Кіріспе
Көркем элементтердің немесе құрамдас бөліктердің көркем туындыдағы орналасуы композиция деп аталады. Композиция термині "бірге жинау" дегенді білдіреді. Оны өнер элементтерінің өнер принциптеріне сәйкес ұйымдастырылуы ретінде қарастыруға болады. Композиция музыкадан бастап жазуға, содан кейін фотосуретке дейін, саналы ой арқылы құрылған кез келген көркем туындыға қатысты. Көркем өнерде композиция жиі дизайн, форма, визуалды реттеу немесе формальды құрылым сияқты терминдермен мағынасы жақын қолданылады, бұл контекстке байланысты. Баспа және десктоп басылымдарындағы графикалық дизайнда композиция көбінесе беттік макет деп аталады. Суреттің композициясы оның тақырыбынан (белгіленген нәрседен) өзгеше, ол оқиғаның бір сәті, адам немесе жер болуы мүмкін. Көптеген тақырыптар, мысалы, Әйіп Георгий және Аждаһа, өнерде жиі бейнеленеді, бірақ әдетте тек екі фигура көрсетілсе де, олардың композициясы әртүрлі болады.
The term composition means "putting together". It can be thought of as the organization of the elements of art according to the principles of art. Composition can apply to any work of art, from music through writing and into photography, that is arranged using conscious thought. In the visual arts, composition is often used interchangeably with various terms such as design, form, visual ordering, or formal structure, depending on the context. In graphic design for press and desktop publishing, composition is commonly referred to as page layout. The composition of a picture is different from its subject (what is depicted), whether a moment from a story, a person or a place. Many subjects, for example Saint George and the Dragon, are often portrayed in art, but using a great range of compositions even though the two figures are typically the only ones shown.
Сызық пен пішін
Сызықтар – суретшіге көрерменнің назарын бағыттауға мүмкіндік беретін оптикалық құбылыс. Табиғатта сызықтардың оптикалық иллюзиясы кездеседі, ал бейнелеу өнерінде элементтер осы иллюзияны тудыру үшін орналастырылуы мүмкін. Көрермен әртүрлі элементтер мен нысаналардың әртүрлі қашықтықта орналасуы арқылы суретті бейсана түрде "оқып" түсінеді. Мұндай элементтер сурет композициясында маңызды рөл атқара алады. Мысалы, телефон мен электр сымдары немесе қайықтардағы такелаж сияқты нақты сызықтар болуы мүмкін. Сызықтар әртүрлі түстердің немесе контрасттың шекараларынан, сондай-ақ дискретті элементтердің тізбегінен де пайда болуы мүмкін. Қозғалыс та сызықтардың көзі болып табылады, мұнда жылдам қозғалыс сызық түрінде көрінеді. Нысана сызықтары суреттің көңіл-күйіне де, сызықтық перспективасына да әсер етеді, көрерменге көлемділік сезімін ұялатады. Көлбеу сызықтар қозғалыс, ал бұрышты сызықтар динамизм және мүмкін, кернеуді білдіреді. Сызықтар суреттегі басты нысанаға назар аударуға немесе оны бөліктерге бөліп ұйымдастыруға көмектесе алады. Суретші сызықтарды арнайы жасап немесе күшейте алады, бұл оның көрерменге жеткізгісі келген хабардың бір бөлігі болуы мүмкін. Нақты нысанасы жоқ көптеген сызықтар суретте хаос тудырып, суретшінің көңіл-күйін білдіруге кедеріл келтіруі мүмкін. Сызықтың бұрышы және оның сурет кадрымен қатынасы сурет перспективасына әсер етеді. Ландшафт суреттерінде жиі кездесетін көлденең сызықтар тыныштық, сабырлылық және кеңістік сезімін береді. Суретте тік сызықтар басықтық және ұлылық әсерін тудырады. Қатты бұрыштардағы жинақталған сызықтар суретке динамикалық, жанды және белсенді сипат береді. Дұрыс бұрылған, көлбеу сызықтар суретте кернеуді күшейтеді. Бейнелеу өнеріндегі көзқарас маңызды, өйткені әр түрлі көзқарас әртүрлі бұрышты сызықтарды көрсетеді. Көзқарас өзгергенде суретке реакция да өзгереді. Сызықтардың орналасуын бірнеше градусқа немесе сантиметрге өзгерту арқылы суреттегі сезімдер күрт өзгеріп, ерекше әсер тудыруға болады. Түзу сызықтар да суреттің қалған бөлігімен үйлесімде тон, түс және қайталау арқылы күшті әсер етеді. Түзу сызықтармен салыстырғанда, қисық сызықтар суретте үлкен динамикалық әсерге ие. Олар көбінесе эстетикалық тұрғыдан әдемі болып көрінеді, өйткені көрермен оларды табиғат пен жұмсақтықпен байланыстырады. Фотографияда қисық сызықтар жұмсақ бағытталған жарықпен үйлескенде біртіндеп көлеңкелерді тудырып, суретте өте үйлесімді сызық құрылымын жасайды. Қисық сызықтардың екі негізгі түрі бар: қарапайым "С" қисығы және икемді "S" қисығы.
Түсі
Түстің үш қасиеті бар: реңк, жарық немесе хрома және тон. Реңк – түстің атауы (қызыл, сары, көк және т.б.). Жарық пен хрома түстің қарқындылығы мен күшін көрсетеді. Жоғары хромалы түс төмен хромалы түске қарағанда тазарақ және сұрғылттығы аз болады. Түстің ақылдылығы немесе қараңғылығы – тонды білдіреді. Түс біздің эмоцияларымызға да әсер ете алады. Сондықтан, түстерді көңіл-күйді жасау үшін қолдануға болады. Оны дыбыс, үлгі, жарық, қозғалыс, символ, форма, үйлесім және қарама-қайшылық ретінде де пайдалануға болады.
Құралы
Текстура – заттың қандай сезім тудыратынын немесе оған қол тигізгенде қандай боларын сипаттайды. Текстураны екі түрлі жолмен қабылдаймыз: физикалық және көзбен көрінетін. Физикалық текстураны жасау үшін түрлі техникалар қолданылады, осы арқылы көркем өнердің ерекшеліктерін көруге және сезінуге болады. Мұндай беттерге металл, құм және ағаш жатады. Көзбен көрінетін текстура – физикалық текстураның көрінісін тудыру. Фотография, картиналар мен суреттер шынайырақ көрініс беру үшін көзбен көрінетін текстураны пайдаланады.
Құны
Көркем өнерде жарық пен қараңғылық құндылық деп аталады. Құндылық – жарықтың заттардан қалай шағылысып, біздің оны қалай қабылдауымыз. Шағылысқан жарық қаншалықты көп болса, құндылық та соғұрлым жоғары болады. Ақ түс – ең жоғары немесе ең ашық, ал қара түс – ең төмен немесе ең қараңғы құндылық. Түстердің де құндылығы болады; мысалы, сары түс жоғары құндылыққа ие, ал көк және қызыл түстер төмен құндылыққа ие. Егер түрлі-түсті көріністі ақ-қара түске ауыстырсаңыз, сізге тек құндылықтар ғана қалады. Бұл маңызды дизайн элементі, әсіресе сурет салу және сызу өнерінде, суретшіге құндылық контрасты арқылы жарық иллюзиясын жасауға мүмкіндік береді.
Нысан
Форма термині бейнелеу өнерінде әртүрлі мағына береді. Форма – кеңістіктегі үш өлшемді нысанды білдіреді. Ол сондай-ақ мүсіндер сияқты өнер туындысының физикалық сипаты ретінде де сипатталады. Форманы көркем өнер арқылы көрініс беретін өнер түрі деп те қарастыруға болады. Форма көлемді қамтиды, ұзындығы, ені және биіктігі болады, формадан өзгеше, форма екі өлшемді ғана. Математикалық формалар – шар, пирамида, куб, цилиндр және конус геометриялық формалар деп аталады. Органикалық формалар көбінесе ретсіз және асимметриялық болады. Мұндай форма табиғатта, мысалы, гүлдерде, тастарда, ағаштарда сияқты жерлерде кездеседі, сонымен қатар сәулетте де байқалуы мүмкін. Сурет салу және кескіндемедегі формалар жарық, көлеңке, тон және түс арқылы үш өлшемді форманың иллюзиясын жасайды. Тондардың контрасты неғұрлым жоғары болса, үш өлшемді форма да соғұрлым анық көрінеді. Аз тондық айырмашылығы бар формалар, көп айырмашылығы бар және контрасты формалардан қарағанда жазық көрінеді.
Ғарыш
Ғарыш – объектінің айналасындағы, үстіндегі және ішіндегі кеңістік. Фотографтар ғарышты бейнелей алады, сәулетшілер ғарыш жасайды, суретшілер ғарыш құрады. Бұл элемент бейнелеу өнерінің барлық түрінде кездеседі. Ол оң немесе теріс, ашық немесе жабық, жақын немесе терең, екі өлшемді немесе үш өлшемді болуы мүмкін. Сурет салуда немесе бояу кезінде ғарыш шындығында болмаса да, оның көрінісі болады. Туындының негізгі нысаны – оң ғарыш. Ал айналасындағы, үстіндегі және ішіндегі бос орын – теріс ғарыш.
Көрініс (көзбен жетекшілік ету)
Суретшінің тұрған орны суреттің эстетикалық келбетіне күшті әсер етеді, тіпті егер ол суретші толығымен ойдан тудырылған болса және "көздің ішкі көрісімен" қараса да. Бұл суреттегі элементтерге ғана емес, сонымен қатар көрерменнің сурет туралы түсінігіне де әсер етеді. Мысалы, егер бала жоғарыдан, мүмкін ересек адамның бойынан қарап суретке түсірілсе, оның сырт келбеті кішірейіп көрінеді. Баланың бойынан түсірілген сурет оны теңдес ретінде көрсетеді, ал төменнен түсірілген сурет оның үстемдігін білдіреді. Сондықтан суретші көрерменнің тұрған орнын таңдайды. Сурет нысаны кадрды толтырғанда, оны одан да әсерлі етуге болады. Адамдар заттарды іс жүзіндегіден үлкен деп қабылдауға бейім, ал кадрды толтыру осы психологиялық механизмді қолданады. Бұл фоннан назарды аударушы жайттарды жою үшін пайдаланылуы мүмкін. Фотографияда камераның орнын өзгерту суретті өзгерте алады, нәтижесінде нысанмен бәсекелесетін аз немесе көп алаңдатушы элементтер пайда болады. Мұны жақындап түсіру, бүйірлеу, көлбеу немесе тік қозғалыс арқылы жетістіруге болады.
Үшіншілік ережесі
Үштен бірлік ережесі – суреттегі маңызды элементтерді көлденең және тік сызықтармен немесе олардың жанында орналастыру арқылы құрастыруға қатысты нұсқау. Бұл сызықтар суретті көлденең және тік үш бөлікке бөледі. Мақсаты – суретті үш тең бағана мен қатарға бөлетін сызықтардың біріне жақын орналастырып, суреттің ортасынан кесіп өтуден нысаналар мен қызығушылық тудыратын аймақтарды (мысалы, көкжиең) сақтау. Үштен бірлік ережесі алтын пропорцияның қарапайымдалған түрі деп есептеледі. Тарих бойы суретшілер алтын пропорцияны құрастыруға қатысты нұсқау ретінде қолданған деген болжам бар, бірақ бұл пікірді қолдайтын нақты дәлелдер жеткіліксіз.
Шындықтың ережесі
"Тақ сан ережесі" бір суреттегі тақ сан мүшелердің жұп саннан көбірек қызығушылық тудыратынын көрсетеді. Сондықтан, суретіңізде бірнеше нысан болса, кем дегенде үш нысанды қосу ұсынылады. Нысандардың жұп саны суретте симметрия тудырады, бұл табиғи, бейресми композиция үшін аздап жасанды көрінуі мүмкін. Мысалы, ортадағы адам қызығушылық танытатын нысан болса, оны екі басқа адаммен қоршаған сурет, маңызды айналасы жоқ жалғыз адамның суретіне қарағанда, көрерменге көбірек достық және жылы сезім тудыруы мүмкін.
Ғарыш ережесі
Ғарыш ережесі, суретшінің қозғалыс иллюзиясын жасауға немесе көрерменнің санасында белгілі бір контекст құруға тырысатын (фотография, жарнама, иллюстрация) сияқты көркем туындыларға қолданылады. Мысалы, суреттегі адамның көздері қараған бағытта ақ кеңістік қалдыру арқылы, немесе жүгірушінің суретін салу кезінде оның алдына, артқа емес, ақ кеңістік қосу арқылы мұны іске асыруға болады – бұл қозғалысты көрсетеді. Тәжірибелі қатысушылармен жүргізілген зерттеулер осы ережеге деген бейімділікті растады.
Қарапайымдастыру
Суреттердегі шашыраңқылық негізгі элементтерден көңілді аударып, нысанды анықтауды қиындатуы мүмкін. Артық мазмұнды азайту арқылы көрермен басты объектілерге көбірек назар аударады. Жарықтандыруды қолдану арқылы шашыраңқылықты азайтуға болады, өйткені суреттегі жарық жерлер, сондай-ақ сызықтар, шаршылар және түстер көзді тартады. Сурет салу кезінде суретші сурет шеттеріне қарай аз егжей-тегжейлі және анық бояу соқпаларын қолдануы мүмкін. Нысанға назар аудару үшін қажетсіз элементтерді жойып, тек қажетті бөліктерді қалдыру.
Тереңдіктің тереңдігі
Фотографияда, сондай-ақ (нақты линзаның шектеулерін бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы модельдеу) 3D графикада да, қарапайымдылыққа қол жеткізудің бір жолы – түсірілім кезінде кең диафрагманы пайдалану. Тиісті жағдайда дұрыс қолданғанда, бұл техника фотосуреттің негізгі нысаны емес нәрселердің бәрін бұлыңғыр ете алады. Қажетті жабдық болған жағдайда, Scheimpflug принципін пайдаланып фокус жазықтығын өзгерту де ұқсас тәсіл болып табылады.
Геометрия және симметрия
Ықтималдылық ережесімен байланысты, суретте үшбұрыштардың эстетикалық тұрғыдан ұнамды, көзделген пішін екендігі туралы байқау бар. Әдемі бет-пішінде ауыз бен көздер теңқабырлы үшбұрыштың төбелерінде орналасады. Поль Сезанн өзінің натюрморттарында үшбұрыштарды тиімді пайдаланған. Үшбұрышты формат тұрақтылық және күш сезімін береді.
Қозғалыс жасау
Жалпы, егер сурет көзді бір белгілі жерге тоқтамай, сурет бойынша қозғалысқа итерсе, көрерменге әлдеқайда жағымды болады деп саналады. Суретшілер көбінесе бейнеге қозғалыс қосып, композицияның "тұрақсыз" немесе "жазық" сезім тудырмауын қамтамасыз етуге тырысады. А суретіндегі екі таудың мөлшері бірдей және біріне-бірі жақын орналасқан, бұл суретті өте тұрақсыз әрі қызығусыз етеді. Ал B суретінде таулардың мөлшері әртүрлі, соның ішінде біреуі көкжиекке жақын орналасқан, бұл көзді бір таудан екінші тауға жылжытып, көбірек қызығушылық тудырады және көрерменге жағымды әсер етеді. Мұндай бейнелеу табиғатқа сәйкес келеді, себебі табиғатта заттардың мөлшері сирек бірдей болады және олар тең аралықта орналаспайды.