Кіріспе

Чех-американдық антрополог Алоис Фердинанд Хрдличка, 1918 жылдан кейін Алеш Хрдличка деп аталды (; 30 наурыз 1869 – 5 қыркүйек 1943), 1881 жылы отбасы АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін сол елде өмір сүрген чех антропологы. Ол Богемияда (қазіргі Чехия Республикасы) Хумполец қаласында дүниеге келген. Хрдличка антропология саласындағы пионер және 1904 жылдан 1941 жылға дейін Смитсондар мұражайының физикалық антропология бөлімінің алғашқы кураторы болды. Ол Азиядан Беринг бұғазы арқылы Америкаға қоныс ауу американдық үндістердің тегін анықтады, бірақ бұл қоныс ауу 3000 жылдан ертерек болмағанын дұрыс емес пайымдады. 1927 жылы Фолсом адамының қазбалары сияқты археологиялық жаңалыстарды бастапқыда мойындамады, олар Америкада адамның болғанын 10 000 жылдан астам уақытқа дейін кері жылжытты.

Өмір және мансап

Хрдличка 1869 жылғы 30 наурызда Хумполецтегі 393 үйінде дүниеге келді және келесі күні Костель святого Микулашеде (Хумполец) католик дініне шомылдырылды. Оның анасы Каролина Хрдличкова баласын өзі оқытты; оның білімі мен дағдылары мектептің бастауыш сыныбын өткізіп кетуге мүмкіндік берді. 13 жасында Хрдличка 1881 жылғы 10 қыркүйекте Бременнен SS Эльба кемесімен әкесі Максимилиан Хрдличкамен бірге Нью-Йоркке келді. Оның анасы мен үш кіші інісі АҚШ-қа жеке-жеке көшіп келді. Келгеннен кейін, уәде етілген жұмыс әкесіне көңіл көшірді, ол отбасының тағы алты баласын асырау үшін жасөспірім Алоиспен бірге сигара фабрикасында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Жас Хрдличка ағылшын тілін жетілдіру үшін кешкі курстарға қатысты және 18 жасында туберкулезбен ауырғандықтан және сол кездегі емдеудің қиындықтарын бастан өткізгендіктен медицинаны оқуға бел буды. 1889 жылы Хрдличка Эклектикалық медициналық колледжде оқуын бастады, содан кейін Нью-Йорктегі Гомеопатиялық колледжде білімін жалғастырды. Медициналық білімін аяқтау үшін Хрдличка 1894 жылы Балтиморда емтихан тапсырды. Бастапқыда ол Миддлтаундағы психикалық аурулар ауруханасында жұмыс істеді, онда антропометрияны үйренді. 1896 жылы Хрдличка Парижге кетіп, сол кездегі ғылым саласының басқа да мамандарымен бірге антрополог ретінде жұмыс істей бастады. 1898-1903 жылдар аралығында Американы аралап ғылыми сапарда болған кезде Хрдличка Америка құрлығының шығыс Азиядан адамдармен қоныстану теориясын алғаш рет анықтап, құжаттаған ғалым болды. Ол индейлердің Беринг бұғазы арқылы Азиядан көшіп келгенін айтты, бұл теорияны қаңқа қалдықтарын егжей-тегжейлі зерттеумен, сондай-ақ Моңғолия, Тибет, Сібір, Аляска және Алеут аралдарындағы адамдарды зерттеу арқылы қолдады. Бұл зерттеулер кейіннен адам тегінің жаһандық шығу тегі туралы теорияға үлкен үлес қосты, ол 1927 жылы Томас Генри Хаксли сыйлығымен марапатталды. Алеш Хрдличка 1904 жылы АҚШ Ұлттық мұражайының, қазіргі Смитсонов институтының Ұлттық табиғи тарих мұражайының физикалық антропология бөлімінің алғашқы кураторы болды және 1941 жылға дейін осы лауазымды иеленді. 1915 жылы Америка өнер және ғылым академиясының және 1918 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Сол жылы ол "Американдық физикалық антропология журналын" құрды. Ол қызметтен кеткеннен кейін журналдың 1942 жылы 29-томы шықты, ал 1943 жылы 1-томынан қайта басталды. 1913 жылдың қаңтар айында Хрдличка Перудің Лима қаласына экспедицияға аттанды, онда Анд тауларындағы қабірден 80 трепанация жасалған және "басқаша қызықты" 80 бас сүйектерін алып шықты. Бұл аймақтан алынған сүйектерге қарамастан, Хрдличка экспедициядан көңілі толмады және оның нәтижелеріне наразы болды. Экспедиция үнемі жаңбыр, азық-түлікпен қамтамасыз етудің тұрақсыздығы және қиын жер бедерімен қиындыққа тап болды. Хрдличка жергілікті халыққа деген наразылығын жасырмады, археологиялық орындардың үнемі зардап шегетінін, саудагерлердің оған керек-жарақ үшін артық төлем талап ететінін және "білімі жоқ, ырымшыл және көбінесе мас адамдардың" оған сенімсіз ақпарат беретінін айтты. Бұл факторлардың бәрінен гөрі Хрдличка зерттеуі үшін субъект ретінде таза канды жергілікті тұрғындарды таба алмағанына көңілі қалды. Хрдличка 1931 жылы Аризонада жоғалған Голландиялық алтын кенінің іздеушісі Адольф Рутқа тиесілі бас сүйектерді тексеруге қатысты, ол баспасөз беттерінде кеңінен жарияланды. Ол шетелдегі әріптестеріне әрқашан қолдау көрсетті, сондай-ақ 1930 жылы өзінің серігі Жиндрих Матиегка құрған Прагадағы антропология институтына қайырымдылық жасады (кейін институт оның атын алды). 1936-1938 жылдар аралығында Хрдличка Кагамил аралындағы үңгірлерден 50-ден астам мумияны қазып шығарды. Мумиялардың аз ғана бөлігі зерттелді, ал Хрдличка олардың жұмсақ тіндері туралы ешқандай мәлімет жазбаған. Бұл оның жұмсақ тіндерді зерттеусіз жоюы мүмкін деген болжамға әкелді, себебі ол қаңқа антропометриясына баса назар аударды. Хрдличканың нәсілге қатысты көзқарастары Жорж Кувьердің пікірлеріне негізделген, ол 19 ғасырда "тек 3 ерекше нәсілдік тамырлар бар: ақ, қара және сары қоңыр" деп мәлімдеген. Хрдличка Еуропа мен Африкадан тыс аймарларды топтастыру үшін "сары қоңыр" классификациясын қолданды.

Еуропалық гипотеза

Хрдличка адам баласының тегіне қызығушылық танытты. Ол гоминидтердің эволюциясын, сондай-ақ Азия гипотезасын сынады, себебі ол бұл теорияларды қолдайтын жеткілікті дәлелдер жоқ деп санады. Көптеген ғалымдар гоминидтер деп санаған Рамапитек сияқты жаңалыстарды ол жоққа шығарды, олардың адамның тегімен байланысы жоқ, тек қана қазба маймылдардың қалдықтары деп есептеді. Огайо штатының Цинциннати қаласында Америка ғылымды дамыту қауымдастығы алдында "Адамның шығу тегі" тақырыбында сөз сөйлеген Хрдличка, адамның алғашқы ошағы Орталық Азияда емес, Орталық Еуропада екенін айтты, себебі адам сүйектерінің ең ерте кезде табылған жері Еуропа. Хрдличка өз пікірінде дерлік жалғыз болды. Еуропалық гипотеза құлдырап, қазірде ескірген ғылыми теория саналады, оның орнына көп аймақтық және Африкадан шығу гипотезалары келді.

Пікірталас пен сын

ХХ ғасырдың басында Хрдличка ғалымдар арасында адамның Америкада 3000 жылдан астам уақыт өмір сүрмегені туралы пікірді басты қолдаушысы болды. Хрдличка және басқалар Америка тұрғындарының көне тарихын жақтауды "қарастырылатын мансапқа жеткісі келетін" кез келген антрополог үшін "де-факто тыйым" етті. Нью-Мексикодағы Фолсом табиғат паркіндегі қазба жұмыстары бұл археологиялық қағиданы жоққа шығарды. Соңғы кезде Хрдличканың әдістері, оның американдықтардың қалдықтарына қатысты қарым-қатынасы тұрғысынан сынға ұшырады. AP ақпарат агенттігінің 2009 жылғы 17 қарашадағы "Мексика үндістерінің мәйіті Нью-Йорк мұражайынан жерлеуге қайтарылды" деген мақаласында оның Мексиканың тайпалық топтарын зерттеуі, оның ішінде Яки үндістерінің қырғынындағы әлі шірімеген құрбандардың басын кесіп, бас сүйектерінен етін алып тастауы туралы айтылған. Ол сондай-ақ, бесікте табылған нәресте мәйітін тастап жіберді, бірақ бұл артефактты бас сүйектерімен және басқа да қалдықтармен бірге Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайына жіберді. Бұл тәжірибелер сол дәуірдегі басқа этнографтар мен адам тегін зерттеушілердің әрекеттерінен өзгеше болмаса да, осы зерттеулердің моральдық және этикалық салдары бүгінге дейін талқыланып келеді. Оның еңбегі американдық евгеника заңдарының қалыптасуымен де байланысты. 1926 жылы ол Америка евгеника қоғамының кеңесші мүшесі болды.

Отбасы

1896 жылғы 6 тамызда Хрдличка неміс-американдық Мари Стиклерге үйленді (ол 1892 жылдан бері оған уәде берген), Баварияның Эденкобен қаласынан шыққан Филипп Якоб Стиклердің қызы, ол 1855 жылы Манхэттенге көшіп келген. Мари 1918 жылы диабеттен туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. 1920 жылдың жазында Хрдличка екінші рет үйленді; оның болашақ әйелі тағы бір неміс-американдық әйел, Вильгельмина "Мина" Мэнсфилд болды. Екеуінің де баласы болмады.