Кіріспе
Хайгазиан университеті (جامعة هايكازيان; , айтылады Хайгазиан Хамалсаран) – 1955 жылы Ливанның Бейрут қаласында Хайгазиан колледжі ретінде құрылған жоғары білім беру мекемесі. 1992 жылдан бастап қысқа мерзімге дейін атауы Хайгазиан университеті колледжі деп өзгертілді, ал 1996 жылы қазіргі атауын алды. Ол өнер мен ғылым, сондай-ақ бизнес басқару және экономика салаларында бакалавр дәрежесіне, сонымен қатар өнер, ғылым және бизнес басқару салаларында магистр дәрежесіне бағдарламалар ұсынады. Оқу ағылшын тілінде жүргізіледі, бірақ кейбір курстар армян және араб тілдерінде де ұсынылады. Хайгазиан университетінің барлық дипломдары Ливан үкіметі мен Халықаралық колледждер мен университеттер қауымдастығы тарапынан мойындалады. Оған армян евангелистік қауымдастығы қолдау көрсетіп, негізінен Ливан армян халқының қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында құрылған. Дегенмен, университет нәсіліне, ұлтына немесе дініне қарамастан, барлық студенттерге ашық және профессорлар мен студенттер Ливан қоғамының барлық топтарынан қатысады.
Басталуы
Хайгазиан университеті Түркияның Конья қаласындағы Джениан апостол институтының бұрынғы директоры доктор Арменаг Хайгазианның құрметіне аталған. Доктор Хайгазиан – жоғары білімді және беделді педагог болды. Ол Йель университетінен философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алып, армян отандастарына қызмет ету үшін Түркияға оралды. Армениялықтардың геноциді басталғанда, доктор Хайгазиан АҚШ-қа қашуға мүмкіндік алды, бірақ ол қала берді және миссионерлік қызметін жалғастырды. Кейіннен ол көптеген армян зиялыларымен бірге Сирия шөліне күштеп айдалып кетті. Доктор Хайгазиан 1921 жылы Харперт түрмесінде жолда қайтыс болды (Нью-Йорк Таймс газетінде жарияланған мақала). Осымен қатар, Түркияда сегіз армян колледжі де қиратылды. Білім беру және қызмет көрсету саласындағы осы жағдайлар аяқталса да, доктор Хайгазианның ұрпақтары мен басқалардың санасында арман тірі қалды. Аризона штатының Финикс қаласындағы Мехагиан отбасы (Мэри Мехагиан және Флоренс Мехагиан Гертмениан), доктор Хайгазианның жақын туыстары, AMAA арқылы қаржылай көмек көрсетті және Стивен Филибосианмен бірлесіп Хайгазиан колледжін ашуға атсалысты. Университет 1955 жылдың 17 қазанында Таяу Шығыстағы Армян Евангелистік Шіркеулер Одағы (UAECNE) және Америка Армян Миссионерлік Қауымдастығы (AMAA) тарапынан мұғалімдер мен пасторларды дайындауға көмектесетін гуманитарлық колледж ретінде құрылды. Осыған дейін Бейрут армян евангелистік қауымы жоғары мектептерін және мұғалімдерді даярлау қажеттіліктерін толықтыру мақсатында екі орта білімнен кейінгі білім беру бағдарламасын құрды: 1948 жылдан 1951 жылға дейін Орталық орта мектеп кітапханасында орналасқан Мұғалімдерді даярлау институты және Бейрут бірінші армян евангелистік шіркеуінің демеушілігімен бірінші курс өнер және ғылым бағдарламасын ұсынған Армян евангелистік колледжі. Бұл екі мекеме 1951 жылы бірігіп, бірінші курс өнер және ғылым, сондай-ақ екінші курс өнер бағдарламасын құрды және 1955 жылға дейін армян қауымына қызмет етуді жалғастырды, осы жылы Хайгазиан колледжі құрылды.
Хайгазиан колледжі (1955-1992)
Хайгазиан колледжі бастапқыда екі жылдық жоғары білім беретін кіші колледж ретінде жұмыс істеуге арналған еді. Бірақ жоғары курс сабақтарына деген сұраныс оқу орнын төрт жылдық бағдарламалар жасауға итермеледі. Университет 1955 жылдың 17 қазанында Таяу Шығыстағы Армян Евангелистік Шіркеулер Одағы (UAECNE) және Америка Армян Миссионерлік Қауымдастығы (AMAA) тарапынан мұғалімдер мен пасторларды дайындауға көмектесетін, гуманитарлық білім беретін колледж ретінде құрылды. Университет 1955 жылы ашылғанда 43 студент оқыды. Ливанда 1975 жылы азаматтық тәртіпсіздіктер басталғанға дейін студенттер саны 740-қа жетті. 1955 жылдың 17 қазанында Хайгазиан Университеті Бейрут қаласында Америка Армян Миссионерлік Қауымдастығы (AMAA) мен Таяу Шығыстағы Армян Евангелистік Шіркеулер Одағының (UAECNE) бірлескен күш-жігерімен құрылды. Университет алғашқыда Вебб ғимаратында орналасқан, колледжге бейімделген он бөлмелі үй болды. Кейіннен жеті қабатты ғимарат салынды. Бұл ғимарат құрылысын қаржылық тұрғыдан қолдаған А.С. Мехинь және оның әйелінің құрметіне «Мехинь академиялық орталығы» деп аталды. Стивен П. Мугар мырзаның берген гранты университетке әдемі тарихи ғимаратты алуға мүмкіндік берді, ол кейіннен донордың ата-анасын құрметтеп «Мугар ғимараты» деп аталды. Осыған дейін Бейрут армян евангелистік қауымы өз жоғары мектептерін толықтыру үшін екі орта білімнен кейінгі білім беру мекемесін құрды: 1948 жылдан 1951 жылға дейін Орталық жоғары мектеп кітапханасында орналасқан және жұмыс істеген Мұғалімдерді даярлау институты, сондай-ақ Бейрут бірінші армян евангелистік шіркеуінің демеушілігімен бірінші курс өнер және ғылым бағдарламасын өткізген Армян евангелистік колледжі. Бұл екі мекеме 1951 жылы бірігіп, бірінші курс өнер және ғылым, сондай-ақ екінші курс өнер бағдарламасын құрды және 1955 жылға дейін армян қауымына қызмет етті, ол кезде Хайгазиан колледжі құрылды. Хайгазиан колледжі бастапқыда екі жылдық жоғары білім беретін кіші колледж ретінде жұмыс істеуге арналған еді. Бірақ жоғары курс сабақтарына деген сұраныс оқу орнын төрт жылдық бағдарламалар жасауға итермеледі. Хайгазиан 1991 жылға дейін «Колледж» деген бастапқы атын сақтап келді.
Хайгазиан университет колледжі (1992-1996)
Таяу Шығыс номенклатурасының дәстүріне орай, 1992 жылы атауы Хайгазиан университеті колледжі деп өзгертілді.
Хайгазиан университеті (1996-қазіргі уақытқа дейін)
1996 жылы 28 желтоқсанда Ливанның Мәдениет және жоғары білім министрлігі 9657 нөмірлі жарлық шығарды, ол оқу орнының атын Хайгазиан университеті деп өзгертуге рұқсат берді. Университеттің алғашқы президенті доктор Джон Маркариан 1966 жылдың маусымына дейін қызмет етті. 1967-1971 жылдары доктор Гилберт Билезикиан осы лауазымды атқарды; содан кейін доктор Маркариан 1982 жылдың маусымында зейнетке шыққанға дейін қайтадан осы лауазымға оралды. Кейіннен 1985 жылдың ақпанына дейін доктор Верн Х. Флетчер президенттік қызметін атқарды. Содан кейін университеттің әкімшілік деканы Вильма Чолакиан 1995 жылдың 30 тамызына дейін университеттің жұмысын ұйымдастыруға жауапты болды. Доктор Джон Ханджиан 1995 жылдың 1 қыркүйегінен 2002 жылдың 1 тамызына дейін президент қызметін атқарды. 2002 жылдың 1 қыркүйегінде пастор доктор Пол Хайдостиан президент болды. Университет 1955 жылы ашылғанда 43 студент оқыды. Ливанда 1975 жылы азаматтық тәртіпсіздіктер басталғанға дейін студенттер саны 650-ге жетті. Қазіргі кезде студенттер саны шамамен 750-ге жетеді, ал профессорлық-оқытушылар құрамы 150 адамнан тұрады. Осы уақытқа дейін университет түрлі салаларда 2700-ден астам студентке бакалавр, бизнес-әкімшілік бакалавры, ғылым бакалавры, және бизнес-әкімшілік магистрі, гуманитарлық ғылымдар магистрі дәрежелерін берді. Мәдениет және жоғары білім министрлігінен магистрлік бағдарламаларды ұсынуға рұқсат алғаннан кейін, 1995 жылдан бастап төрт магистрлік бағдарлама ашылды: білім беруді басқару және қадағалау, жалпы психология, клиникалық психология және бизнес-әкімшілік магистрі.
Ғимараттар
Университет алғаш рет американдық миссионер Элизабет Уэббтің резиденциясы – Вебб ғимаратында орналасқан, он бөлмелі үй колледж қажеттіліктері үшін қайта жабдықталған. Кейіннен жеті қабатты ғимарат салынды. Бұл ғимарат А. С. Мехинь мырза мен оның әйелінің құрметіне "Мехинь академиялық орталығы" деп аталды, олардың қаржылық көмегі оның құрылысын мүмкін еткен. Бостон қаласынан келген Стивен П. Мугар мырзаның берген гранты университетке Ливан сәулет мұрасының көрнекті үлгісі саналатын әдемі тарихи ғимаратты алуға мүмкіндік берді, ол донордың ата-анасының құрметіне Мугар ғимараты деп аталды. 1987 жылы Ливан соғысының салдарынан университет Ашрафие ауданындағы Христиандық медициналық орталыққа көшірілді, бірақ сабақтар бұрынғысынша қалыпты түрде жалғасты. 1996 жылдың 27 наурызында Басқару кеңесі университеттің Кантаридегі Мексика көшесіндегі бастапқы кампусына оралуын шешті. 1997 жылдың 16 ақпанында бұрынғы кампусты қайта жаңарту жұмыстары басталды. 1997 жылдың 6 қазанында студенттер мен қауымның қуанышына орай, жаңартылған және қайта жандандырылған Кантари кампусында сабақтар қайта басталды. 2001 жылдың шілде айының басында Мугар жерінде төртінші ғимараттың құрылысы басталды, онда медиа орталық, кеңес залы және факультет кеңселерi орналасқан. Бұл жаңа ғимарат 2001 жылдың қазан айында пайдалануға берілді. Тағы бір жаңалық – Май Зиаде көшесіндегі жаңа мұражай ғимараты 2010 жылдың басында пайдалануға беріледі.
Өмірбаян
Хайгазиан университеті Түркияның Конья қаласындағы Джениан апостол институтының бұрынғы директоры доктор Арменаг Хайгазианның құрметіне аталған. Доктор Хайгазиан – педагог, Йель университетінен философия докторы дәрежесін алған және армян отандастарына қызмет ету үшін Түркияға оралған адам. Осман парламенті армяндарды мәжбүрлі түрде жер аудару туралы заң қабылдағаннан кейін, доктор Хайгазиан АҚШ-қа қашуға мүмкіндік алған, бірақ ол қалуға және миссиясын жалғастыруға шешім қабылдады. Кейіннен ол армян зиялыларымен бірге Сирия шөліне айдалып кетті. Доктор Хайгазиан 1921 жылы Харперт түрмесінде жолда қайтыс болды. Осымен қатар, Түркияда сегіз армян колледжі жабылды. Білім беру мен қызмет саласындағы осы қиындықтарға қарамастан, доктор Хайгазианның ұрпақтары мен басқалары оның арманын сақтап қалды. Аризона штатының Финикс қаласындағы Мегиан отбасы (Мэри Мегиан және Флоренс Мегиан Гертменян), доктор Хайгазианның туыстары, Америка Армян Миссионерлік Қауымдастығы (АМАА) арқылы қаржылай көмек көрсетті және Стивен Филибосианмен бірлесіп Хайгазиан колледжін ашуға атсалысты. Университеттің алғашқы президенті доктор Джон Маркариан 1966 жылдың маусымына дейін қызмет етті. 1966 жылдан 1968 жылға дейін ғылым бөлімінің меңгерушісі доктор Джозеф Спрадли, Иллинойс штатындағы Уитон колледжінде үш жылдық демалыстан кейін президент міндетін атқарды. 1968-1971 жылдары президенттікке де Уитон колледжінен келген доктор Гилберт Билезикиан тағайындалды, ал доктор Маркариан 1982 жылдың маусымында зейнетке шыққанға дейін лауазымға оралды. Содан кейін 1985 жылдың ақпанына дейін доктор Верн Х. Флетчер президенттік қызметін атқарды. Университеттің әкімшілік деканы Вильма Чолакиан 1995 жылдың 30 тамызына дейін университеттің жұмысын ұйымдастырумен айналысты. 1995 жылдың 1 қыркүйегінен 2002 жылдың 1 тамызына дейін президенттікке доктор Джон Ханджиан тағайындалды. 2002 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Рев. доктор Пол Хайдостиан университет президенті болды. 1987 жылы соғыс салдарынан университет Бейрут қаласының Ахрафие ауданындағы Христиандық Медициналық Орталыққа көшірілді, бірақ сабақтар бұрынғысынша қалыпты жүрді. 1996 жылдың 27 наурызында Басқару Кеңесі университеттің Кантаридегі Мексика көшесіндегі бастапқы кампусына қайта оралуын шешті. 1997 жылдың 16 ақпанында бұрынғы кампусты қайта жаңарту жұмыстары басталды. 1997 жылдың 6 қазанында жаңартылған Кантари кампусында сабақтар қайта басталды. 2001 жылдың шілдесінде Мугар жеріне төртінші ғимарат салына бастады, онда медиа орталық, кеңес залы және оқытушылар кабинеттері орналасқан. Бұл жаңа ғимарат 2001 жылдың қазан айында пайдалануға берілді. 2003 жылы Хайгазиан университеті көршілес Армян Евангелистік Колледжінің (АЕК) оңтүстік жақ қанатының жеті қабатын пайдалануға кірісті, бұл әкімшілік пен АЕК сенімділері арасындағы жалға төлемінен босату туралы келісімге сәйкес жасалды. Мәдениет және жоғары білім министрлігінен магистрлік бағдарламаларды ұсынуға рұқсат алғаннан кейін, 1995 жылдан бастап төрт магистрлік бағдарлама ашылды: білім беруді басқару және қадағалау, жалпы психология, клиникалық психология және бизнес-әкімшілік магистрі.
Ракеталық техника
Ливандық ракета қоғамын Мануг Манугян басқарды және ол Хайгазиан университетінің шағын студенттерінен тұрды. Қоғам Ливанның кең ауқымды ғарыш бағдарламасына айналды және араб әлемінің суборбитальді ұшуға қабілетті алғашқы ракеталарын жасады. 1960 жылдың қараша айында Хайгазиан колледжінің студенттері Мануг Манугянның (математика және физика оқытушысы) жетекшілігімен Хайгазиан колледжінің ракета қоғамын (HCRS) құрды. Бірінші бір сатылы ракетаның әр бөлігі әр студентке тапсырылды. Қажетті жабдықтың жетіспеуіне байланысты, топ зертханада отынды сынамай, тікелей ұшу сынақтарын жүргізуге мәжбүр болды. Бірнеше сәтсіздіктерден кейін жоба сәтті аяқталды. 1961 жылдың сәуір айында бір сатылы қатты отынмен жұмыс істейтін ракета ұшырылып, шамамен бір километрлік биікке көтерілді. Қатты отын жүйесін одан әрі жетілдіру арқылы, HCRS 3 деп аталған ұқсас ракета 2000 метрлік биікке ұшырылды. Ливан президенті Фуад Шехаб осы тәжірибелердің нәтижесінде HCRS мүшелерімен кездесіп, жобаға қаржылық көмек берді (1961 жылға 10 мың ливан фунты және 1962 жылға 15 мың ливан фунты). 1961-1962 оқу жылында қоғам екі сатылы ракеталармен жұмыс істеді, сонымен қатар бөліну жүйесін, қатты отын жүйесін және ракетаның құрылымын жетілдірді. 1962 жылдың 25 мамырында HCRS 7 Cedar ракетасы 11 500 метрлік биікке ұшырылды, ал ұшырудың қауіпсіздігіне Ливан армиясы жауапты болды. 1962 жылдың жазында тағы екі ракета – Cedar II B және Cedar II C – 20 километрлік қашықтыққа ұшырылды. HCRS-тің табыстарына байланысты жаңа мүшелер қосылды және 1962 жылы жаңа топ құрылды, ол Ливандық ракета қоғамы (LRS) деп аталды. LRS-ті алты мүшеден тұратын бас комитет басқарды: Хайгазиан колледжінен М. Манугян (директор), AUB-ден доктор П. Мурад (кеңесші), Хайгазиан колледжінен Караманугян, Дж. Сфейр (электрондық инженер), Э. Кай (инженер-геодезист) және баллистика саласындағы сарапшы офицер (армия тарапынан берілген). Көп сатылы ракеталардың жобалануы мен құрылысын зерттеу жоспарланған. Манугян АҚШ-та болған кезде Харт мырза HCRS жұмысына жетекшілік етті. Колледждегі HCRS мүшелері: Хампартзум Карагезиан, Храйр Айнтаблиан, Храйр Сахиян, Жирайр Зениан және Жан Жак Гувлекджан. 1962 жылдың 21 қарашасында Хайгазиан тобы дайындаған үш сатылы қатты отынмен жұмыс істейтін Cedar 3 ракетасы ұшырылды. Оның ұзындығы 6,80 метр, салмағы 1250 килограмм болды. Бірнеше ұшырудан кейін 1964 жылдың жазында апат болды, нәтижесінде екі студент ауруханаға түсті, бірақ олар жазылып шықты. Алайда, одан кейін ұшырулар тоқтатылды және «үлкен жарылыс» болған жоқ. Бұл тәжірибелердің нәтижесі Хайгазиан студентінің Айға аяқ басуы емес, Хайгазианның қабылдау кеңсесіне көптеген студенттердің келуі болды. Ливан азаматтық соғысынан кейін қазіргі кезде ракета туралы идея көпке ұнамайды, бірақ 1960-шы жылдары АҚШ және КСРО Айға жетуге тырысқан кезде Хайгазиан колледжі де соң қалып қоймады. Суретте Ливандық пошта қызметінің Ливан Тәуелсіздігінің 21 жылдығына арналған 1964 жылғы пошта маркасының көшірмесі көрсетілген. Суретте Хайгазиан колледжінің Cedar ракетасының бірі бейнеленген.
The Lebanese President, Fouad Chehab, as a result of these experiments, met with the members of HCRS and granted financial assistance for the project (10 thousand LL for 1961 and 15 thousand LL for 1962). During the academic year 1961–1962, the society worked on two stage rockets with further improvements of the separation system, solid fuel system, and vehicle design. On May 25, 1962, HCRS 7 Cedar was Launched up to 11,500 m, and the Lebanese Army was responsible for the security of the launch. In the summer of 1962, two more rockets, Cedar ll B and Cedar ll c, Were Launched to a distance of 20 km. Due to the successes of the HCRS new members joined and a new group was formed in 1962, it was called the Lebanese Rocket Society (LRS). The LRS was directed by a main committee of six members: Mr. M. Manougian of Haigazian College (Director), Dr. P. Mourad of AUB (advisor), Mr. Karamanougian of Haigazian college, Mr. J. Sfeir (Electronic engineer), Mr, E. Kai (Engineer geodesist), and an officer expert in ballistics (granted by the Army). Further tests were planned on design and construction of multistage rockets. Mr. Hart supervised the works of the HCRS while Mr. Manougian was in the U. S. A. Members of the HCRS at the college were: Hampartzum Karaguezian, Hrair Aintablian, Hrair Sahagian, Jirair Zenian, and Jean Jack Guvlekjian. On November 21, 1962, Cedar 3, a three stage solid propellant rocket prepared by the Haigazian group was launched. It had a length of 6.80 m and weight of 1250 kg. After several other launchings, an accident occurred during the summer of 1964, which hospitalized two students, who later recovered. However, the launchings were ended then, and no "big bang" has taken place since. The outcome of these experiments was not a Haigazian student walking on the Moon, but more students walking into Haigazian's admissions office. One has to realize that nowadays, after the Lebanese civil wars, the idea of a rocket is not very pleasing, but in the 1960s when both the U. S. and the U. S. S. R. were trying to reach the Moon, Haigazian College was also on track. A reproduction of a 1964 postage stamp produced by the Lebanese postal service to commemorate the 21st anniversary of Lebanese Independence. Depicted is one of Haigazian College's Cedar rockets.