Мұнай экспорттық кірістерінің халықаралық айналымы
Petrodollar recycling
Мұнай экспорттан түсетін кірістер, ОПЕК елдерінің сауда артығы. Жоғары мұнай бағасы кезінде пайда болатын қаржы ағындары, инвестициялар мен саясат туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұнай экспортының халықаралық ағыны мұнай экспорттаушы елдердің сауда артығын қамтамасыз етеді.
International spending of petroleum export revenues
the trade surpluses of oil exporting nations
[Файл:Opecrev.gif|thumb|alt=суреттің сипаттамасына сілтеме|1972 жылдан бері ОПЕК мұнай экспортынан түскен таза кірістің өзгеруі, 1974–1981 және 2005–2014 жылдары инфляцияға түзетілген деңгейдің жоғары екенін көрсетеді.] Бұл құбылыс негізінен ОПЕК мүше елдері, Ресей және Норвегия сияқты ірі мұнай экспорттаушы мемлекеттердің шикі мұнай экспортынан түскен табысының өз экономикаларына тиімді инвестицияланатын қаражаттан артық болуын білдіреді. Мұнай өндірушілерден мұнай тұтынушыларға ақша ағыны жылына жүздеген миллиард АҚШ долларына жетеді, бұл әртүрлі валюталардағы кең ауқымды операцияларды қамтиды – олардың кейбіреулері АҚШ долларына, ал кейбіреулері басқа валюталарға байланысты. Бұл ағындарға халықаралық инвестициялар мен көмекке қатысты үкіметтік шешімдер зор әсер етеді, бұл әлемдік қаржы және мұнай саясаты үшін маңызды салдарлар тудырады. Бұл құбылыс мұнай бағасының тарихи жоғары деңгейде болған кезеңдерде ең айқын байқалады. «Петродоллар» термині 1970 жылдардың басында мұнай дағдарысы кезінде пайда болды, ал бірінші ірі петродолларлық өсім (1974–1981) екіншісімен (2005–2014) салыстырғанда көбірек қаржылық қиындықтарға әкелді.
[[File:Opecrev. gif|thumb|alt=refer to caption|Fluctuations of OPEC net oil export revenues since 1972, showing elevated inflation adjusted levels during 1974–1981 and 2005–2014 It generally refers to the phenomenon of major petroleum exporting states, mainly the OPEC members plus Russia and Norway, earning more money from the export of crude oil than they could efficiently invest in their own economies. The resulting global interdependencies and financial flows, from oil producers back to oil consumers, can reach a scale of hundreds of billions of US dollars per year – including a wide range of transactions in a variety of currencies, some pegged to the US dollar and some not. These flows are heavily influenced by government level decisions regarding international investment and aid, with important consequences for both global finance and petroleum politics. The phenomenon is most pronounced during periods when the price of oil is historically high. The term petrodollar was coined in the early 1970s during the oil crisis, and the first major petrodollar surge (1974–1981) resulted in more financial complications than the second (2005–2014).
Өмірбаян
Әсіресе 1974–1981 және 2005–2014 жылдары мұнай экспорттаушы елдер тарихи түрде қымбат мұнайдан үлкен "мұнайдоллары" қоры жинады. (Бұл терминнің авторлығы египеттік-американдық экономист Ибрагим Овейске немесе АҚШ-тың бұрынғы сауда министрі Питер Г. Петерсонға тиесілі деп саналады, екеуі де 1973 жылы осы атауды қолданған.) Бұл мұнайдолларының артығы – мұнай экспортынан түскен, экспорттаушы елдердің ішкі даму қажеттіліктерінен асып түсетін АҚШ долларының таза эквиваленті болып табылады.
Especially during the years 1974–1981 and 2005–2014, oil exporters amassed large surpluses of "petrodollars" from historically expensive oil. (The word has been credited alternately to Egyptian American economist Ibrahim Oweiss and to former US Secretary of Commerce Peter G. Peterson, both in 1973.) These petrodollar surpluses could be described as net US dollar equivalents earned from the export of petroleum, in excess of the internal development needs of the exporting countries.
1974-1981 жылдардағы өсім
Петродолларды қайта өңдеу 1973 жылғы мұнай дағдарысының қысқа мерзімді рецессиялық әсерін азайта отырып, мұнай импорттаушы елдерге проблемалар туғызды, олар мұнайға әлдеқайда жоғары баға төлеп, ұзақ мерзімді қарыздарға батты. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) 1973 және 1977 жылдар аралығында мұнай импорттайтын 100 дамушы елдің сыртқы қарыздары 150%-ға өскенін есептеді, бұл жағдай әлемдегі өзгермелі валюта бағамына көшумен одан да қиындады. ХВҚ-ның басқарушы директоры Йохан Виттевен 1974 жылы: «Халықаралық ақша жүйесі 1930 жылдардан бері ең қиын кезеңге тап болды» деді. 1974–1976 жылдары ХВҚ «Мұнай қоры» деп аталатын жаңа несие беру бағдарламасын іске қосты. Мұнай экспорттаушы мемлекеттер мен басқа несие берушілердің қаржыландыруымен, бұл бағдарлама мұнай бағасының өсуіне байланысты сауда теңгерімінде күрт нашарлауға тап болған үкіметтерге, атап айтқанда Италия мен Ұлыбританияға, сондай-ақ ондаған дамушы елдерге қолжетімді болды. 1974 жылдан 1981 жылға дейін ОПЕК-тің барлық мүшелері үшін ағымдағы шоттың жалпы артығы 450 миллиард АҚШ долларын құрады, кейінгі онжылдықтардағы инфляция ескерілмеді. Бұл артықтың 90%-ын Персия шығанағының араб елдері мен Ливия жинақтады, ал Иран да революция, соғыс және санкциялардың қиындықтарына ұшырамас бұрын 1978 жылға дейін едәуір мұнай артығын жинақтады. Араб мұнай долларының үлкен көлемдері тікелей АҚШ қазыналық облигацияларына және ірі өнеркәсіптік экономикалардың басқа қаржы нарықтарына инвестицияланды, көбінесе қазір мемлекеттік еңбек қорлары деп аталатын мемлекеттік мекемелермен жасырын түрде басқарылды. Сондай-ақ, көптеген миллиардтаған мұнай доллары АҚШ, Еуропалық Одақ, Швейцария және Ұлыбританияның ірі коммерциялық банктері арқылы инвестицияланды. Шын мәнінде, бұл процесс еуродоллар нарығының АҚШ ақша нарықтарына қарағанда аз реттелетін бәсекелесі ретінде өсуіне әсер етті. Әлемдік экономиканың рецессиялық жағдайы корпорацияларға инвестиция салуды аз қылып, банкирлер мен жақсы қаржыландырылған үкіметтер ақшаның көп бөлігін дамушы елдердің үкіметтеріне, әсіресе Латын Америкасындағы Бразилия мен Аргентина сияқты елдерге тікелей қарыз берді. Саяси журналист Уильям Грейдер жағдайды былай қорытындылады: «Банктер кірісі мол ОПЕК үкіметтерінің депозиттерін жинады және дамушы елдерге ақша берді, осылайша олар банкроттықтан сақталуы мүмкін болды». Кейінгі онжылдықтарда осы дамушы мемлекеттердің көптегені жинақталған қарыздардың өтеуге болмайтынша үлкен екенін түсінді, бұл неоколониализмнің бір түрі екенін, ал қарызды өтеу – жалғыз құтылу жолы екенін мойындады.
While petrodollar recycling reduced the short term recessionary impact of the 1973 oil crisis, it caused problems especially for oil importing countries that were paying much higher prices for oil, and incurring long term debts. The International Monetary Fund (IMF) estimated that the foreign debts of 100 oil importing developing countries increased by 150% between 1973 and 1977, complicated further by a worldwide shift to floating exchange rates. Johan Witteveen, the Managing Director of the IMF, said in 1974: "The international monetary system is facing its most difficult period since the 1930s." The IMF administered a new lending program during 1974–1976 called the Oil Facility. Funded by oil exporting states and other lenders, it was available to governments suffering from acute problems with their balance of trade due to the rise in oil prices, notably including Italy and the United Kingdom as well as dozens of developing countries. From 1974 through 1981, the total current account surplus for all members of OPEC amounted to US$450 billion, without scaling up for the subsequent decades of inflation. Ninety percent of this surplus was accumulated by the Arab countries of the Persian Gulf and Libya, with Iran also accumulating significant oil surpluses through 1978 before suffering the hardships of revolution, war and sanctions. Large volumes of Arab petrodollars were invested directly in US Treasury securities and in other financial markets of the major industrial economies, often directed discreetly by government entities now known as sovereign wealth funds. Many billions of petrodollars were also invested through the major commercial banks of the United States, European Union, Switzerland, and the United Kingdom. In fact, the process contributed to the growth of the Eurodollar market as a less regulated rival to US monetary markets. As the recessionary condition of the world economy made investment in corporations less attractive, bankers and well financed governments lent much of the money directly to the governments of developing countries, especially in Latin America such as Brazil and Argentina As political journalist William Greider summarized the situation: "Banks collected the deposits of revenue rich OPEC governments and lent the money to developing countries so they could avoid bankruptcy." In subsequent decades, many of these developing states found their accumulated debts to be unpayably large, concluding that it was a form of neocolonialism from which debt relief was the only escape.
2005-2014 жылдардағы өсім
Инфляция және пайыздық мөлшерлемелер 1970 жылдары мұнай бағасымен бірге өсті, бірақ 2000 жылдары жоқ. 2005–2014 жылдар аралығындағы мұнай долларының күрт өсуі кезінде қаржылық шешім қабылдаушылар бұрынғы циклдың сабақтары мен тәжірибесінен белгілі бір пайда алды. Дамушы экономикалар, әдетте, 1970 жылдарға қарағанда жақсырақ теңгерілді; әлемдік экономика мұнайға тәуелділігі азайды; және жаһандық инфляция мен пайыздық мөлшерлемелер жақсырақ бақыланды. Мұнай экспорттаушы елдер өз инвестицияларының көп бөлігін әртүрлі жаһандық нарықтарға тікелей баяу жұмсады, ал қайта айналым процесі халықаралық банктер мен ХВҚ сияқты делдалдық арналарға азырақ тәуелді болды. 2003–2008 жылдардағы мұнай бағасының тарихи өсуінің арқасында 2008 және 2011–2014 жылдары ОПЕК кірістері жылына бұрын-соңды болмаған 1 триллион АҚШ долларына жуықтады. Кейбір мұнай экспорттаушы елдер толыққанды пайда көре алмады, себебі Иран, Ирак, Ливия, Нигерия және Венесуэланың ұлттық экономикалары экономистер "ресурс қарғысы" деп атап жүрген саяси кедергілерге байланысты көп жылдар бойы зардап шекті. Басқа ірі экспорттаушы елдердің көпшілігі мұнай бағасы мен мұнай долларының артықшылығы 2014–2017 жылдары мұнай қорының артуынан кейін қайтадан күрт төмендеген кездегі соққыны жұмсарту үшін жеткілікті қаржылық резервтер жинақтады.
thumb|alt=refer to caption|Inflation and interest rates surged with oil prices in the 1970s, but not in the 2000s. In the 2005–2014 petrodollar surge, financial decision makers were able to benefit somewhat from the lessons and experiences of the previous cycle. Developing economies generally stayed better balanced than they did in the 1970s; the world economy was less oil intensive; and global inflation and interest rates were much better contained. Oil exporters opted to make most of their investments directly into a diverse array of global markets, and the recycling process was less dependent on intermediary channels such as international banks and the IMF. Thanks to the historic oil price increases of 2003–2008, OPEC revenues approximated an unprecedented US$1 trillion per year in 2008 and 2011–2014. Some oil exporters were unable to reap the full benefits, as the national economies of Iran, Iraq, Libya, Nigeria and Venezuela all suffered from multi year political obstacles associated with what economists call the "resource curse". Most of the other large exporters accumulated enough financial reserves to cushion the shock when oil prices and petrodollar surpluses fell sharply again from an oil supply glut in 2014–2017.
Шетелдік көмек
Мұнай экспорттаушы елдер мұнай долларының артық бөлігін шетелдік көмек бағдарламаларын қаржыландыруға жұмсады, бұл "чек кітапшасы дипломатиясы" немесе "петро ислам" деп аталатын көрнекті мысал. Кувейт қоры 1961 жылдан бері бастапқы көшбасшы болды, ал кейбір араб мемлекеттері 1974 жылдан бастап, соның ішінде ХВҚ және ОПЕК Халықаралық даму қоры арқылы ірі донорлардың біріне айналды. Мұнай экспорттаушылар жұмыс жағдайлары көбінесе қиын болғанымен, Орта Шығыстағы ондаған миллион шетелдік жұмысшылардың елдеріне жіберген ақшасы арқылы да кедей елдерге жанама түрде көмек көрсетті. Одан да күмәнді жайт, бірнеше мұнай экспорттаушы елдер басқа елдердің үкіметтеріне қарсы тұратын қарулы топтарды қаржылық тұрғыдан қолдады. Мұнай бағасының жоғары деңгейде болуы КСРО-ға 1974–1981 жылдардағы мұнай долларының өрбу кезеңінде Кеңес блогының қиын жағдайдағы экономикасын қолдауға мүмкіндік берді, ал 1980 жылдардағы мұнай артығынан туындаған кіріс жоғалуы 1989 жылы блоктың ыдырауына әсер етті. 2005–2014 жылдардағы мұнай долларының өрбу кезеңінде ОПЕК мүшесі Венесуэла Куба және басқа да аймақтық одақтастарын қолдап, 2014–2017 жылдардағы мұнай бағасының төмендеуі Венесуэланы экономикалық дағдарысқа жеткізгенше ұқсас рөл атқарды.
Oil exporting countries have used part of their petrodollar surpluses to fund foreign aid programs, as a prominent example of so called "checkbook diplomacy" or "petro Islam". The Kuwait Fund was an early leader since 1961, and certain Arab states became some of the largest donors in the years since 1974, including through the IMF and the OPEC Fund for International Development. Oil exporters have also aided poorer countries indirectly through the personal remittances sent home by tens of millions of foreign workers in the Middle East, although their working conditions are generally harsh. Even more controversially, several oil exporters have been major financial supporters of armed groups challenging the governments of other countries. High priced oil allowed the USSR to support the struggling economies of the Soviet led bloc during the 1974–1981 petrodollar surge, and the loss of income during the 1980s oil glut contributed to the bloc's collapse in 1989. During the 2005–2014 petrodollar surge, OPEC member Venezuela played a similar role supporting Cuba and other regional allies, before the 2014–2017 oil downturn brought Venezuela to its own economic crisis.
Мұнай доллары соғысы
Петродолларлық соғыс термині – АҚШ долларының мұнай сауда-саттықтарын жүзеге асырудың стандартты тәсілі ретінде халықаралық қолданылуын, Ирак, Иран және Венесуэла сияқты елдерге қарсы зорлықпен әскери араласу арқылы күшпен жүзеге асырылатын экономикалық империализм түрі және әлемдік саясаттың басты жасырын қозғаушы күші ретінде бейнелейтін теорияны білдіреді. Бұл терминді Уильям Р. Кларк ойлап тапты, ол осы атпен кітап жазған. «Мұнай валютасы соғысы» деген тіркес кейде осы мағынада қолданылады. Сыншылар пікірінше, халықаралық мұнай саудасында доллардың қолданылуы АҚШ долларына деген жалпы сұранысты мардымсыз мөлшерде ғана арттырады, ал доллардың маңызды халықаралық резервтік валюта ретіндегі жалпы статусы АҚШ экономикасына салыстырмалы түрде шектеулі нақты пайда әкеледі, сонымен қатар кейбір теріс жақтары да бар.
The term petrodollar warfare refers to a theory that depicts the international use of the United States dollar as the standard means of settling oil transactions as a kind of economic imperialism enforced by violent military interventions against countries like Iraq, Iran, and Venezuela, and a key hidden driver of world politics. The term was coined by William R. Clark, who has written a book with the same title. The phrase oil currency war is sometimes used with the same meaning. According to critics, the use of dollars in international oil transactions increases overall U. S. dollar demand by only a tiny fraction, and the dollar's overall status as the major international reserve currency has relatively limited tangible benefit to the United States economy as well as some drawbacks.