Кіріспе
Армян-американдық суретші (1904–1948)
Аршиль Горький (/ɑr//ʃ//iː//l// /'/ɡ//ɔr//k//i/ ARsheel GORkee; шын аты Востоник Мануг Адоян; 15 сәуір 1904 – 21 шілде 1948) – абстрактілік экспрессионизмге зор әсер еткен армян-американдық суретші. Өмірінің соңғы жылдарын АҚШ азаматы ретінде өткізді. Марк Ротко, Джексон Поллок және Виллем де Кунингпен қатар Горький 20-шы ғасырдың ең күшті американдық суретшілерінің бірі деп есептеледі. Армян геноцидінде басынан өткен қайғы мен жоғалтулар Горькийдің суретші ретінде қалыптасуына маңызды ықпал етті.
Ерте өмір
Востаник Адоян Осман империясының Ван көлінің жағасында орналасқан Хоргом ауылында (қазіргі Дилкая) дүниеге келген. Оның туған күні көбінесе 1904 жылдың 15 сәуірі деп көрсетіледі, бірақ 1902 немесе 1903 жыл болуы да мүмкін. Өмірінің соңына қарай ол туған күнін айтуда шатасып, жылдан жылға өзгертіп отырды. 1908 жылы әкесі әскерге шақырудан қашу үшін отбасын Ван қаласында қалдырып, Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Ол Род-Айленд штатының Провиденс қаласына қоныстанды. 1915 жылы армян геноциді кезінде ол Ван көлінен қашып, анасы мен үш қарындасымен бірге Ресей бақылауындағы аймаққа жетті. Геноцидтен кейін 1919 жылы анасы Ереванда аштықтан көз жұмды. 1920 жылы, 16 жасында Америкаға келген ол әкесімен қайта қосылды, бірақ олар жақын қарым-қатынас құра алмады. Өзін жаңадан таныстыру барысында ол өзінің есімін "Аршиле Горки" деп өзгертті, грузин аристократы екенін (грузинше Аршиле/Арчил есімімен) айтты, тіпті орыс жазушысы Максим Горькийдің туысы екенін де жеткізді.
Мансап
1923 жылы Горький Бостондағы жаңадан құрылған Жаңа Англия өнер мектебіне түсіп, кейін жартылай штатты оқытушы болды. 1920-жылдардың басында ол импрессионизмге қызығушылық танытты, бірақ онжылдықтың соңында пост-импрессионистік туындылар жасады. Осы кезеңде Нью-Йоркте тұрып, Поль Сезаннның ықпалына түсті. 1925 жылы Гранд-Централ өнер галереясының Эдмунд Грейсен Горькийді Гранд-Централ өнер мектебінде сабақ беруге шақырды; Горький келісімін берді және 1931 жылға дейін олармен бірге жұмыс істеді. Оның белгілі шәкірттерінің бірі Ревингтон Артур болды. 1927 жылы Горький Этель Кремер Швабахермен танысып, өмір бойына созылған достық қарым-қатынас орнатты. Швабахер оның алғашқы биографы болды. Горький былай деді: «Ойдың мәні – суретшінің тұқымы. Арман суретшінің қылқаламын құрайды. Көз мидың күзетшісі болғандай, мен өзімнің ең терең сезімдерімді, дүниетанымымды өнер арқылы жеткіземін». 1931 жылы Горький Нью-Йорктегі Downtown Gallery галереясына 100 доллардан 450 долларға дейінгі бағада бірнеше туынды жіберді. (Галереяның тізімінде суретшінің аты «Археле Горки» деп жазылған. Осы кезеңдегі Горькийдің көптеген жұмыстары қолтаңбасыз болған.) Олардың қарым-қатынасының нақты мәні белгісіз. Джон Д. Рокфеллердің әйелі (Эбби Олдрич Рокфеллер) галереядан Горькийдің «Жемістер» атты Сезанн стиліндегі натюрмортын сатып алды. Горькийді галерея иесіне Стюарт Дэвис таныстырған болуы мүмкін, ол онда тұрақты түрде көрмелер өткізген. 1933 жылы Горький Federal Art Project Works Progress Administration-да жұмыс істеген алғашқы суретшілердің бірі болды. Кейіннен бұл жобаға Элис Нил, Ли Краснер, Джексон Поллок, Диего Ривера және Марк Ротко сияқты суретшілер де қатысты. 1935 жылы Горький Гилдиялық өнер галереясымен (Нью-Йорк, 37 Батыс 57-ші көше) үш жылдық келісімшартқа қол қойды. Анна Валинска мен Маргарет Лефранк бірлесіп иеленген, бірақ Лефранк қаржылаған және басқарған галерея Нью-Йоркте суретшінің алғашқы жеке көрмесін ұйымдастырды: «Аршиле Горькийдің абстрактілі суреттері». Осы кезеңдегі ең танымал туындыларына Сезанн стиліндегі пейзаж (1927) және Стейтен аралындағы пейзаж (1927–1928) жатады. 1920-жылдардың соңында және 1930-жылдардың басында ол кубизммен тәжірибе жасады, соңынан сюрреализмге көшті. Жоғарыда суреттелген «Суретші және анасы» (шамамен 1926–1936) – есте қаларлық, әсерлі және инновациялық портрет. Оның «Суретші және анасы» картиналары Вандада түсірілген балалық шағындағы суретіне негізделген. Горький екі нұсқасын жасады; екіншісі Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында сақталады. Сурет сызықтарының қарапайымдығы мен тегісдігі үшін Ингреске, позасы үшін Египеттің жерлеу өнеріне, жазық композициясы үшін Сезаннға, пішіні мен түсі үшін Пикассоға теңеулер жасалды. «Түн, жұмбақ, ностальгия» (1930–1934) – оның суретшілік жолының осы кезеңін сипаттайтын күрделі туындылар сериясы. «Мастер Биллдің портреті» картинасында Горькийдің досы Виллем де Кунинг бейнеленген. Де Кунинг: «Мен көптеген суретшілермен таныстым, бірақ содан кейін Горькийпен кездестім. Ол нәрсенің мәніне жетіп, тап дұрыс айтатын керемет қабілетке ие болды. Сондықтан мен бірден оған жақындадым және жақын дос болдық. Жаңа жерде шетелдіктердің танысуы жақсы болды». Алайда, жақында жарық көрген зерттеулер картина де Кунингтің суреті емес, Горькийдің жұмысы үшін біршама жұмыс істеген швед ағаш шеберінің портреті екенін көрсетеді. Горький оған сурет сабақтарын берген. 1940 жылдары Горький өзінің жаңа туындыларын Андре Бретонға көрсеткенде, жаңа суреттерді, әсіресе «Бауыр – әтештің шегесі» картинасын көргеннен кейін Бретон оны «Америкада жасалған ең маңызды суреттердің бірі» деп жариялады және Горький сюрреалист екенін айтты, бұл Бретонның ең жоғары бағасы болды. Сурет 1947 жылы Париждегі Galérie Maeght галереясындағы сюрреалистердің соңғы көрмесінде көрсетілді. Форт-Уорт қаласындағы Заманауи өнер мұражайының кураторы Майкл Аупинг бұл туындыда Горькийдің армяндық өміріне деген ностальгиялық сілтемелермен үйлесетін «жігерлі сексуалдық драма» бар екенін байқады. 1944 жылғы жұмысы Горькийдің 1940 жылдары Сезанн мен Пикассоның ықпалынан өзінің жеке стиліне көшуін көрсетеді және, мүмкін, оның ең ұлы туындысы болар. Оның биіктігі 1,8 метрден аспайды, ені 2,8 метрге жетеді, «сулы, жартылай мөлдір түсті, тікенді пішіндерге айналған, жұқа, өткір қара сызықтармен боялған, құйрықтары мен тырнақтары бар сияқты сулы қалампалармен толтырылған абстрактілі пейзаж» бейнеленген. 1941 жылы Горький адмирал Джон Холмс Магрудердің қызы Агнес Этель Магрудермен (1921–2013) танысып, үйленді. Горький оған армян тілінде сүйіспеншілік білдіретін «Мугуч» деген лақап ат қойды. Олардың Маро және Ялда есімді екі қызы болды (кейінірек Ялда Наташа деп аталды). Маро Горький суретші болды және ақын сэр Стивен Спендердің ұлы, британдық мүсінші және жазушы Мэттью Спендерге тұрмысқа шықты. 1946 жылдан бастап Горький бірқатар дағдарыстарға тап болды: оның студиясы өртеніп, кітапханасы мен отыз картинасы жойылды; ол қатерлі ісікке байланысты колостомиядан өтті; Мугуч Роберто Маттамен қарым-қатынас құрды. 1948 жылы Горький автокөлік апатында мойны сынды, сурет салуға қолдануға болатын қолы уақытша парализге ұшырады, ал әйелі оны балаларымен бірге тастап кетіп, британ жазушысы Ксан Филдингке тұрмысқа шықты. 21 шілдеде 1948 жылы Горький өзіне қол жұмсайтынын көршісі мен шәкіртінің біріне айтқаннан кейін студиясындағы сарайда ілініп өлген күйде табылды. Жанындағы ағаш жәшікте «Құрметті жақындарыма қоштасу» деп жазылған. Ол «жаңа тіл» болды. Оның туындылары сюрреализмді және Париж мектебінің сезімтал түсі мен бояу өнерін, сонымен қатар оның өте жеке формалық лексикасын біріктіреді. Оның суреттері мен сызбалары Ұлттық өнер галереясы, Заманауи өнер мұражайы, Чикаго өнер институты, Метрополитен, Юджиндегі Джордан Шнитцер өнер мұражайы және Нью-Йорктегі Америка өнері мұражайы (Горкның мұрағаты сақталатын орын) сияқты барлық ірі американдық мұражайларда, сондай-ақ Лондондағы Тейт галереясы сияқты әлемдік мұражайларда ілулі тұр. 1980 жылы Карлен Мурадян Горькийдің хаттарын аударып, «Аршиле Горький Адоян және Аршиле Горькийдің көптеген әлемі» атты кітабын жариялады. Мэттью Спендер (1999) және Нурица Матоссиан (2000) зерттеулерінен Горькийдің кіші қарындасы Вартоошқа жазған хаттарының аудармалары Мурадянмен өңделгенін және кейбір хаттары Мурадянмен жасалғанын анықтады. Горькийдің отбасы мен достарына жазған хаттарының ең дұрыс аудармалары 2009 жылы Spender редакциялаған және Krikor Maksoudian аударған «Goats on the Roof: A Life in Letters and Documents» кітабында жарияланды. 1962 жылы American Airlines Flight 1 рейсінің апатында Горькийдің 15 картинасы мен суреті жойылды. 2005 жылдың маусымында суретшінің отбасы Горькийдің өмірі мен өнер жетістіктерін насихаттау мақсатында Arshile Gorky Foundation қорырын құрды. Қор суретшінің барлық туындыларының каталогын жасау жұмыстарын жүргізуде. 2009 жылдың қазанында қор суретші туралы дұрыс ақпаратты, соның ішінде өмірбаянын, библиографиясын, көрме тарихын және архивтік деректер тізімін ұсыну үшін веб-сайтын қайта іске қосты. «Горькийсіз» – оның немере қызы Козима Спендер салған суретші туралы деректік фильм. 2009 жылдың қазанында Филадельфия өнер мұражайы «Аршиле Горький: Ретроспектива» атты ірі Горький көрмесін өткізді. 2010 жылдың 6 маусымында осы аттас көрме Лос-Анджелестегі Заманауи өнер мұражайында (MOCA) ашылды. 2021 жылы «Шек» картинасын күтіп жөндеу кезінде оның астынан жасырын картина табылды; екі картина да көрмеге қойылды және оның соңғы каталогына енгізілді. 2015 жылы оның туған жеріне жақын Эдемрит қаласында Горькийді еске алу үшін фонтандық ескерткіш орнатылды. Қалалық Халық демократиялық партиясының басшылығы ауысқаннан кейін фонтанға су беру тоқтатылып, крандары сындырылып, Горькийдің өмірбаяны жазылған тақтайшалар алынып тасталды.
The stuff of thought is the seed of the artist. Dreams form the bristles of the artist's brush. As the eye functions as the brain's sentry, I communicate my innermost perceptions through the art, my worldview. In 1931, Gorky sent a group of works ranging in price from $100 to $450 to the Downtown Gallery in New York. (The artist's name was spelled "Archele Gorki" in the gallery's records. Most of Gorky's works from this period were unsigned.) The exact nature of their relationship is unknown. Mrs. John D. Rockefeller (Abby Aldrich Rockefeller) purchased from the gallery a Cézannesque still life by Gorky titled Fruit. Gorky may have been introduced to the gallery owner by Stuart Davis who regularly exhibited there. In 1933, Gorky became one of the first artists employed by the Works Progress Administration Federal Art Project. This later came to include such artists as Alice Neel, Lee Krasner, Jackson Pollock, Diego Rivera and Mark Rothko. In 1935, Gorky signed a three year contract with the Guild Art Gallery (37 West Fifty seventh Street, New York). Co owned by Anna Walinska and Margaret Lefranc, but funded and directed by Lefranc, the gallery organized the artist's first solo exhibition in New York, Abstract Drawings by Arshile Gorky. Notable paintings from this time include Landscape in the Manner of Cézanne (1927) and Landscape, Staten Island (1927–1928). At the close of the 1920s and into the 1930s he experimented with cubism, eventually moving to surrealism. The painting illustrated above, The Artist and His Mother, (ca. 1926–1936) is a memorable, moving and innovative portrait. His The Artist and His Mother paintings are based on a childhood photograph taken in Van in which he is depicted standing beside his mother. Gorky made two versions; the other is in the National Gallery of Art in Washington, D. C. The painting has been likened to Ingres for simplicity of line and smoothness, to Egyptian funerary art for pose, to Cézanne for flat planar composition, to Picasso for form and color. Nighttime, Enigma, Nostalgia (1930–1934) are the series of complex works that characterize this phase of his painting. The canvas Portrait of Master Bill appears to depict Gorky's friend, Willem de Kooning. De Kooning said: "I met a lot of artists – but then I met Gorky He had an extraordinary gift for hitting the nail on the head; remarkable. So I immediately attached myself to him and we became very good friends. It was nice to be foreigners meeting in some new place." However recent publications contradict the claim that the painting is of de Kooning but is actually a portrait of a Swedish carpenter Gorky called Master Bill who did some work for him in exchange for Gorky giving him art lessons. When Gorky showed his new work to André Breton in the 1940s, after seeing the new paintings and in particular The Liver Is the Cock's Comb, Breton declared the painting to be "one of the most important paintings made in America" and he stated that Gorky was a Surrealist, which was Breton's highest compliment. The painting was shown in the Surrealists' final show at the Galérie Maeght in Paris in 1947. Michael Auping, a curator at the Modern Art Museum in Fort Worth, saw in the work a "taut sexual drama" combined with nostalgic allusions to Gorky's Armenian past. The work in 1944 shows his emergence in the 1940s from the influence of Cézanne and Picasso into his own style, and is perhaps his greatest work. It is over six feet high and eight feet wide, depicting "an abstract landscape filled with watery plumes of semi transparent color that coalesce around spiky, thorn like shapes, painted in thin, sharp black lines, as if to suggest beaks and claws." In 1941, Gorky met and married Agnes Ethel Magruder (1921–2013), daughter of Admiral John Holmes Magruder, Jr. (1889–1963). Gorky soon nicknamed her "Mougouch", an Armenian term of endearment. They had two daughters, Maro and Yalda (renamed Natasha some months later). Maro Gorky became a painter, and married the British sculptor and writer Matthew Spender, son of the poet Sir Stephen Spender. From 1946, Gorky suffered a series of crises: his studio barn burned down (destroying his library and thirty of his paintings); he underwent a colostomy for cancer; Mougouch had an affair with Roberto Matta. In 1948, Gorky's neck was broken and his painting arm temporarily paralyzed in a car accident, and his wife left him, taking their children with her. She later married British writer Xan Fielding. On July 21, 1948, after telling a neighbor and one of his students that he was going to kill himself, Gorky was found hanged in his barn studio. On a nearby wooden crate he had written "Goodbye My Loveds". was a "new language. His oeuvre synthesizes Surrealism and the sensuous color and painterliness of the School of Paris with his own highly personal formal vocabulary. His paintings and drawings hang in every major American museum including the National Gallery of Art, the Museum of Modern Art, the Art Institute of Chicago, the Metropolitan, Jordan Schnitzer Museum of Art in Eugene, and the Whitney Museum of American Art in New York (which maintains the Gorky Archive), and in many worldwide, including the Tate in London. A selection of Gorky's letters were translated and published by Karlen Mooradian in Arshile Gorky Adoian and The Many Worlds of Arshile Gorky in 1980. Matthew Spender (1999) and Nouritza Matossian (2000) concluded from their research that the translations of Gorky's letters to his younger sister, Vartoosh, published by her son, Mooradian, had been embellished and some of these letters were fabricated by Mooradian. The most accurate translations of Gorky's letters to family and friends were published at Goats on the Roof: A Life in Letters and Documents (2009), edited by Spender with translations by Father Krikor Maksoudian. Fifteen of Gorky's paintings and drawings were destroyed in the crash of American Airlines Flight 1 in 1962. In June 2005, the family of the artist established the Arshile Gorky Foundation, a not for profit corporation formed to further the public's appreciation and understanding of the life and artistic achievements of Gorky. The foundation is working on a catalogue raisonné of the artist's entire body of work. In October 2009, the foundation relaunched its website to provide accurate information on the artist, including a biography, bibliography, exhibition history, and list of archival sources. Without Gorky is a documentary film about the artist, made by Cosima Spender, his granddaughter. In October 2009, the Philadelphia Museum of Art held a major Arshile Gorky exhibition: Arshile Gorky: A Retrospective. On June 6, 2010, an exhibit of the same name opened at the Museum of Contemporary Art (MOCA) in Los Angeles. In 2021, during routine maintenance of "The Limit," a hidden painting was discovered underneath; both paintings were exhibited and included in the latest catalogue of his work. In 2015, a fountain monument commemorating Gorky was erected in Edremit, a town near his birthplace. After the town's People's Democracy Party administration was replaced by government appointees the water supply to the fountain was cut off, the taps were broken off, and signs with Gorky's biography in four languages – Armenian, Kurdish, English and Turkish – were removed from the monument. Gorky's estate has been represented by Hauser & Wirth since 2016. It previously worked with Gagosian Gallery.