Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Genus of flowering plants
Табебуя – бигнония тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Табебуяның көбісі ағаштардан тұрады, бірақ кейбіреулері ірі бұталар болып өседі. Олардың бірнеше түрі ағаш ретінде қолданылатын ағаш өндіреді, алайда бұл туыс көбінесе гүлдейтін ағаштар ретінде өсірілуімен танымал.
Tabebuia is a genus of flowering plants in the family Bignoniaceae. Tabebuia consists almost entirely of trees, but a few are often large shrubs. A few species produce timber, but the genus is mostly known for those that are cultivated as flowering trees.
Этимология
Тұқым атауы тупи тіліндегі "құмырсқа" және "ағаш" сөздерінен шыққан. Бұл атау көптеген Tabebuia түрлерінің бұтақтарындағы жұмсақ қабығы бар, құмырсқаларға пана болатын қуыстардың пайда болуына байланысты, себебі құмырсқалар ағашты басқа шөптесін жеушілерден қорғайды. Құмырсқаларды өсімдіктерге сабақшалардың жоғарғы жағындағы арнайы гүлсіз нектар бездері тартады. "Roble" деген жалпы атау кейде ағылшын тілінде қолданылады. Tabebuia ағаштарын "труба ағаштары" деп те атайды, бірақ бұл атау көбінесе басқа ағаштарға қатысты қолданылады және шатасу мен дұрыс емес анықтамаларға себеп болады.
The genus name is derived from the Tupi words for "ant" and "wood", referring to the fact that many Tabebuia species have twigs with soft pith which forms hollows within which ants live, defending the trees from other herbivores. The ants are attracted to the plants by special extra floral nectar glands on at the apex of the petioles. The common name "roble" is sometimes found in English. Tabebuias have been called "trumpet trees", but this name is usually applied to other trees and has become a source of confusion and misidentification.
Тарату
Табебуя Мексикадан бастап Кариб теңізі мен Аргентинаға дейінгі Америка тропиктері мен субтропиктерінің туатын өсімдігі. Оның көптеген түрлері Куба және Испаньола аралдарында таралған. Көбінесе өсіріледі және жиі өз табиғи ареалынан тыс жерлерде жабайылап өседі немесе жаңадан пайда болады. Өсімдік көптеген, ауа арқылы таралатын тұқымдарының арқасында оңай өсірілуден қашады.
Tabebuia is native to the American tropics and subtropics from Mexico and the Caribbean to Argentina. Most of the species known are from the islands of Cuba and Hispaniola. It is commonly cultivated and often naturalized or adventive beyond its natural range. It easily escapes cultivation because of its numerous, air borne seeds.
Таксономиялық тарихы
Табебуя атауы 1803 жылы Антонио Бернардино Гомес оны Tabebuia uliginosa үшін жалпы атау ретінде қолданған кезде ботаникалық әдебиетке енді, қазір ол Tabebuia cassinoides синонимі болып табылады, оны ол Bignonia түрі деп сипаттады. Табебуия – «тациба бебуя» атауының қысқартылған түрі, бұл тупи тілінде «құмырсқа ағашы» дегенді білдіреді. Бразилияның жергілікті халықтары арасында табебуияның әртүрлі түрлері үшін ұқсас атаулар бар. Табебуия тұңғыш рет 1838 жылы Огюстен Пирам де Кандольде жалпы атау ретінде қолданылған. Бұл туыстың типтік түрі – Tabebuia uliginosa, ол қазір Tabebuia cassinoides синонимі болып табылады. Көп ұзамай Табебуия атауының мағынасы және оған қандай түрлер кіретіні туралы түсініспеушіліктер туды. 1915 жылы Натаниел Лорд Бриттон осы түсініспеушіліктің көп бөлігін жойды. Бриттон 1876 жылы Бентхэм мен Хукер ұсынған, қарапайым немесе лақты жапырақтары бар түрлерден тұратын Табебуия тұжырымдамасын қайта жаңғыртты. Жіп тәрізді жапырақтары бар ұқсас өсімдіктер Tecoma туысына жатқызылды. Осы тұжырымдама 2007 жылға дейін қолданылып келді. Фаустино Миранда Гонсалес 1965 жылы Roseodendron туысын құрды, оған қазір Roseodendron donnell smithii және Roseodendron chryseum деп аталатын екі түр кірді. Бұл түрлерді 1940 жылы Рассел Дж. Зайберт Cybistax туысына жатқызған, бірақ 1992 жылы Алвин Х. Джентри оларды Tabebuia туысына қайтарды. Джентри Handroanthus туысын Tabebuia туысынан бөліп шығаруға келіспеді және «негізсіз бөлінудің одан әрі күйзелісіне бой алдырмау» қажеттігін ескертті. 1992 жылы Джентри Flora Neotropica журналында Tabebuia туысын қайта қарастырып, 99 түр мен бір гибридті сипаттады, соның ішінде кейбір авторлар Roseodendron немесе Handroanthus туысына жатқызған түрлер де болды. Қазір Табебуия – 12-14 туысқа жататын, ресми түрде «Табебуия альянсы» деп аталатын топтың бірі. Бұл топтың нақты таксономиялық статусы белгісіз. ДНК деректеріне жасалған кладистік талдау Байес тұжырымдамасы және максималды ықтималдық әдісі арқылы Tabebuia туысын нығайтты. Алайда, осы зерттеулерге дейін туыс ішіндегі қатынастар туралы ештеңе белгілі болған жоқ, дерлік барлық зерттелген түрлер үлкен политомияға орналастырылды.
The name Tabebuia entered the botanical literature in 1803, when António Bernardino Gomes used it as a common name for Tabebuia uliginosa, now a synonym for Tabebuia cassinoides, which he described as a species of Bignonia. Tabebuia is an abbreviation of "tacyba bebuya", a Tupi name meaning "ant wood". Among the Indigenous peoples in Brazil, similar names exist for various species of Tabebuia. Tabebuia was first used as a generic name by Augustin Pyramus de Candolle in 1838. The type species for the genus is Tabebuia uliginosa, which is now a synonym for Tabebuia cassinoides. Confusion soon ensued over the meaning of Tabebuia and what to include within it. Most of the misunderstanding was cleared up by Nathaniel Lord Britton in 1915. Britton revived the concept of Tabebuia that had been originated in 1876 by Bentham and Hooker, consisting of species with either simple or palmately compound leaves. Similar plants with pinnately compound leaves were placed in Tecoma. This is the concept of Tabebuia that was usually followed until 2007. The genus Roseodendron was established by Faustino Miranda González in 1965 for the two species now known as Roseodendron donnell smithii and Roseodendron chryseum. These species had been placed in Cybistax by Russell J. Seibert in 1940, but were returned to Tabebuia by Alwyn H. Gentry in 1992. Gentry did not agree with the segregation of Handroanthus from Tabebuia and warned against "succumbing to further paroxysms of unwarranted splitting". In 1992, Gentry published a revision of Tabebuia in Flora Neotropica, in which he described 99 species and one hybrid, including those species placed by some authors in Roseodendron or Handroanthus. Tabebuia is now one of 12 to 14 genera belonging to a group that is informally called the Tabebuia alliance. This group has not been placed at any particular taxonomic rank. Cladistic analysis of DNA data has strongly supported Tabebuia by Bayesian inference and maximum parsimony. Such studies have so far revealed almost nothing about relationships within the genus, placing nearly all of the sampled species in a large polytomy.
Сипаттама
Төмендегі сипаттама Grose and Olmstead (2007) еңбектерінен алынған. Tabebuia heterophylla және Tabebuia angustata Кариб теңізіндегі кейбір аралдардың ең маңызды ағаш түрлері болып табылады. Олардың ағашы орташа салмақты және тұзды сумен тікелей жанасқанда ерекше төзімді. Tabebuia-ның батпақты түрлерінің ағашы тым жеңіл болады. Олардың ең айқын мысалы – Tabebuia cassinoides. Оның тамырынан жұмсақ және кеуекті ағаш өндіріледі, ол салдар, қылыштарды доғарғыштар және аяқ киімнің ішкі табандары үшін қолданылады. Кейбір Tabebuia түрлері ара өсірушілермен бал өндіру үшін өсірілген.
The description below is excerpted from Grose and Olmstead (2007). Tabebuia heterophylla and Tabebuia angustata are the most important timber trees of some of the Caribbean islands. Their wood is of medium weight and is exceptionally durable in contact with salt water. The swamp species of Tabebuia have wood that is unusually light in weight. The most prominent example of these is Tabebuia cassinoides. Its roots produce a soft and spongy wood that is used for floats, razor strops, and the inner soles of shoes. Some species of Tabebuia have been grown as honey plants by beekeepers.
Экология
Табебуя гүлдерінің нектары бірнеше түрлі аралар мен колибрилер үшін маңызды тағамдық көз болып табылады.
The nectar of Tabebuia flowers is an important food source for several species of bees and hummingbirds.
Символизм
Tabebuia rosea – Сальвадордың ұлттық ағашы және Венесуэланың Кохедес штатының мемлекеттік ағашы.
Tabebuia rosea is the national tree of El Salvador and the state tree of Cojedes, Venezuela.