Кіріспе

Мексиканың 15-ші президенті (1845-46)

Хосе Мариано Эпифанио Паредес и Аррильяга (шамамен 1797 жылдың 7 қаңтары - 1849 жылдың 7 қыркүйегі) – 1845 жылдың желтоқсаны мен 1846 жылдың шілдесі аралығында Мексика президенті болған мексикалық консервативті генерал. Ол Жозе Хоакин де Эррера бастаған либералды әкімшілікке қарсы төңкеріс арқылы билікке келді. Ол Мексиканың 38-ші президенті Педро Ласкурайн Паредестің әкесі. Мексиканың Орталық Республикасы кезінде ол Мексика үкіметіне қарсы үш сәтті төңкеріс жасады. 1842 жылы ол қаржы дағдарысы кезінде Анастасио Бустаманте президенттігін құлату үшін қозғалыс ұйымдастырды, нәтижесінде 14 маусымда жарияланған Bases Orgánicas деп аталатын жаңа конституция әзірленді. 1844 жылы ол Антонио Лопес де Санта-Аннаға қарсы төңкеріс жариялады, оған Санта-Аннаның конституцияға қайшы келетін әрекеттеріне наразылық білдірген конгресс қосылды. 1845 жылы ол Техастың тәуелсіздігін мойындау ниеті үшін президент Хосе Хоакин де Эррераға қарсы төңкеріс жасады және президенттікке келді. Оның басшылығымен Мексика-Америка соғысы 1846 жылдың сәуірінде басталды. Соғысқа дейін Паредес Мексикада монархия құруға қызығушылық танытты, бірақ соғысқа назар аудару үшін бұл идеядан бас тартты. Әскери жеңілістердің салдарынан Паредес биліктен құлатылу қаупіне тап болды және 1846 жылдың 28 шілдесінде отставкаға кетті. Тарихшы Майкл Костелу Паредесті "көп дінге бейім, ол либералды демократия мен федералдық құрылымның Мексиканың сол кездегі даму деңгейіне сәйкес келмейтініне және елді тек білімді және бай элитамен одақтас әскер ғана басқара алады деп сенді" деп сипаттады.

Ерте өмір

Мариано Паредес и Аррильяга 1797 жылы Мексикада дүниеге келді және 1812 жылғы 6 қаңтарда Мексика Тәуелсіздік соғысы кезінде әскери мансабын бастады, бастапқыда испандықтарға адал күштер тарапында күресті. 1816 жылы ол екінші лейтенант-жандармен тағайындалды және 1818 жылы гранадерлер ротасына қосылды. 1821 жылғы наурыз айында оның полкі жақын ауысып, Агустин де Итурбидтің Игуала жоспарына қосылғанда, ол жиырма рет шайқасқа қатысты. Ол Тригарантин армиясының Мексика қаласына кіруінен бұрын болған шайқастарға қатысты. Акамбарода Итурбиде оны аңшылар капитаны етіп тағайындады. Арройо Хондодағы шайқаста ол Эпитасио Санчестің басшылығындағы отыз адамнан және бірнеше жылқыдан тұратын барлау тобының құрамында болды. Олар Итурбид күшейтумен келгенге дейін және испандықтар кері қайтарылғанға дейін басым испан күштерін ұстап тұруға мүкіндік алды. Бұл шайқастағы қызметі үшін Итурбид Паредеске елтаңба берді. Ол Сан-Луис-де-ла-Пас қаласында болды, онда жеті жүз әскери тұтқынға алынды, сондай-ақ Керетаро және Мехико қалаларын қоршауға алу мен басып алуға қатысты, осыдан кейін ол подполковник шеніне көтерілді. Тәуелсіздік алғаннан кейін де ол әскери қызметте жалғастырды. Оның жоғары лауазымдағы офицерлері оны даулы мінезді деп санады, сондықтан Паредес алыс батыс провинцияларына жіберілді, Сан-Бластан кемеге отырды, бірақ дауыл оны портқа қайта оралуға және саяхатын құрлықпен жалғастыруға мәжбүр етті. 1831 жылы оған генерал шені берілді.

Саясатта

1835 жылы Бірінші республика құлаған кезде ол саясатқа қатыса бастады. Санта-Анна бастаған төңкеріс салдарынан үкімет құлатылып, Мексика федеративтік республикадан Мексиканың Орталық Республикасына өзгеру процесіне түсті. Орталықшыл қозғалысқа Паредес қолдау көрсетті және ол Гарсия басқаратын федералистерден Закатекасты басып алған 1-ші бригаданың командирі болды. Содан кейін ол Морелиядағы Оңтүстік науқанына қатысты. 1841 жылдың тамызында дивизия генералы шеніне көтеріліп, Халисконың бас командирі болып тағайындалды. Сол айда президент Анастасио Бустаманте елді мазалаған түрлі саяси және қаржылық дағдарыстарды шеше алмағандықтан, Паредес әріптес генерал-командирлеріне манифест жариялап, жаңа үкімет құруға шақырды. Ол барынша көп әскер жинады, жол жүзінде олардың қатарына қосылғандар да болды және Санта-Аннаның қосылған Такубая қаласына кірді. Әскери хунта құрылып, Такубая негіздерін жазды – бұл жоспар сот жүйесінен басқа, үкімет құрылымының барлық бөлігін жойды және жаңа конституцияны жазу үшін жаңа конституциялық конгресс сайлауды қарастырды. Санта-Анна уақытша үкіметтің төбесіне келді. Жаңа Такубая негіздерін құруда маңызды рөл атқарғанына қарамастан, Паредес оның құрамында ешқандай лауазымға шақырылмады, себебі ол саяси басқаруға қабілетсіз деп есептелді. Ол жай ғана Халисконың бас командирі лауазымына қайта оралды. Дегенмен ол Санта-Аннаға адал болды. Сайланған конгресс федералистік бағытты ұстанды және 1842 жылдың 11 желтоқсанында Паредес қолдаған Хуехотцинго жоспары үкіметке конгрессті таратып, конституцияны қайта жазу жұмысын жалғастыру үшін беделді кеңес құруды ұсынды. Бұл жоспар жеткілікті қолдауға ие болып, нәтижесінде 1843 жылдың 6 қаңтарында үкімет жаңа конституцияны жазу үшін Junta Nacional instituyente деп аталған сексен көрнекті орталықшылды тағайындады. 1843 жылдың 12 маусымында хунта "Органикалық негіздер" деп аталған жаңа конституцияны жариялады.

1844 жылғы Санта-Аннаның құлдырауындағы рөлі

Паредес Санта-Аннаның шақыруымен хунтаға қосылды, бірақ Мексика штатының генерал-коменданты лауазымына қабылдану үшін қалды. Селая батальонының казармасында ол үкіметке қарсы ашық сөйлей бастады және Паредес өзінің үйінде тұтқындалды, бірақ кейіннен қандай да бір құқық бұзушылықта айыпталмады. Үкімет оны қауіпсіздігі үшін Юкатанға жіберуге тырысты, бірақ Паредес бас тартты, ал үкімет оны Толукаға жіберді. Паредес өзін ашулы және бағаланбаған сезінді, әсіресе саяси жүйені құрудағы оның маңызды рөлін ескере отырып. Ол сенатор болды, бірақ 1844 жылдың шілдесінде сенатта бір ай қызмет еткеннен кейін отставкаға кетті. Бұл кезде Техас мәселесі бойынша АҚШ-пен қарым-қатынас шиеленісіп, бірнеше мәжбүрлі қарыздар халықтың наразылығын тудырды. Паредес революцияға бастаушы бола алатынын ойлады. Оның әлі де қауіпті екенін білген үкімет оны Сонораға жіберді, бірақ Гвадалахараға келгеннен кейін ол Департаменттік хунтамен және жергілікті гарнизонмен бірге үкіметке қарсы шықты. Елдің солтүстігі оған қосылды, бірақ Санта-Анна қарсы шабуылға дайындалу үшін жеткілікті қолдау тапты. Бұл кезде номиналды президент Валентин Канализо болды, бірақ Санта-Аннаның ықпалында болды. Конгресс Санта-Аннаны олардың келісімінсіз әскери билікті өз қолына алғаны үшін айыптады. Конгресс министрлерді Санта-Аннаның Керетаро Департаменттік жиналысын түрмеге қамағаны және оның губернаторын ауыстырғаны үшін айыптады. Әкімшілік конгреске тарап, Техастың АҚШ-қа қосылу қаупіне байланысты оның шараларының қажеттілігін түсіндірді. Бұл астанада Канализоға қарсы әскери көтеріліске әкелді. Ол отставкаға кетті және 1844 жылдың 6 желтоқсанында конгресс қайта құрылды, ал Хосе Хоакин Эррера жаңа министрлікпен бірге жаңа президент болып тағайындалды. Ел енді Геррераның орталық үкіметі, Санта-Аннаның әскери күштері және Мариано Паредестің көтерілісі арасындағы үш лагерьге бөлінді. Санта-Анна 14 000 әскермен Силаода болды және Паредесті жеңу үшін жолға шықты, енді өзін заңды президент деп жариялады және Мексика қаласына шабуыл жасауға дайындалды. Қазір қатты қорғалған астананы қоршаудың қиын екенін түсінгеннен кейін, ол Пуэблаға көшті, ондағы шағын гарнизон қарсылық көрсетті. Сол уақытта Санта-Анна Паредес пен Эррераның күштерін біріктіргенін және олар оған бет алғанын білді. Қарсылас күштер шамалы тең болғандықтан, Санта-Анна келіссөздер бастауға тырысты, бірақ Эррера шартсыз капитуляциядан басқа ештеңе қабылдамады, ал Санта-Анна елден қашуды жоспарлай бастады, бірақ Джико қаласының жанында тұтқындалды. Паредес тағы да шешуші төңкеріс жасап, президенттік креслоға отырмады. Ол тағы да солтүстікке тағайындалды, бірақ Геррера Техас мәселесі бойынша АҚШ-пен келіссөздер жүргізуге тырысқанда үкіметке қарсы тұруға жаңа себеп тапты. Президент Техастың тәуелсіздігін мойындауға дайын болды, бірақ оның қарсыластары бұл Мексиканың аумағынан бас тарту деп қарады. Осы кезде Паредес үкіметке қарсы ресми түрде жарияламады және оны астанаға жақын жердегі лауазымға тағайындады. Алайда ол бұйрыққа бағынбады және сатқын үкіметке бағынуға болмайтынын мәлімдеді. Ол өз күштерін Селая қаласына көшірді, бұл тек Лагос жәрмеңкесіне бара жатқан саяхатшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалғанын айтты. Алайда, сол қаладан ол үкімет ұлттық аумақты беріп отырғанын, Такубая негіздерін бұзып, ұлттық намысты түсіріп тастағанын білдіретін жарлық шығарды.

Төрағалық

Ол 1845 жылғы 14 желтоқсанда Сан-Луис-Потоси қаласында үкіметті құлатуға ресми түрде шақырды. Ол Испанияның бұрынғы басқаруын мақтап, Республиканың қайғылы жағдайын бейнелеп, бұл соңғы төңкеріс болатынын, өзі жеке ешқандай лауазымға ұмтылмайтынын және қоғамның барлық топтары өкілдік ететін Ұлттық Ассамблея құрылатынын мәлімдеді. Оның жоспары Сан-Луис-Потоси облыстық ассамблеясымен бекітілді және елдің қалған бөлігінде қолдауға немесе кемінде бейтараптыққа ие болды. Алайда, Эррера үкіметі өзін қорғау үшін жеткілікті қолдау жинамады, сол себепті президент Эррера күрестен бас тартып, 1845 жылғы 30 желтоқсанда отставкаға кетті. Паредес әскерлерімен бірге үш күннен кейін астанаға кірді. 3 қаңтарда Мариано Паредес президенттікке көтерілді. Паредес жаңа кабинет құрып, қарақшыларға қарсы және мемлекеттік қызметтердің санын азайту туралы декреттерге қол қойды. 1846 жылғы 26 қаңтарда конституциялық өзгерістер жасау құқығы бар ерекше конгресс шақыру туралы ресми үкіметтік қаулы жарияланды. Конгресс корпоративтік принциптерде құрылатын болды. Онда 160 депутат болады, олар географиялық аудандарды емес, тоғыз топты ұсынуға тиіс: жер иелері, саудагерлер, кеншілер, өндірушілер, ғылымға бейім адамдар, судьялар, мемлекеттік қызметкерлер, дін қызметкерлері және әскер, олар өз топтарының мүшелерімен сайланады.

Монархиялық интригалар

Сан-Луис-Потоси жоспарында конституциялық конгресс ұлтты қайта құру қабілетіне ешқандай шектеулер қоймауы керек деп жариялаған бір тармақ болды. Бұл республиканы таратуға және монархия орнатуға жол ашады деп кеңінен қабылданады. Паредес 1832 жылдан бері монархиялық көзқарастарды білдіріп, тек монархия ғана анархияны тоқтатып, елді американдық мүдделерден қорғай алады деп санды. Сондықтан Паредес президенттік лауазымға келгенде және конституциялық конвенция жақындағанда, монархистер Мексика тағын орнатуға мүмкіндік алды. Паредес билікке келгеннен бастап конституциялық конгресс жиналғанға дейін монархия жақтастары мен республика жақтастары арасында үгіт соғысы жүрді. Консервативті ойшыл Лукас Аламан бас редакторлық еткен El Tiempo газеті арқылы монархия жақтастары өздерін таныстырды. El Tiempo мен Паредестің монархияға бейімділігіне жауап ретінде көптеген Либералдық партия газеттері өздерінің республикалық ұстанымдарын көрсететіндей атауларын өзгертті. El Monitor Constitucional (Конституциялық бақылаушы) газетінің атын El Monitor Republicano (Республикалық бақылаушы) деп өзгертті. El Siglo XIX (XIX ғасыр) газетінің атын El Republicano (Республикалық) деп өзгертті. Карлос Мария Бустаманте «Мексика патша қаламайды, тіпті шетелдік патшаны да қаламайды» деген тақырыптағы бюллетень шығара бастады. Республика жақтастары монархия елге қолайсыз екенін, себебі Мексикада мұндай институтты қолдауға абыройлы адамдар жоқ екенін атап көрсетті. «Олар Мексикадағы монархия идеясы мексикалықтардың тілегіне ғана қарсы емес, сонымен қатар елде аристократия болмағандықтан, оның іске асуы да мүмкін емес екенін күшті дәлелдермен көрсетті». Мексикада аристократияның жоқтығы туралы осы пікірді консервативті мемлекет қайраткері Антонио де Харо и Тамариз де қайталап, әзілдеп үкімет генералдарға шен беруді бастау керектігін ұсынды. Оның басшылығы монархия құруға бағытталған деген қабылдау, АҚШ-пен соғыс кез келген сәтте басталуы мүмкін болған кезде күшті қарсылыққа ұшырады. 24 сәуірде, американдық басқыншылық басталғаннан кейін, Паредес ел өзгеріске келіспейінше республикалық үкімет формасын қолдайтынын мәлімдеді.

Мексика-Америка соғысы

Мексика-Америка соғысының алғашқы айларында Паредес үкіметі бірқатар ауыр жеңілістерге ұшырады. Закари Тейлор басқаратын АҚШ әскерлері Рио-Гранде өзенін кесіп өтіп, бірнеше шайқаста жеңіліске ұшырамастан Сальтильоға дейін жетті. Осы уақытта американдық күштер Калифорнияны басып алу процесінде болды. Құрылтайлық конгресс 6 маусымда шақырылды. Паредес оның алдына келіп, республикалық үкіметке адалдығын жариялады. Алты күннен кейін конгресс Паредесті президенттік лауазымға бекітіп, Николас Бравоны вице-президент етіп тағайындады, сондай-ақ оған АҚШ-қа қарсы соғыста Мексиканың құрлық әскерлеріне басшылық ету құқығы берілді. Үкіметке соғысқа қаржы жинау үшін төтенше өкілеттіктер берілді, оның ішінде мүлікті мемлекеттік меншікке беру де қарастырылды. Соғыстың барысы үкіметке қарсы оппозицияны күшейтті, революциялық жағдайға тап болған Паредес 28 шілдеде отставкаға келіп, соғыс күш-жігеріне көмектесу үшін әскери қызметке қайта оралды. 3 тамызда Веракрус және Сан-Хуан-де-Улуа гарнизондары Гвадалахара жоспарын жариялап, көтеріліс ұйымдастырды, нәтижесінде бұрынғы президент тұтқындалып, түрмеге қамалды. Президент Браво да қызметтен алынды, ал 22 тамызда уақытша президент Мариано Салас Паредес он бір жыл бұрын құлатуға қатысқан Федералдық жүйені қайта орнатты. Паредес 1846 жылғы 2 қазанда елден қуылды және Францияға бағыт алды. Ол соғыс аяқталғанға дейін елге оралды, бірақ қақтығысқа қатыспады және Тулансингода тұруға мәжбүр болды. Оған үкіметте қызмет ету ұсынылды, бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты бас тартты. 1849 жылғы сәуірде жалпы кешірім оған бұрынғы барлық айыптаулардан босатылды, ал ол сол жылдың қыркүйек айында қайтыс болды.