті болуы мүмкін.

Өнімділік және егін жинау

Ацерола гүлдейді және жеміс береді отырғызылғаннан кейін бірінші жылы, бірақ келесі жылдары өнімділігі артады, ал алтыншы жылы бір өсімдікке дейін жетеді.

Егіс

Өсімдіктерді жылдың кез келген уақытында отырғызуға болады, бірақ ең жақсы уақыт - жаңбырлы маусым басталар алдындағы көктем. Жақсы су өткізгіштігі бар және қорғалған жерді таңдаңыз. Флориданың көктемгі қанатқа ұқсас (Ephyriades brunneus) және қоңыр жолақты қанатқа ұқсас (Timochares ruptifasciatus). Ацерола мысығының дернәсілдері жемістермен қоректенеді, ал ересектер жас жапырақтарды жейді.

Тамақ құндылығы

Ацерола жемісінің 91% құрамы су, 8% көмірсулар, ал протеин мен майдың мөлшері өте аз (кесте). Жеміс сондай-ақ күндізгі норманың (ҚН) 29% мөлшерінде марганецпен қамтамасыз етеді, ал басқа микроэлементтердің мөлшері біркелкі түрде төмен (кесте). Ацерола жемісінің анықталған мөлшері тәуліктік нормадан (ҚН) шамамен 20 есе артық С витаминін қамтиды (кесте). Жеміс пісіп жетілгенде қант, ерітілген қатты заттар мен титрленетін қышқылдардың мөлшері артып, С витаминінің мөлшері төмендейді. Сондықтан, С витаминін өнеркәсіптік қолдану үшін піспеген, жасыл жемістер жиналады.

Ас үй

Ацероланың қышқыл жемістері С витаминіне бай, ал ацерола жидесі тағамдық қосымша ретінде қолданылады. Ацерола жемісін шикі күйінде жеуге болады немесе оны көбінесе тәттірек жеміс шырындарымен араластырылған шырын ретінде пайдалануға болады.

Басқалар

Ацерола кішкентай жапырақтары мен жемістері, сондай-ақ әдемі бұтақтануы болғандықтан танымал бонсай түрі. Ол сәндік өсімдік ретінде және қоршау үшін де өсіріледі. Ацероланың құрамында антоцианин мен каротиноидтар сияқты пигменттер болғандықтан, оны тағамдық бояу ретінде де пайдалануға болады.