Амато Луситано: XVI ғасырдың португалиялық еврей дәрігерінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Португалиялық дәрігер (1511–1568)

Жоао Родригес де Кастело Бранко, Amato Lusitano және Amatus Lusitanus (1511–1568) аттарымен әйгілі, 16 ғасырдың көрнекті португалдық еврей дәрігері. Герофил, Гален, Ибн әл-Нафис, Михаил Серветус, Реалдо Коломбо және Уильям Харви сияқты, ол қан айналымын зерттеуде маңызды жаңалықтар ашқан. Ол қан айналымындағы қақпақшалардың (клапандардың) қызметін анықтаған делінеді.

Өмір

Лузитано 1511 жылы Португалияның Кастелу-Бранку қаласында дүниеге келді. Ол Шабиб (= Аматус, латын тілінде "сүйікті") деген маран отбасының ұрпағы болды және яһуди дінінде тәрбиеленді. Саламанка университетін медицина мамандығы бойынша үздік бітіргеннен кейін, Инквизициядан қорқып, Португалияға қайта орала алмады. Ол Антверпенге біршама уақытқа барып, содан кейін Нидерланды мен Франция арқылы саяхаттап, ақырында Италияда қоныстанды. Өзінің заманындағы ең шебер дәрігерлердің бірі ретінде оның даңқы одан бұрын жетті, Венецияда болған қысқа уақытында дәрігер және философ Якоб Мантиномен танысты, ол Рим папасы Юлий III-нің немересі және басқа да көрнекті тұлғаларға көмектесті. 1546 жылы Амато Феррарада болды, онда ол дәрігер Джамбаттіста Кананоның көмекшісі ретінде анатомия пәнін оқытты және емдік өсімдіктер туралы лекциялар оқыды. Бір лекция барысында ол он екі мәйіттің анатомиясын жасады – сол кездегі үлкен жаңалық – көптеген ғалымдардың куәгерлігімен, олардың арасында анатомист Жан Батист Кананус болды, ол осы тәжірибесі арқылы қанайналымдағы клапандардың қызметін ашқан деп жаңылысты. Феррарада өткізген алты жылында Аматус Лузитан Польша королінен елге көшіп бару туралы шақыру алды, бірақ ол одан бас тартып, діни төзімділік болған Анконада қоныстануды жөн көрді. Осы аралықта оның айбары одан да артты. Папа Юлий III-нің қарындасы Якоба дель Монте оның пациенттерінің бірі болды; ол сондай-ақ Юлийдің өзіне де ем тағайындады, кейіннен оның ауру төсегіне шақырылды. Пауль IV таққа отырғаннан кейін Аматус Анкона марандарының осы пападан көрген барлық қиындықтарына тап болды. Ол Пезароға қашып, барлық мүлкін, соның ішінде бірнеше қолжазбаларын қалдырды, олардың жоғалуына қатты өкінді. Алайда, оның "Centuriæ" еңбегінің бесінші бөлігі кейін оған қайтарылып, жарияланды. Пезарода болған кезінде ол Рагуза қаласынан шақыру алды. Бірнеше айдан кейін ол сол кезде ірі еврей қауымы болған және Осман империясының құрамына кірген Салоникиге кетті; ол онда еврей дінін ашық түрде мойындады және 1568 жылы қайтыс болды.

Lusitano was born in 1511 in Castelo Branco, Portugal. He was a descendant of a Marrano family called Chabib (= Amatus, "beloved" in Latin), and was brought up in the Jewish faith. After having graduated with honors as M. D. from the University of Salamanca, he was unable to return Portugal for fear of the Inquisition. He went to Antwerp for a time and then traveled through the Netherlands and France, finally settling in Italy. His reputation as one of the most skillful physicians of his time preceded him there, and during his short sojourn at Venice, where he came in contact with the physician and philosopher Jacob Mantino, he attended the niece of Pope Julius III and other distinguished personages. In 1546, Amato was in Ferrara, at whose University he taught anatomy as an assistant to the physician Giambattista Canano and delivered lectures on medicinal plants. During one lecture, he dissected twelve cadavers — a great innovation at that time — in the presence of many scholars, among whom was the anatomist Jean Baptiste Cananus, who through his experience on this occasion was wrongly credited with the discovery of the function of the valves in the circulation of the blood. During his sojourn in Ferrara, which lasted for six years, Amatus Lusitanus received an invitation from the King of Poland to move to that country, which he declined, preferring to settle in Ancona, where religious tolerance existed. Meanwhile, his reputation grew higher and higher. Jacoba del Monte, sister of Pope Julius III, was one of his patients; and he prescribed also for Julius himself, to whose sick bed he was later summoned. With the accession of Paul IV, Amatus underwent all the sufferings which the Marranos of Ancona had to endure from this pope. He took refuge in Pesaro, leaving behind him all his possessions, including several manuscript works, the loss of which he greatly deplored. One of these manuscripts, however, the fifth part of his Centuriæ, was later restored to him and published. During his sojourn at Pesaro he received an invitation from the municipality of Ragusa, After staying for some months he left the city for Thessaloniki, which then had a large Jewish community and was part of the Ottoman Empire; there he openly professed the Jewish faith and finally died in 1568.

Жұмыс

Ол қан айналымын ашты және Азигос тамырларын кескен кезде, ондағы веналық клапандарды бірінші болып байқап, олар туралы болжам жасады. Бұл жаңалық сол кездегі қалыпты сенімге, яғни қанның жүрек арқылы артериялармен де, тамырлармен де ағады деген түсінікке қайшы келді. Бұл гипотеза артериялар мен тамырлар желісі жүрекке қашықталған сайын жіңішкеріп баратынымен нақтыланды. Сондай-ақ, бұл желілер бір-бірімен байланыспайды, демек қан бір желіден екіншісіне өте алмайды деп есептелді. (Микроскоп әлі ойлап табылмағандықтан, капиллярлық артерияларды көмексіз көру мүмкін емес еді.) Доктор Аматус Лузитанус Centuria I, (Curatio) 513-параграфында 1547 жылы Феррара университетінің бірнеше ғалымдарының алдында өткізген тәжірибесін сипаттады. Ол азигостың төменгі бөлігіне ауа үрледі және қақпақ тамырдың ісінбейтінін көрсетті. Ауаның шығуы аталған клапан немесе оперкулумның кедергісінен мүмкін емес еді. Егер ауа азигостан vena cava-ға өте алмайтын болса, онда ауадан әлдеқайда тығыз қанның өте алмайтыны одан да анық. Көрермендердің арасында "тамаша анатомист" атанған Джамбаттиста Канано да болды, кейіннен клапандарды оның ашқандығы туралы жаңылыс пікір тарады. Амат медицина әдебиетін бірнеше құнды еңбектермен байытты, олар ұзақ жылдар бойы зор беделге ие болды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Centuriæ, онда ол өзінің жағдайлары мен олардың емделу жолдары туралы мәліметтер жариялады. Бұл жеті томдық еңбек, "Curationum Medicinalium Centuriæ Septem" деп аталып, бірнеше рет басылды (Флоренция, 1551; Венеция, 1552, 1557, 1560, 1653; Базель, 1556; Лейден, 1560, 1570; Париж, 1620; Бордо, 1620; Барселона, 1628). Оның басқа еңбектері: Index Dioscoridis (1536); Enegemata in Duos Priores Dioscoridis de Arte Medica Libros (Антверпен, 1536); In Dioscorides de Medica materia Librum quinque enarrationis (1556); Commentatio de Introitu Medici ad Ægrotantem (Венеция, 1557); De Crisi et Diebus Decretoriis (Венеция, 1557); In Dioscoridis Anazarbei de Medica Materia Libros Quinque (Венеция, 1557; Лейден, 1558); Enarrationes Eruditissimæ (Венеция, 1553); La Historia de Eutropio (Евтропий испан тіліне аударылды); Авиценнаның Канонының бірінші кітабына түсіндірме, ол жетінші Centuria-ның алғы сөзінде айтқандай, Анконадағы мүлкінен жоғалған.

He discovered the circulation of the blood, and through dissections of the Azygos vein, he was the first to observe and speculate about the venous valves found there. This discovery contradicted the conventional belief of the time that the blood flows from the heart via the arteries as well as the veins. It is obvious that this hypothesis was supported by the fact that the network of arteries and veins becomes thinner and thinner as they get farther from the heart. It was also assumed that the networks are not connected, so the blood cannot pass from one network to the other. (The microscope was not yet invented, so one could not view capillary arteries without aid.) Dr. Amatus Lusitanus described in the Centuria I, paragraph (Curatio) 513, how, in 1547, he performed an experiment before some scholars from the University of Ferrara. He blew air into the lower part of the azygos, and showed that the vena cava would not be inflated. It was not possible for the air to escape because of the valve or operculum mentioned. When it is clear that if air cannot pass out of the azygos into the vena cava, it is all the more certain that blood, much thicker than air, could not flow through. In the audience was "the admirable anatomist” Giambattista Canano, to whom the discovery of the valves was attributed later by mistake. Amatus enriched medical literature with several valuable works which for a long time enjoyed the highest reputation. Among these the most important was his Centuriæ, in which he published accounts of his cases and their treatment. This work, in seven volumes, entitled Curationum Medicinalium Centuriæ Septem, passed through a number of editions (Florence, 1551; Venice, 1552, 1557, 1560, 1653; Basel, 1556; Leyden, 1560, 1570; Paris, 1620; Bordeaux, 1620; Barcelona, 1628). His other works were: Index Dioscoridis (1536); Enegemata in Duos Priores Dioscoridis de Arte Medica Libros (Antwerp, 1536); In Dioscorides de Medica materia Librum quinque enarrationis (1556); Commentatio de Introitu Medici ad Ægrotantem, (Venice, 1557); De Crisi et Diebus Decretoriis, (Venice, 1557); In Dioscoridis Anazarbei de Medica Materia Libros Quinque, (Venice, 1557; Leyden, 1558); Enarrationes Eruditissimæ, (Venice, 1553); La Historia de Eutropio (Eutropius translated into Spanish); commentary on the first book of Avicenna's Canon, which, as he relates in the preface to the seventh Centuria, he lost among his possessions at Ancona.