Америкалық бизнесмен Чарльз Ричард Крэйн өмірі мен қызметі

Кіріспе

Чарльз Ричард Крейн (1858 жылдың 7 тамызы – 1939 жылдың 15 ақпаны) – көрнекті американ бизнесмені, ірі өнеркәсіптік капиталдың мұрагері және араб мәдениетін білгіш, танымал арабтанушы. Оның кең ауқымды бизнес мүдделері оған ішкі және халықаралық саяси істерге қатысуға мүмкіндік берді, соның арқасында ол үкіметтің жоғары эшелондарындағы ықпалды тұлғаларға ерекше қол жеткізді. Оның назар аударған арнасы – Шығыс Еуропа және Таяу Шығыс аймақтары болды.

Өмірбаяны және дипломатиялық қызметі

Крэйн – сантехникалық бөлшектерді өндіретін, Чикаголық кәсіпкер Ричард Т. Крэйннің үлкен ұлы болды. Жастығында ол Бостонға сапар барып, онда танысқан көрнекті орнитолог Чарльз Б. Коримен бірге көп саяхаттады. Крэйн мен Кори бейсболға қызығушылық танытты және 1888 жылдан 1892 жылға дейін екеуі қазіргі Кейп-Код бейсбол лигасының Хайанис қалалық командасын қаржыландырып, ойнады. Кори мен Крэйннің есебінен Хайанис жергілікті тұрғындарымен бірге ойнау үшін бірнеше белгілі кәсіби және әуесқой ойыншылар шақырылды. 1906 жылы Кори отбасының қоржыны құлағанда, Крэйн Коридің құстар коллекциясын сатып алып, оны Чикагоның Табиғи тарих мұражайына сыйға берді, сонымен қатар мұражай Кориді коллекцияның тұрақты кураторы қызметіне тағайындауы тиіс екенін талап етті. 1900 жылдары ол Чикаго университетінде лекция оқуға Томас Масарик, Максим Ковалевский және Павел Милюковты шақырды. Масарикпен танысқаннан кейін ол славян ұлтшылдығына қызығушылық танытып, Альфонс Муханың «Славян эпосы» картиналарын демеушілік етті. Муха Чехословакия банкноттарын жасағанда, ол Жозефина Крэйн Брэдлидің бұрынғы портретін 100 коруна банкнотында Славия ретінде пайдаланды. Бірақ 1909 жылдың 4 қазанында лауазымына кетер алдында, ол Вашингтонға қайтарылды және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Филандер К. Нокстің қысымымен отставкаға кетуге мәжбүр болды, ол оны Чикаго газетінде Жапония мен Қытай арасындағы екі жаңа келісімге қатысты АҚШ үкіметінің наразылығын жариялағаны үшін жауапты деп тапты. Крэйн Вудро Вильсонның 1912 жылғы сайлау кампаниясына зор үлес қосты. Вильсон Крейнді 1917 жылғы Ресейге арналған арнайы дипломатиялық комиссияға, сондай-ақ Париж бейбіт келісімдері конференциясының американдық бөліміне мүше етіп тағайындады. 1919 жылы ол Түркиядағы мандаттар жөніндегі одақтас комиссияда, кейіннен Король Крэйн комиссиясы ретінде танымал болды. Комиссияның бастапқы мақсаты АҚШ-тың соғыстан кейінгі Таяу Шығыс елдерінің болашағы мен мәртебесі бойынша халықаралық консенсусқа келу болғанымен, ол тез арада АҚШ-тың ғана қолдауына ие болды. Крэйн комиссияның тең төрағасы болып тағайындалғаннан кейін, ол АҚШ саясатын анықтау үшін есеп дайындауға кірісті. Таяу Шығыста еврей мемлекетін құру мәселесіндегі есепте: «Егер АҚШ үкіметі Палестинада еврей мемлекетін құруды қолдауға шешім қабылдаса, онда ол американдықтарды сол аймақта күш қолдануға міндеттейді, өйткені Палестинада еврей мемлекетін тек күшпен ғана құруға немесе сақтауға болады», - деп ескертілді. Крэйн Таяу Шығыста еврей мемлекетін құруға қарсы болды. Ол араб мемлекеттерінің тәуелсіздігін ынтамен қолдады. 1918 жылдың мамыр және маусым айларында ол Томас Масарикке Ресейдегі чехословакиялық легиондарға қолдау көрсету және жаңа тәуелсіз Чехословакия мемлекетін құру үшін президент Вильсонмен кездесуге көмектесті. Президент Вильсон Крейнді Қытайдағы АҚШ елшісі етіп тағайындады және ол 1920 жылдың 22 наурызынан 1921 жылдың 2 шілдесіне дейін қызмет етті. 1925 жылы Крэйн Нью-Йорктегі Қазіргі әлем мәселелері институтын құрды. Институт Мексикада, Иерусалимде және кейде Мәскеудегі жергілікті өкілдерді жұмысқа алды. Бұл өкілдер өз аймақтарындағы оқиғалар туралы жүйелі есептер жинақтады және ICWA демеушілігімен АҚШ-тың ірі университеттеріндегі лекциялық турларда өз тәжірибелерімен бөлісті. Бұл есептер АҚШ Мемлекеттік департаментіне де ұсынылды. 1931 жылы Крэйн Сауд Арабиясы мен Йеменде мұнайды іздеудің алғашқы экспедицияларын қаржыландыруға көмектесті. Ол Американың сол жердегі мұнай концессиясын алуда маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ Джорджия штатындағы Джекилл аралындағы әйгілі Джекилл аралы клубының (қараңыз «Миллионерлер клубы») мүшесі болды. Оның ұлы Ричард Теллер Крэйн II дипломат болды.

Crane was the eldest son of plumbing parts mogul, Chicago manufacturer, Richard T. Crane. As a young man, Crane traveled extensively with his friend Charles B. Cory, a leading ornithologist whom Crane had met while visiting Boston. Crane and Cory shared an interest in baseball, and from 1888 to 1892, the pair funded and played on the Hyannis town team in what is now the Cape Cod Baseball League. At Cory and Crane's expense, various well known professional and amateur players were brought in to play alongside the Hyannis locals. When Cory lost his family's fortune in 1906, Crane purchased Cory's vast collection of bird specimens and donated it to Chicago's Field Museum of Natural History with the stipulation that the museum would employ Cory as permanent curator of the collection. In the 1900s, he brought Thomas Masaryk, Maksim Kovalevsky and Pavel Milyukov to lecture at the University of Chicago. After meeting Masaryk, he became interested in Slavic nationalism and sponsored The Slav Epic paintings by Alphonse Mucha When Mucha designed the Czechoslovak bills, he used a previous portrait of Josephine Crane Bradley as Slavia for the 100 koruna bill. but on the eve of his departure to his post on October 4, 1909, he was recalled to Washington and forced to resign under pressure by US Secretary of State Philander C. Knox, who held him responsible for the publication in a Chicago newspaper of the US government's objections to two recent treaties between Japan and China. Crane contributed heavily to Woodrow Wilson's 1912 election campaign. Wilson rewarded Crane with appointments to the 1917 Special Diplomatic Commission to Russia, known as the Root Commission, as a member of the American Section of the Paris Peace Conference, and to the 1919 Inter Allied Commission on Mandates in Turkey that became known as the King Crane Commission. While the commission was originally proposed by the US to develop an international consensus on the future make up and status of postwar Middle East nations, the commission quickly became a US only sponsored effort. With the appointment of Crane as co head of the commission, it set about to issue a report to inform US policy makers. In respect to the creation of a Jewish state in the Middle East, the report cautioned "Not only you as president but the American people as a whole should realize that if the American government decided to support the establishment of a Jewish state in Palestine, they are committing the American people to the use of force in that area, since only by force can a Jewish state in Palestine be established or maintained." Crane opposed the establishment of a Jewish state in the Middle East. He was a passionate spokesman for the independence of the Arab states. From May and June 1918 he helped Tomas Masaryk meet with President Wilson to negotiate support for Czechoslovak legions in Russia and for the founding of a new independent Czechoslovak state. Crane was appointed United States Ambassador to China by President Wilson and served from March 22, 1920, to July 2, 1921. In 1925 Crane founded the New York based Institute of Current World Affairs. The institute employed field representatives in Mexico, Jerusalem, and occasionally Moscow. These representatives compiled regular reports on developments in their regions, and shared their expertise during ICWA sponsored lecture tours of major US universities. The reports were also made available to the US State Department. In 1931, Crane helped finance the first explorations for oil in Saudi Arabia and Yemen. He was instrumental in gaining the American oil concession there. He was also a member of the famous Jekyll Island Club (aka The Millionaires Club) on Jekyll Island, Georgia. His son, Richard Teller Crane II, was a diplomat.

Гарвард/Данилов қоңыраулары

Ресейде большевистік революциядан кейін Крейн Данилов монастырындағы ең маңызды орыс қоңырауларын жойылудан құтқаруға зор үлес қосты. 1929 жылы коммунистер монастырды жапқанда, Данилов қоңыраулар жинағы Крейннің қоңырауларды сатып алуы арқасында коммунистердің балқытудан сақталды. Ең ірі қоңырау, Большой (немесе Гарвардта "Ана Жер қоңырауы" деп аталатын Үлкен қоңырау), 13 тонна салмаққа ие және 700 фунттық тілшесі бар. Ең кішкентайының салмағы бар болғаны 22 фунт. Крейн қоңырауларды Гарвард университетіне сыйға берді, олар Гарвардтың Лоуэлл үйінің басты мұнарасына және Гарвард Бизнес мектебінің Бейкер кітапханасына орнатылды, онда 70 жылдан астам уақыт бойы қауіпсіз сақталды. 1980 жылдардың басынан бастап, Горбачевтің ашық саясаты кезінде қоңырауларды қайтару туралы талаптар көтерілді, және көптеген жылдар бойы өткен кездесулерден кейін, 2008 жылы қоңыраулар Ресей православие шіркеуіне және Данилов монастырына қайтарылды.

Антисемитизм туралы айыптар

Франклин Рузвельт 1933 жылы Уильям Э. Додтты Германиядағы АҚШ елшісі етіп тағайындағанда, Крэйн Додтқа құттықтау хат жазып, мынадай жазды:

Ларсонның сөзінше, бір кешкі ас дастарқанында елші Додт Крэйннің Гитлерге ризашылығын білдіргенін естіп, сондай-ақ Крэйннің нацистердің Германия еврейлерімен қарым-қатынасына қарсы еместігін білді. Крэйн Додтқа: "Гитлердің қалауынша болсын" деді.

Өлім және мұра

1939 жылдың 15 ақпанында Крейн Калифорния штатының Палм-Спрингс қаласындағы қысқы үйінде тұмаудан көз жұмды. 2006 жылдың 24 сәуірінде Крейннің өнер жинағы Кристи аукциондық үйінде сатылды.