Кіріспе

Румындық-американдық психиатр Джейкоб Леви Морено (туған Iacob Levy; 18 мамыр 1889 – 14 мамыр 1974) – румындық-американдық психиатр, психосоциолог және педагог, психодраманың негізін қалаушы және топтық психотерапияның алғашқы және ең көрнекті дамушысы. Өмірі бойында ол жетекші әлеуметтік ғалымдардың бірі ретінде танылды.

Ерте өмір және білім

Якоб Леви Морено Румыния Корольдігінің Бухарест қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Морено Ниссим Леви, 1856 жылы Осман империясының Плевна қаласында (қазіргі Плевен, Болгария) туған сефард еврей саудагері. Якобтың әкесінің әкесі Бухис 1492 жылы Испаниядан көшіп шыққаннан кейін, Константинопольден Плевнаға көшіп келген. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Моренолар Плевна раввині Хайм Бежераноны іздеп, жақсырақ жағдайға Бухарестке көшкен деп есептеледі. Якоб Мореноның анасы Паулина Янку немесе Вольф, 1873 жылы туған, Румынияның Каляраси қаласынан шыққан сефард еврейі. 1895 жылы, зор интеллектуалдық шығармашылық пен саяси дауылдың кезінде, отбасы Венаға көшіп келді. Ол Вена университетінде медицина, математика және философияны оқып, 1917 жылы медицина докторы атанды. Әлі студент кезінде Фрейдтің теориясын қабылдамаған Морено, терапиялық практика үшін топтық ортаның мүмкіндіктеріне қызығушылық танытты. Өзінің өмірбаянында Морено 1912 жылы Зигмунд Фрейдпен болған кездесуін жазды: "Мен Фрейдтің бір лекциясын тыңдадым. Ол телепатиялық арманды талдауын аяқтаған еді. Студенттер шығып бара жатқанда, ол мені көпшіліктен бөліп алып, не істеп жүргенімді сұрады. Мен оған: "Мырза Фрейд, сіз тоқтаған жерден мен бастаймын. Сіз адамдармен кеңсеңіздің жасанды ортасында кездесесіз. Мен оларды көшеде, үйлерінде, табиғи орталарында кездестіремін. Сіз олардың арманын талдайсыз, ал мен оларға қайта армандауға батылдық беремін. Сіз оларды талдап, бөліп-жарып жібересіз, мен оларға қақтығыстағы рөлдерін ойнатып, сосын бөліктерін қайта біріктіруге көмектесемін" дедім."

Некелер мен балалар

1926 жылы Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында Морено Беатрис Бичерге үйленді. Бұл неке ажырасумен аяқталды, ал 1938 жылы ол Флоренс Бриджке үйленді, олардан Регина Морено (1939 жылы туған) деген бір балалары болды. Олар да ажырасып, 1949 жылы Зерка Томанға үйленді, олардан Джонатан Д. Морено (1952 жылы туған) деген бір балалары дүниеге келді.

Салымның қысқаша мазмұны

Ж.Л. Мореноның әдістері уақыт өте келе құрметті деңгейде сақталғандығына дәлелдер бар. Вена университетінің кейінгі зерттеулері Мореноның «Кездесуге шақырулар» (1914) теориясының Мартин Бубердің «Мен – Сен» философиясының қалыптасуына, ал Бубердің философия, теология және психологияға тигізген зор әсерін көрсетті. Оның әйелі Зерка Морено былай деп жазды: «Бубер кездесу идеясын кеңейткенімен, оны іске асыруға қажетті құралдарды жасаған жоқ». Морено «қазір адамдардың өзара қарым-қатынасын жеңілдету үшін қолданылатын социометрия, топтық психотерапия, психодрама және социодрама сияқты түрлі құралдарды ойлап тапты». Зерка өзі психодрама және социометрия саласындағы сарапшы болды және қайтыс болған күйеуінің жұмысын жалғастырды. Әлдебір континентте оқу орталықтары мен институттары бар, онда мыңдаған студенттер Мореноның өнері мен ғылымын оқытып, дамытып, кеңейтеді. Олар Мореноның «әлеуметтік ғылымдарды барлық адамзатқа қолжетімді ету» деген көзқарасын толыққанды жүзеге асыруға ұмтылады. Морено сонымен қатар әлеуметтік желілерді талдау ғылымының негізін қалаушылардың бірі ретінде кеңінен танылған. Бұл ғылым әлеуметтанудың бір саласы болып табылады және адамдар арасындағы байланыстар желісін талдау арқылы топта немесе қоғамда жеке адамның рөлін сандық түрде бағалаумен айналысады. Оның 1934 жылы жарық көрген «Кім аман қалады?» атты кітабында әлеуметтік желілердің (социограммалар) алғашқы графикалық бейнелері келтірілген. Осы кітапта ол Нью-Йорктегі Хадсон қаласындағы қыздар мектебінде қашып кетудің эпидемиясының себебін түсіндірді.

Ж. Л. Мореноның таңдамалы шығармалары

Морено, Дж. Л. (1932). Топтық терапия туралы бірінші кітап. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1934). Кім аман қалады? Адамдар арасындағы қарым-қатынас мәселесіне жаңа көзқарас. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1941). Әкемнің сөздері. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1946). Психодрама 1-том. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1947). Спонтандық театры. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1951). Социометрия, тәжірибелік әдіс және қоғам ғылымы: жаңа саяси бағытқа қатысты көзқарас. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1953). Кім аман қалады? Социометрияның, топтық психотерапияның және социодраманың негіздері. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1956). Социометрия және адам туралы ғылым. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1959). Психодрама 2-том: Психодраманың негіздері. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1960). Социометрия оқулығы. Beacon House.
Морено, Дж. Л., Морено, З. Т., Морено, Дж. Д. (1964). Бірінші психодрамалық отбасы. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1966). Топтық психотерапияның халықаралық нұсқаулығы. Философиялық кітапхана.
Морено, Дж. Л. (1969). Психодрама 3-том: Іс-қимыл терапиясы және практика принциптері. Beacon House.
Морено, Дж. Л. (1989). Менің өмірбаянымның кіріспесі. Beacon House.