Кіріспе

Ресейлік ғалым Николай Яковлевич Данилевский (Николай Яковлевич Данилевский; 10 желтоқсан 1822 [е.с. 28 қараша 1822] – 19 қараша 1885 [е.с. 7 қараша 1885]) – орыс табиғаттанушысы, экономисті, этнографы, философы, тарихшы және панславизм мен славяншылдық қозғалысының идеологы. Ол әлемдік тарихты айналымды түрде қарастырды. Сонымен қатар, Чарльз Дарвиннің эволюция теориясына қарсы шығуымен және тарихи-мәдени типтер теориясын жасауымен де есте қалады.

Өмір

Данилевский Орел губерниясындағы Оберец ауылында дүниеге келген. Асыл әулеттің мүшесі болғандықтан, ол Царское Село лицейінде білім алған. Лицейді бітірген соң Әскери министрліктің кеңсесінде қызметке кірген. Әскери мансап перспективасы оны қанағаттандырмағандықтан, Санкт-Петербург университетінде физика және математиканы оқыған. Магистрлік емтиханды тапсырғаннан кейін Данилевский Еуропалық Ресейдің Қара теңіз аймағының флорасы бойынша диссертациясын қорғауға дайындалып жатқан, бірақ 1849 жылы француз социалистерінің еңбектерін зерттеген және Федор Достоевскийді де қамтыған Петрашевский үйірмесіне қатысқандығы үшін тұтқындалды. Үйірменің ең белсенді мүшелері өлім жазасына кесілді, бірақ кейін мүкімілігі өмір бойына түрмеге жабылуға ауыстырылды. Данилевский Петр мен Павел бекінісінде 100 күнге қамалды, содан кейін Вологдаға полиция бақылауында жіберілді, онда ол провинциялық әкімшілікте жұмыс істеді. 1852 жылы Карл Эрнст фон Баер басқарған Волга және Каспий теңізіндегі балық шаруашылығының жағдайын бағалау экспедициясына тағайындалды. Экспедиция төрт жылға созылды, одан кейін Данилевский Мемлекеттік мүлік министрлігінің Ауыл шаруашылығы бөліміне қайта тағайындалды. 20 жылдан астам бойы ол Ақ теңізге, Қара теңізге, Азов теңізіне, Каспий теңізіне және Солтүстік Мұзды мұхитқа экспедициялар ұйымдастырды. Экспедициялардан алған тәжірибесінің арқасында 1872 жылы «Ресейдегі балық шаруашылығының жағдайын зерттеу» атты кітабы жарық көрді. Балық шаруашылығы және теңіз түлендері саудасымен айналысудан басқа, ол 1872-1879 жылдары Қырымдағы ағын суды пайдалану ережелерін белгілеген комиссия төрағасы болды. 1879-1880 жылдары Никитский ботаникалық бағын басқарды және 1880 жылдары филоксера эпидемиясымен күресу үшін тағайындалған комиссия құрамында болды. Ресейдің климатологиясы, геологиясы, географиясы және этнологиясы саласындағы еңбектері үшін Ресей Географиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды. Данилевский Тифлис губерниясындағы Тифлис қаласында қайтыс болды және Мшанкадағы өз иелігінде жерленді.

Табиғи теология және дарвинизмді қабылдамау

Данилевскийдің дарвинизм: сындық зерттеу, Дарвин теориясына қарсы 1200 беттен астам аргументтерді біріктіреді, олардың көп бөлігі сол кездегі қолданыстағы әдебиеттен жинақталған, 1885 жылы жарық көрді. Бұл кітап Данилевскийдің «табиғи теология» деп сипаттаған жеке теорияларын қамтитын, көлемді еңбектің бірінші томы болуы жоспарланған, бірақ ол қайтыс болғанда толыққан жоқ. Ол өлімнен кейін жарық көргенде, тек дайындық зерттеулері ғана кірген. Данилевскийге 1870 жылдары өз телеологиялық эволюция теориясын жасаған және Дарвиннің жұмысын сынаған фон Баердің еңбегі үлкен әсер еткен. Данилевский фон Баердің теориясынан Zielstrebigkeit тұжырымын алды. Неміс тіліндегі бұл сөз «бір мақсатқа ұмтылу» дегенді білдіреді, бірақ Данилевский оған діни мағына берді және эволюцияның, сондай-ақ әлемнің бастапқы жаратылуының да рационалды мақсаты бар екенін, олар құдайдың еркіне бағынады деп сақтайды.