Жылтырату және тері күтіміне арналған өнімдер

Кіріспе

Тері күтіміне арналған өнім

Аяқ киім жылтыратушы, сондай-ақ аяқ киімге жылтыр беруші және аяқ киімді су өткізбейтін етіп жасау үшін қолданылатын балауыз тәрізді паста, крем немесе сұйықтық. Ол аяқ киімнің қызмет ету мерзімін ұзартуға және оның түрін жаңартуға көмектеседі. Аяқ киім жылтыратушылар құрамындағы текстуралары сұйықтан бастап қатты балауызға дейін әртүрлі. Көптеген аяқ киім жылтыратушылардың негізгі құрамында еріткіштер, балауыз және бояғыштар болады.

Балауыз негізіндегі аяқ киім бояғыштары

Бұл жылтыратқыштар май, органикалық еріткіштер және бояғыш заттардан (ерітін бояулар немесе пигменттер) тұрады. Майлар материалдың 20–40% құрайды. Жылтыратқышқа қолданылатын табиғи майларға карнауба және синтетикалық майлар жатады. Құрамы еріткіш буланғаннан кейін жылтыратқыштың қаттылығы мен жылтырату қасиеттерін анықтайды. Еріткіштер майларға сәйкес таңдалады. Аяқ киім жылтыратқышының шамамен 70% еріткіштен тұрады. Нафта сияқты әртүрлі еріткіштер қолданылады. Түрпентин қымбатқа түссе де, оның "аяқ киім жылтыратқышының иісі" үшін артықшылыққа ие. Бояғыш заттар жылтыратқыштың соңғы 2–3% құрайды. Нигрозин дәстүрлі бояғыш, бірақ басқа бояулар (азо бояулары қоса алғанда) және пигменттер бұқаның қаны, кордован және қоңыр жылтыратқыштар үшін қолданылады. Ұшқыш еріткіштердің жоғары құрамының арқасында майға негізделген аяқ киім жылтыратқышы қолданғаннан кейін қатып, жылтырлығын сақтайды. Жақсы араластырылмаған жылтыратқыштар гүлденуден зардап шегеді, бұл жылтыратқыш бетінде стеариннің ақ қабығының пайда болуымен көрінеді.

Крем-эмульсиялы аяқ киім шылаулары

Бұл жылтыратулар желатин тәрізді консистенцияға ие болуы мүмкін. Олар әдеттегі үш компоненттен тұрады: балауыздар, сұйық орта және бояғыштар. Балауыздан жасалған аяқ киім жылтыратулардан айырмашылығы, кремді эмульсиялар су және/немесе май, сондай-ақ еріткіш (нафта, терпентин немесе Стоддард ерітіндісі) қамтиды, сондықтан сұйық құрамы жоғары. Эмульгаторлар мен беттік белсенді заттар қажет. Оларға аммиак, морфолин және полисорбат 80 сияқты әртүрлі этиоксилденген беттік белсенді заттар жатады. Балауыздар көбінесе карнауба балауызы, ара балауызы, монтан балауызы және оның тотыққан туындылары, сондай-ақ парафин балауыздарының қоспасынан тұрады.

Сұйық аяқ киім шылау

Сұйық аяқ киім лагы сығылатын пластикалық бөтелкеде сатылады, оның ұшында кішкентай сүңгіш жағылғыш болады. Тұтқырлығын төмендету үшін бөтелкедегі лак құрамында көбінесе өте аз мөлшерде балауыз болады. Сұйық аяқ киім лагы – күрделі қоспа. Полиэтилен балауыз эмульсиясы – негізгі құрамдас бөлігі. Әртүрлі полимерлер, әдетте акрилаттар, келесі маңызды компонент болып табылады, олар жылтырлық береді және бояуларды ерітіндіде ұстайды. Резина мен казеин теріге жабысуын қамтамасыз ету үшін таңдалады. Майлы фосфат эфирлері, эмульгаторлар және гликольдер де қолданылады. Пигменттерге ақ түстің үшін титан диоксиді, ал қоңыр түстің үшін темір оксидтері жатады. Сұйық лак аяқ киімді жылдам жылтыратуға мүмкіндік берсе де, көптеген сарапшылар оны ұзақ мерзімді қолданудан ескертеді, себебі ол былғарыны құрғатып, жарықтарға себеп болуы мүмкін.

Өндiру

Аяқ киім шылауын өндіру процесі өте қарапайым, ал қажетті жабдықты алу салыстырмалы түрде оңай. Аяқ киім шылауын өндіру зауытын құру құны 2005 жылғы мәлімет бойынша 600 000 АҚШ долларына бағаланды. Аяқ киім шылауы термостатталған, ірі, араластырылатын реакторларда өндіріледі. Ұшқыш еріткіштердің буланып кетпеуіне шаралар қолданылады. Әдетте, төмен балқу температуралы парафин балқытылады, содан кейін жоғары балқу температуралы воскілер, соңында бояғыш стеарат қоспасы қосылады. Еріген масса тарату алдында жылы еріткішке қосылады. Балауыздан жасалған аяқ киім шылауы дәстүрлі түрде 60 граммдық (2 унциялық) жалпақ, дөңгелек банкаларда сақталады, көбінесе оңай ашылатын қақпағы бар. Дәстүрлі жалпақ, дөңгелек банкалар аяқ киім шылауларымен біртегі байланысты болды. Еріткіштің булануы немесе басқа себептерден құрғаған кезде қатайған балауыз ыдыстың қабырғаларынан ажырап, «шалқыма» деп аталатын құбылыс пайда болады. Лондонда Уоррен ағайындылары, Томас және Джонатан 1795-98 жылдары қаралау жасауды бастады, бастапқыда серіктестікте, кейін бәсекелес компаниялар құрды. Джонатан Уорреннің қаралау компаниясы 1823 жылы 12 жасар Чарльз Диккенстің алғашқы жұмыс берушісі ретінде танымал. Уоррен компанияларының лондондық бәсекелесі – 1801 жылы құрылған Дей және Мартин компаниясы. 1842 жылғы Дей және Мартин операциясының егжей-тегжейі олардың өндірген қаралау екі түрде болғанын көрсетеді: бөтелкедегі сұйық және қалың паста, ол кішкентай, кең ауызды тас ыдыстарда, майланған қағазға оралған плиталарда немесе диаметрі үш дюйм шамасындағы дөңгелек қалайы қораптарда сатылды. Осы кезде консервіленген қаралау пастасы тек әскери мақсаттар үшін ғана қолданылды: «[ ] сұйық қаралау бөтелкесі ауыр болар еді [ ] бірақ, әскердің аяқ киімдерінің жылтырлығы мен жалтырауы шайқасқа ақы төлейтіндердің аяқ киімдеріне ұқсауы керек болғандықтан, портативті қаралау жиынтығы ұсынылды». 1832 жылы Филадельфиялық Джеймс С. Мейсон аяқ киімнің қаралауын және сиясын коммерциялық өндіріске енгізді. 1851 жылы Джеймс С. Мейсон және компания 138/140 Фронт-стритте ғимарат салды, онда екі жүз жұмыскердің өндірген қаралау консервілерін сақтауға жылына он миллион қорап шығарылды. Кейіннен қаралау банкалары «Мейсон аяқ киім шылауы» деп таңбаланды. Бұл бизнес 1919 жылы тоқтатылды, ал ғимарат 1973 жылы бұзылды. Басқа ерте теріні сақтау өнімдеріне 1851 жылы алғаш рет жасалған ирландтық Punch бренді кірді. 1889 жылы Уильям Эдвард Рен есімді ағылшын азаматы Wren's брендімен аяқ киім шылаулары мен дубин жасауды бастады. Үш жылдың ішінде ол 1892 жылғы «Ең бірінші іс-әрекет – Ең бірінші сыйлық» тері саудасы көрмесінің сыйлығын жеңіп алды, бұл сыйлық Ұлыбританияның аяқ киім өнеркәсібінің орталығы Нортгемптон қаласында өткен тері саудасы көрмесімен марапатталды. Бұл көрменің саудадағы маңыздылығы мен беделін көрсетті және Реннің сапасын мойындады. 1890 жылы Кроннер ағайындылары Берлинде EOS аяқ киім шылауы зауытын құрды, ол Пруссия армиясына қызмет көрсетті. 1934 жылы нацистер еврейлерге бизнес жүргізуге тыйым салғанда, ол жабылды. 1901 жылы неміс бренді Erdal сатылымға шықты. 1906 жылға дейін аяқ киім шылауы сатып алуға болатын өнім ретінде кеңінен танылмаған, сондай-ақ ерекше күрделі де емес еді. Сату көлемі жоғары болмаса да, 19 ғасырда Ұлыбританияда Nugget сияқты бірнеше брендтер қол жетімді болды. Адамдардың аяқ киімдерін жылтырату әдеті біртіндеп тарады, көп ұзамай қала көшелерінде көптеген аяқ киім жылтыратушылар аяқ киімді жылтыратуға арналған негізгі шылауды және жылтырату матасын ұсынды.

The process for producing shoe polish is very straightforward and the required equipment is relatively easy to acquire. The cost of establishing shoe polish manufacturing facilities has been estimated at $600,000 (as of 2005). Shoe polish is manufactured in large, thermostated, stirred reactors. Steps are taken to ensure that volatile solvents do not evaporate. Typically, low melting paraffin wax is melted, followed by the higher melting waxes, and finally the colorant stearate mixture. The molten mass is added to warm solvent before being dispensed. Wax based shoe polish is traditionally packaged in flat, round, 60 gram (2 ounce) tins, usually with an easy open facility. The traditional flat, round tins have since become synonymous with shoe polishes. When dried due to solvent loss or other reasons, the hardened wax pulls away from the walls of the container, giving what is known as a "rattler". In London, the Warren brothers, Thomas and Jonathan, started making blacking around 1795–98, initially in partnership and then with competing companies. Jonathan Warren's Blacking company is noted as the first employer of the young Charles Dickens aged 12 in 1823. The competitor to the Warren companies in London is the Day & Martin company formed in 1801. Details of the operation of Day & Martin in 1842 reveal that the blacking they produced was in two forms, bottled liquid, and a thick paste which was available in either small wide mouthed stone tubs, slabs wrapped in oiled paper, or in "circular tin boxes, about three inches in diameter, and half or three quarters of an inch thick.". Tinned blacking paste was at this time exclusively for army use: "[ ] a bottle of liquid blacking would be rather a burden [ ] yet, as the soldier’s boots or shoes must to some extent emulate the brightness and glitter of the boots of those who pay for battles instead of fighting them, a portable blacking apparatus is provided.". In 1832, James S. Mason of Philadelphia began the commercial production of shoe blacking and inks. In 1851, James S. Mason & Co. constructed a building at 138/140 Front St. where ultimately ten million boxes were produced annually, to hold tins of blacking produced by two hundred employees. Later, tins of blacking were labeled as Mason Shoe Polish. This business ceased operation in 1919 and the building was razed in 1973. Other early leather preserving products included the Irish brand Punch, which was first made in 1851. In 1889, an English man by the name of William Edward Wren, started making shoe polishes and dubbin under the brand name Wren's. In just 3 years, he won the “First in the Field – First Award Leather Trades Exhibition 1892″ award which was awarded by the Leather Trades Exhibition held in Northampton, the centre of Britain’s boot making industry. This signified the importance and prestige of the exhibition in the trade and was a recognition of Wren's quality. In 1890 the Kroner Brothers established EOS, a shoe polish factory in Berlin, which serviced the Prussian military. It finally closed in 1934 when the Nazis forbade Jews to operate a business. The German brand, Erdal, went on sale in 1901. Prior to 1906, shoe polish was not well known as a purchasable product, nor was it particularly sophisticated. While sales were not especially high, a few brands, like Nugget, were available in the UK during the 19th century. The practice of shining people’s shoes gradually caught on and soon many shoeshine boys in city streets were offering shoe shines using a basic form of shoe polish along with a polishing cloth.

Қазіргі заманғы жылтырату

Қазіргі заманғы түрлеріне ұқсас алғашқы аяқ киім жылтыратушы (негізінен жылтырлық беруге бағытталған) – британдық және Британ Достастығы брендтері, мысалы, Cherry Blossom, Kiwi және Wren’s. Wren’s компаниясы 1947 жылғы наурызда жариялаған жарнамасында Уильям Рен 1889 жылы алғашқы балауыз жылтыратушыны ойлап тапқандығын мәлімдеді. Жарнама Корольдік келісіммен бекітілгендіктен, оның талабына сенуге болады. Дегенмен, ең танымал бренд – Kiwi болды; Шотландиялық эмигранттар Уильям Рамзи мен Гамильтон Маккелан 1904 жылы Австралияның Мельбурн қаласындағы шағын фабрикада «ботинка лагы» жасауды бастады. Олардың формуласы бұрынғы брендтерге қарағанда айтарлықтай жақсырақ болды. Ол аяқ киімнің былғарысын сақтап, жылтыратып, түсін қайта жаңартады. 1908 жылы Kiwi Dark Tan шығарылған кезде, оған серпімділік және су өткізбеу қасиеттерін арттыратын заттар қосылды. Қара және түрлі-түсті нұсқалар қолжетімді болды, сондай-ақ Ұлыбритания, Еуропа және Жаңа Зеландияға экспорттау басталды, бірақ жылтыратушы қазір Азияда жасалады. 1984 жылдан бері Sara Lee Corporation компаниясына тиесілі болған Kiwi, 2011 жылы SC Johnson компаниясына сатылды. Рамзи аяқ киім жылтыратушыға Жаңа Зеландияның ұлттық құсы – кивидің атын берді; Рамзидің әйелі, Энни Элизабет Мик Рамзи, Жаңа Зеландияның Оамару қаласының тумасы болды. Бірнеше символдардың Жаңа Зеландиямен байланысы нашар болған кезде, Kiwi аяқ киім жылтыратушының әлемге таралуы кивидің танымаллығын арттырып, оны басқа символдардың есебінен ілгерілетуге көмектескені айтылады. Алғашқы жылдары бәсекелес бренд – Сиднейде орналасқан Cobra Boot Polish болды. Cobra 1909 жылдан бастап The Sydney Bulletin газетінде «Аким Фудың Чандр Лу» атты кейіпкерді пайдаланып, мультфильмдерден жасалған жарнамалар сериясымен танымал болды. Чандер – австралиялық сленгте құсуды білдіретін сөз, және бұл Чандер Лу мен түкіру сөздерінің рифмасынан туындаған болуы мүмкін (құсуды білдіретін тағы бір сленгтік сөз).

Халықтың көбейуі

XIX ғасырдың соңында былғары аяқ киім мен етіктер халыққа қолжетімді болды, ал 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, көп мөлшерде жылтыратылған әскери етіктерге деген сұраныс, нарықта етіктерді жылдам, тиімді және оңай жылтыратуға мүмкіндік беретін өнімге деген қажеттілікті тудырды. Бұл жылтырату құралы былғары белбеулерді, тапанша қаптарын және жылқы жабдықтарын жылтырату үшін де қолданылды. Бұл сұраныс аяқ киімге арналған жылтырату құралдарының сатылымын күрт арттырды. «Киви» аяқ киім жылтырату құралының танымалдылығы Британ Доминионы мен АҚШ-қа тарады. «Шинола» және «Кавальер» (АҚШ), «Черри Блоссом» (Ұлыбритания), «Парва» (Индия), «Жан Барт» (Франция) сияқты қарсылас брендтер пайда бола бастады. Жарияланым маңыздырақ атанды; көптеген аяқ киім жылтырату құралы брендтері өз өнімдерін насихаттау үшін ойдан шығарылған кейіпкерлерді немесе тарихи тұлғаларды пайдаланды. 1927 жылғы неміс деректі фильмі «Берлин: Мегаполистің симфониясы»нда, «Нигрин» деп аталатын жылтырату құралымен аяқ киімді жылтырату көрінісінде қара нәсілді адамның суреті бейнеленген. XIX ғасырдың ортасында аяқ киім өндірісінің жақсаруы зауыттарға былғарыдан, кейін синтетикалық материалдардан жасалған аяқ киімді көптеп өндіруге мүмкіндік берді. Былғары аяқ киім өндірісінің өсуі 20 ғасырда да жалғасты және өнеркәсіптік дамыған елдерде аяқ киім сататын дүкендердің санының артуына, содан кейін аяқ киім тұтынушыларының жылтырату құралына деген сұранысын арттырды. Одақтас әскерлері барған жерде аяқ киім жылтырату құралын табуға болады. 1942 жылы Тобрук окоптарынан америкалық әскери тілші Уолтер Грейбер «TIME» журналына: «Британдық «Киви» жылтырату құралының ескі қаптары бос «Кьянти» бөтелкелерімен қатар жатыр» деп жазды. Аяқ киім жылтырату құралының жаһандық маңызға ие болуына байланысты оқианы Жаңа Зеландиялық Жан (Гертруда) Уильямс, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияда одақтас әскерлерінің басқаруында тұрған кезде айтқан. Сол кезде американдық әскерлер жапон қыздарының көңілін табу үшін аяқ киімдерінің жылтыр болмауының кедергі екенін сезді. Осыған дейін Джеймс Лобелл құрған «Кавальер» аяқ киім жылтырату құралы компаниясы 1913 жылдан бері АҚШ-та жұмыс істеді. «Кавальер» жылтырату құралын сатудың ерекшелігі – аяқ киім мамандары «Кавальер»дің жоғары сапалы жылтырату құралын аяқ киім сатып алатын халыққа сатуы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары «Киви» Филадельфияда тек қара, қоңыр және бейтарап түсті аяқ киім жылтырату құралын шығаратын зауыт ашты. 1961 жылы «Киви» компаниясы «Кавальер» компаниясын сатып алды және 2000 жылға дейін осы атаумен өнімдер шығаруды жалғастырды.

At the end of the 19th century, leather shoes and boots became affordable to the masses, and with the outbreak of World War I in 1914, the demand for large numbers of polished army boots led to a need in the market for a product that would allow boots to be polished quickly, efficiently and easily. The polish was also used to shine leather belts, handgun holsters, and horse tack. This demand led to a rapid increase in the sales of shoe and boot polish. The popularity of Kiwi shoe polish spread throughout the British Commonwealth and the United States. Rival brands began to emerge, including Shinola and Cavalier (United States), Cherry Blossom (United Kingdom), Parwa (India), Jean Bart (France), and many others. Advertising became more prominent; many shoe polish brands used fictional figures or historical characters to spread awareness of their products. In the German documentary of 1927 Berlin: Symphony of a Metropolis, a scene focuses on shoe shining with a polish called Nigrin sporting the face of a black person. Shoe manufacturing improvements in the mid 19th century allowed for factories to produce large numbers of shoes made of leather, and later synthetic materials. This increase in leather shoe production continued well into the 20th century and led to a surge in the number of retail shoe stores in the industrialized world, and subsequently a call for shoe polish by footwear consumers. Shoe polish was to be found just about everywhere Allied troops ventured. American war correspondent Walter Graeber wrote for TIME magazine from the Tobruk trenches in 1942 that "old tins of British made Kiwi polish lay side by side with empty bottles of Chianti." A story indicative of the rise in global significance of shoe polish is told by Jean (Gertrude) Williams, a New Zealander who lived in Japan during the Allied occupation straight after World War II. American soldiers were then finding the dullness of their boots and shoes to be a handicap when trying to win the affections of Japanese women. Prior to this, Cavalier Shoe Polish, founded by James Lobell, had operated in the US since 1913. The sales paradigm of Cavalier polish was to have footwear professionals sell Cavalier's high end shoe polish to the shoe buying public. A few years after World War II, Kiwi opened a manufacturing plant in Philadelphia, making only black, brown, and neutral shoe polish in tins. Kiwi purchased Cavalier in 1961, and continued to manufacture products under the name until the year 2000.

Қазіргі заман

Аяқ киімге арналған жылтыратқыштар – құны төмен, сирек сатып алынатын тауарлар, себебі бір құты тіпті жиі қолданушыға да бірнеше айға жетеді. Тұтынушылардың сұранысы серпімсіз және баға өзгерісіне төмен сезімтал, ал сату көлемі көбінесе аз болады. Аяқ киімге арналған жылтыратқыштар нарығының жалпы айналымының 26% пасталарға, 24% кремдерге, 23% аэрозольдерге және 13% сұйықтықтарға тиесілі. Ең көп сатылатын, арзан брендтерді Kiwi, Griffin, Tana, Johnson және Reckitt & Colman компаниялары шығарады. Жыл сайын шамамен 60 миллион дана сатылады. Ұлыбританиядағы Бәсекелестік комиссиясы Sara Lee компаниясының аяқ киім күтімі саласындағы монополия мүмкіндігін тергеді. Соңғы жылдары Avel компаниясының Saphir және Columbus компаниясының Boot Black сияқты жоғары сапалы жылтыратқыштарының танымалдылығы артып келеді.

Қолданылуы

Аяқ киімге лак, мата, щетка немесе тікелей қолмен жағылады. Аяқ киім лағы – тазалау құралы емес, ол таза және құрғақ аяқ киімге арналған. Аяқ киімге лақты тегіс жағу үшін күшті үйкеу, содан кейін таза, құрғақ матамен немесе щеткамен жылтырату әдетте жақсы нәтиже береді. Тағы бір техника – түкіріп жылтырату немесе бұқа жылтырату деп аталады. Бұл әрекет былғарыға матамен және бір тамшы сумен немесе түкірікпен лақты жұмсақ үйкеу арқылы жасалады, нәтижесінде айнадай жылтыр, жоғары жылтырлық пайда болады, бұл кейде түкірік жылтырауы немесе бұқа жылтырауы деп аталады және әсіресе әскери ұйымдарда бағаланады. Аталған терминге қарамастан, сілекейден гөрі су лақтың еріткіші ретінде жиі қолданылады. Карнауба балауызы бар лактар былғары аяқ киімнің қызмет ету мерзімін ұзарту және көрінісін сақтау үшін қорғаныш жабыны ретінде қолданылуы мүмкін. Аяқ киім лағы алдын ала қатты сүңгішке сіңіріліп сатылуы мүмкін, оны былғарыға қосымша лак жақпастан жылтыратуға болады. Бұл әдетте жағындырғыш деп аталады.

Қарым-қатынас өнімдері

Көптеген өнімдер аяқ киім бояуымен тығыз байланысты, бірақ олар міндетті түрде осылай қарастырылмайды. Аяқ киімді тазалау және жылтырату үшін басқа химиялық өнімдер де қолданылуы мүмкін – әсіресе ақ аяқ киімге арналған ағарту заттары, сондай-ақ замша аяқ киімді тазалау және су өткізбеу үшін түрлі спрейлер мен аэрозольдер. Банан қабығын аяқ киімді тиімді жылтырату үшін де пайдалануға болады, бірақ оны қолдану ұсынылмайды. Аяқ киім бояуы көбінесе былғары аяқ киімге арналған, бірақ кейбір брендтер оны тесіксіз материалдарға, мысалы, винилге қолдануға болатынын көрсетеді. Бояу әдетте қолданылатын аяқ киімнің түсімен сәйкес келеді немесе бояғыш заттарсыз бейтарап болуы мүмкін.

Қауіпсіздік және экологиялық факторлар

Аяқ киім бояуы өте тар нарық болғандықтан, оның қоршаған ортаға тигізетін әсері мардымсыз. Еріткіштердің булануы – бір мәселе. Құрамынан "қатерлі ісік тудыру қабілеті жоғары" бояулар мен пигменттердің көпшілігі алынып тасталды. Аяқ киім бояуында көбінесе денсаулыққа зиянды заттар болады, олар кейбір жағдайларда тікелей аяқтарға да әсер етуі мүмкін.