Жер асты сулары, үңгірлер және жанартау құбылыстары: «Фреатикалық» терминінің мағынасы
Phreatic
Фреатикалық су – гидрология, спелеология, вулканологияда қолданылатын термин. Жер асты сулары, қуыстар, жанартау атқылауларына қатысты маңызды түсініктер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фреат – бірнеше ғылыми салаларда қолданылатын термин.
Term used in several scientific disciplines
Гидрологияда – артезиан суларына, спелеологияда – үңгірлердегі өткелдерге, ал вулканологияда – жанартаудың белгілі бір түрінің атқылауына қатысты қолданылады.
Phreatic is a term used in hydrology to refer to aquifers, in speleology to refer to cave passages, and in volcanology to refer to a type of volcanic eruption.
Гидрология
Фреатика термині (сөз грек тілінен шыққан, "құдық" немесе "көз" деген мағынаны білдіреді) гидрологияда және жер туралы ғылымдарда су деңгейінен төменгі жер асты суларына (аквиферге) қатысты мәселелерді атау үшін қолданылады. "Фреалық бет" термині атмосфералық жағдайларда (яғни қысым басы нөлге тең) кеуекті су қысымының орналасқан жерін көрсетеді. Бұл бет әдетте су деңгейімен сәйкес келеді. Фреалық беттің еңісі, шектелмеген аквиферде жер асты суларының қозғалыс бағытын көрсетеді деп есептеледі. Фреалық аймақ – тау жыныстары мен топырақ сумен толық қаныққан, фреалық беттің астындағы бөлік. Шектелмеген аквиферлер сондай-ақ фреалық аквиферлер деп те аталады, себебі олардың жоғарғы шекарасын фреалық бет құрайды.
The term phreatic (the word originates from the Greek , meaning "well" or "spring") is used in hydrology and the earth sciences to refer to matters relating to ground water (an aquifer) below the water table. The term 'phreatic surface' indicates the location where the pore water pressure is under atmospheric conditions (i. e. the pressure head is zero). This surface normally coincides with the water table. The slope of the phreatic surface is assumed to indicate the direction of ground water movement in an unconfined aquifer. The phreatic zone, below the phreatic surface where rock and soil is saturated with water, is the counterpart of the vadose zone, or unsaturated zone, above. Unconfined aquifers are also referred to as phreatic aquifers because their upper boundary is provided by the phreatic surface.
Спелеология
Спелеогенезде, спелеологияның бір саласы, "фреатиялық әрекет" әктасты барлық бағытта еріту арқылы үңгір өткелдерін жасайды, ал "вадозалық әрекет" үңгір өткелінде ағатын ағынның еденін ойып кеңейтуімен ерекшеленеді. Бұл, өткел суға толы болғанда ғана болады, демек, әдетте су деңгейінің астында және су кальций карбонаты немесе кальций магний карбонатымен тоймаған жағдайда пайда болады. Осылайша қалыптасқан үңгір өткелінің қимасы дөңгелек немесе сопақ болады, себебі әктас барлық беткейлерде еріп сіңеді. Көптеген үңгір өткелдері фреатиялық, одан кейін вадозалық әрекеттердің үйлесімімен қалыптасады. Мұндай өткелдер кілт тесігі тәрізді қимаға ие болады: жоғарғы бөлігі дөңгелек, ал төменгі бөлігі тіктөртбұрышты ойыс болады.
In speleogenesis, a division of speleology, 'phreatic action' forms cave passages by dissolving the limestone in all directions, as opposed to 'vadose action', whereby a stream running in a cave passage erodes a trench in the floor. It occurs when the passage is full of water, and therefore normally only when it is below the water table, and only if the water is not saturated with calcium carbonate or calcium magnesium carbonate. A cave passage formed in this way is characteristically circular or oval in cross section as limestone is dissolved on all surfaces. Many cave passages are formed by a combination of phreatic followed by vadose action. Such passages form a keyhole cross section: a round shaped section at the top and a rectangular trench at the bottom.
Вулканология
Фреалық жарылыс немесе булық атқышу магма жер асты немесе жер бетіндегі суды қыздырғанда болады.
A phreatic eruption or steam blast eruption occurs when magma heats ground or surface water.
Биология
Жер асты суларының фреатикалық аймағында тіршілік ететін жануарларды фреатобиттер деп атайды. Олар көбінесе Stygobromus түрлері сияқты изопод немесе амфиподты шаянкөздер, бірақ Phreatodrobia туысы шаяндар және Phreatobius – су басқан жапырақ тіндісінде тіршілік ететін сомдар туысы да бар. Мұндай жануарларды стигобит, троглобит немесе интерстициалды жануарлар деп те атайды, себебі олар сулы субстраттың бөлшектері арасындағы суда мекендейді. Олар көбінесе трогломорфизмді көрсетеді, яғни түсі мен көру қабілетін жоғалтады, мысалы, танымал соқыр үңгір балықтары сияқты, оларды «фреатикалық балық» деп те атайды. Мұндай жануарларды көбінесе құдықтарда кездестіруге болады, себебі адамдар су іздеп олардың мекендейтін жерлерін қазып шығарады.
Animals living within the phreatic zone of groundwater aquifers can be referred to as phreatobites. They are usually isopod or amphipod crustaceans such as species of Stygobromus, though there is also a genus of snails (Phreatodrobia) and Phreatobius are a genus of catfish living within flooded leaf litter. Alternative descriptions for such animals include stygobite, troglobite or Interstitial animals, as they live in water between the particles of the flooded substrate. They usually exhibit troglomorphism, with a loss of colour and eyesight, like the familiar blind cavefish which may also be referred to as 'phreatic fish'. Such animals can often be found in wells, where human pursuit of water has dug down into their habitat.